Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Индуизмдегі Табиғат
Nature in Hinduism
Пракрити ( ) – "кәдімгі немесе табиғи түр немесе жағдай, бастапқы немесе алғашқы зат". Бұл индуизмнің маңызды ұғымы, оны Санкхья мектебі қалыптастырды, онда ол материяға немесе табиғатқа сіңірмейді, бірақ "шындықтың барлық танымдық, моральдық, психологиялық, эмоционалдық, сезімдік және физикалық аспектілерін қамтиды", "Пракритидің танымдық, ақыл-ой, психологиялық және сезімдік қызметтерін" баса көрсетеді. Осы мектепте Пракрити таза сана мен метафизикалық жаңарудан тұратын Пурушаға қарсы қойылады. Бұл термин джайнизм және буддизм сияқты басқа үнді діндерінің мәтіндерінде де кездеседі.
Prakriti ( ) is "the original or natural form or condition of anything, original or primary substance". It is a key concept in Hinduism, formulated by its Sāṅkhya school, where it does not refer to matter or nature, but "includes all the cognitive, moral, psychological, emotional, sensorial and physical aspects of reality", stressing "Prakṛti's cognitive, mental, psychological and sensorial activities". Prakriti, in this school, contrasts with Puruṣa, which is pure awareness and metaphysical consciousness. The term is also found in the texts of other Indian religions such as Jainism and Buddhism.
Панча Пракрити
Санскрит тамырларынан туындаған үнді тілдерінде Пракрити – барлық тіршілік иелерінің әйелдік жағын білдіреді, ал әйел нақтырақ айтқанда Пракритидің символы ретінде қарастырылады. Индуизмде Пракрити ұғымы толыққанды түрде айтылады. Санскрит кітаптарында, атап айтқанда Брахма Вайварта Пурана, Деви Махатмия және Деви Бхагавата Пуранада бес индуист қасиетті құдайы Пракритинің толық әйелдік бейнесі ретінде есептеледі – Сарасвати, Лакшми, Парвати/Ганеш Анасы Дурга, Гаятри және Радха. Осы бес қасиетті құдай Панча Пракрити ретінде бірге табынылады.
In Indian languages derived from Sanskrit roots, Prakriti refers to the feminine aspect of all life forms, and more specifically a woman is seen as a symbol of Prakriti. In Hinduism, the concept of Prakriti is thoroughly mentioned. According to Sanskrit scriptures, Brahma Vaivarta Purana, Devi Mahatmya and Devi Bhagavata Purana, five Hindu goddesses are considered as the complete feminine personification of Prakriti – Saraswati, Lakshmi, Parvati/Ganesh Janani Durga, Gayatri and Radha. Together these five goddesses are worshiped as Pancha Prakriti.
Үнді философиясындағы қолданысы
Сангхья және Йога философиялық әдебиеттерінде ол Пурушаға (рух, сана) қарсы қойылады, ал Пракрити "материалдық әлемді, табиғатты, материяны, физикалық және психологиялық сипатты, құрылымын, темпераментті, мінезді" білдіреді. Кнут Якобсеннің айтуынша, Самкхья мектебінің дуалистік жүйесінде "Пуруша – таза сананың принципі, ал Пракрити – материяның принципі", мұнда Пуруша – әрбір тірі жанның саналы куәсі, ал Пракрити – көрініс тапқан әлем. Индуизм космологиясында Пракрити – болмыстың әйелдік жағы, Жоғарғының (Брахманның) бейнеленген еркі мен энергиясы; ал Шактизмде Құдай Брахман және Пракрити ретінде ұсынылады. Самкхья-йога мәтіндерінде Пракрити – эволюцияны және эмпирикалық ғаламдағы өзгерістерді тудыратын күш. Ол "Бхагавад-гитада" "бастапқы қозғаушы күш" деп сипатталған. Ол – ғаламның негізгі құрамдас бөлігі және жаратылыстың барлық іс-әрекетінің негізі. Вишиштадвайта Ведантада Пракрити – алты субстанцияның (дравья) бірі. Гуналар (сапалар) – бұл бастапқы Табиғаттың (Пракрити) атрибуттары, Самкхьядан айырмашылығы оның құрамдас бөліктері емес. Бұл сапалар Пракритиден ажырамас, бірақ онымен бірдей емес және Ишварамен ажырамас байланысты. Пракрити Вишиштадвайта Ведантада мәңгілік көрініспен (нитявибути) шектеледі, ал Самкхьяда шексіз. Двайта Ведантаға сәйкес, Пракрити – әлемнің материалдық себебі (Саткарявада). Пракрити индуистік мәтіндердегі Майя түсінігімен тығыз байланысты. Джайнизмде "Пракрити" термині оның Карма теориясында қолданылады және "жанның кемелділігін (джива) жабатын және оның азаттыққа шығуына кедергі келтіретін материяның түрі" деп саналады. Самкхья мен Бхагавад Гитаға сәйкес Пракрити немесе Табиғат үш гунадан тұрады, олар тенденциялар немесе жұмыс істеу тәсілдері, раджас (жаратылу), саттва (сақтау) және тамас (жою) деп аталады. Саттва – жақсылық, жарық және үйлесімділік сапаларын қамтиды. Раджас – энергия, белсенділік және құштарлық ұғымдарымен байланысты; сондықтан оны қалай пайдаланғанына байланысты ол жанның эволюциясына қолдаушы немесе кедергі келтіретін әсерін тигізуі мүмкін. Тамас – әдетте инерциямен, қараңғылықпен, сезімсіздікпен байланысты. Тамастық жандар қараңғылықта өмір сүреді және азаттыққа жету үшін көп уақыт қажет. Самкхьяда үш гунаны қамтитын Пракрити, ғаламның пайда болуына дейін тепе-теңдікте болады, бір-бірінің сапаларын бейтараптандырады. Самкхья әлемнің күрделі және мақсатты табиғаты оның басқа бір нәрсе үшін, әсіресе саналы жандар үшін бар екенін көрсетеді деп айтады. Бұл көзқарас Пракрити, тіпті санасыз болса да, сүт бұзауды қалай қоректендіретініне ұқсас, жанның азаттыққа шығуына көмектеседі деп болжайды.
In the Sāṅkhya and Yoga philosophical literatures, it is contrasted with Purusha (spirit, consciousness), and Prakriti refers to "the material world, nature, matter, physical and psychological character, constitution, temper, disposition". According to Knut Jacobsen, in the dualistic system of the Samkhya school, "Purusha is the principle of pure consciousness, while Prakriti is the principle of matter", where Purusha is the conscious witness in every living being, while Prakriti is the manifest world. In Hindu cosmology, Prakṛti is the feminine aspect of existence, the personified will and energy of the Supreme (Brahman); while in Shaktism, the Goddess is presented as both the Brahman and the Prakṛti. In Samkhya Yoga texts, Prakriti is the potency that brings about evolution and change in the empirical universe. It is described in Bhagavad Gita as the "primal motive force". It is the essential constituent of the universe and is at the basis of all the activity of the creation. In Vishishtadvaita Vedanta, Prakṛti is one of the six substances (dravya). The guṇas (qualities) are the attributes of primordial Nature (Prakṛti), and not its constituents, unlike Sāṅkhya. These qualities are inseparable from Prakṛti, but not identical with it and inextricably related to Ishvara. Prakṛti in Vishishtadvaita Vedanta is limited above by the eternal manifestation (nityavibhuti) whereas it's infinite in Sāṅkhya. According to Dvaita Vedanta, Prakṛti is the material cause (Satkaryavada) of the world. Prakriti is closely associated with the concept of Maya within Hindu texts. In Jainism the term "Prakriti" is used in its theory of Karma, and is considered "that form of matter which covers the perfections of the soul (jiva) and prevents its liberation". According to Samkhya and the Bhagavad Gita Prakrti or Nature is composed of the three guṇas which are tendencies or modes of operation, known as rajas (creation), sattva (preservation), and tamas (destruction). Sattva encompasses qualities of goodness, light, and harmony. Rajas is associated with concepts of energy, activity, and passion; so that, depending on how it is used, it can either have a supportive or hindering effect on the evolution of the soul. Tamas is commonly associated with inertia, darkness, insensitivity. Souls who are more Tamasic are considered imbued in darkness and take the longest to reach liberation. In Samkhya, prakriti, comprising the three gunas, exists in equilibrium before the cosmos manifests, neutralizing each other's properties. Samkhya argues that the complex and purposeful nature of the world suggests that it exists for the sake of something else, particularly the conscious souls. This view suggests that prakriti, though unconscious, serves to aid the liberation of the soul, similar to how milk nourishes a calf.
Бхагавад-гита
Бхагавад-гитада пракритидің ғаламның материалдық энергиясы ретінде, Құдай (Кришна) жаратқан және басқаратын рөлі, сондай-ақ оның түрлі аяттарда пурушадан ерекшелігі баса назарда ұсталады. 4-тараудың 6-аятында Кришна пракритті Өзінің күші деп сипаттайды, арқылы Ол әлемде көрінеді. 7-тараудың 4 және 5-аяттарында Кришна пракритидің екі түрін айтады:
The Bhagavad Gita emphasize the role of prakriti as the material energy of the universe, created and controlled by God (Krishna), and its distinction from purusha in different verses. In Chapter 4 verse 6, Krishna describes prakriti as His own power, through which He manifests in the world. In Chapter 7 verse 4 and 5, Krishna mentions two types of prakriti:
13-тараудың 19-23 аяттарында Кришна пракрити мен пурушаның мәңгілік табиғатын және олардың арасындағы айырмашылықты талқылайды.
In Chapter 13 verses 19 23, Krishna discusses the eternal nature of both prakriti and purusha, as well as their distinction.
Йога сүттері
Патанджалидің "Йога сутраларында" пракрити бүкіл ғаламды, оның физикалық жақтарын да қамтитыны сипатталған. Ол үш гуна – саттва, раджас және тамас арқылы ерекшеленеді. Дегенмен, мәтіндегі негізгі назар осы гуналардың психологиялық көріністеріне жасалған. Саттва, ең таза гуна, ой (читта) арқылы көрінгенде, айқындық, тыныштық, даналық, ажырата білу, бейтараптық, бақыт және тыныш сәлемдеме сияқты қасиеттермен байланысты. Раджасқа құштарлық, билік, түрлі қозғалыстар мен шығармашылық қызмет тән. Тамас – білімсіздік, жаңылыс, жалқаулық және пайдалы қызметке құштарлық танытпау сияқты қасиеттерімен сипатталады. Осы психологиялық ерекшеліктер йогадағы гуналардың мәнін ашады.
In the Yoga Sutras of Patanjali, prakriti is described as encompassing the entire cosmos including its physical aspects. It is characterized by the three gunas sattva, rajas, and tamas. However, the emphasis within the text primarily is on the psychological manifestations of these guṇas. Sattva, the purest guna, is associated with qualities like lucidity, tranquility, wisdom, discrimination, detachment, happiness, and peacefulness when expressed in the mind (citta). Rajas is characterized by traits like hankering, power, and various forms of movement and creative activity. Tamas is marked by qualities such as ignorance, delusion, lethargy, and disinclination toward constructive activity. These psychological attributes reveal the nature of the gunas in Yoga.