Кіріспе

1939–1945 жылдар фин тарихының кезеңі. Финляндия Екінші дүниежүзілік соғысқа бастапқыда Кеңес Одағына қарсы қорғаныс соғысымен қатысты, одан кейін тағы бір, бұл жолы шабуылдық соғысқа қатысты, ол үшін нацистік Германиямен бірлесіп әрекет етті, содан соң Германияға қарсы одақтастармен бірге күресті. Финляндия тікелей қатысқан алғашқы екі ірі қақтығыс – 1939 жылы Кеңес Одағының басқындығына қарсы қорғаныс шайқасы болған Қысқы соғыс, одан кейін 1941–1944 жылдары Германия және басқа да Оккупация державаларымен бірге Кеңес Одағына қарсы шабуылдық Жалғасу соғысы болды. Үшінші қақтығыс – 1944–1945 жылдары Германияға қарсы Лапландия соғысы, одан кейін Одақтас державалармен Мәскеудегі қару тоқтату туралы келісімге қол қойылды, онда нацистік Германия күштерінің фин территориясынан шығарылуы көзделді. Қысқы соғыста Кеңес Одағының Финляндияны жаулап алу әрекеті сәтсіз аяқталды, және Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Финляндия тәуелсіз мемлекет болып қала берді. Дегенмен, Финляндия өзінің территориясының шамамен 10%-ын Кеңес Одағына берді, оның ішінде Виипури қаласы (Халық тізілімі бойынша Финляндияның екінші ірі қаласы немесе Шіркеу және азаматтық тізілімі бойынша төртінші ірі қаласы, санақ деректеріне байланысты). Сонымен қатар, Финляндия Кеңес Одағына үлкен соғыс өтемақы төлеуге және Жалғасу соғысы үшін жартылай жауапкершілікті мойындауға міндетті болды. Финляндияның саяси саясаты Суық соғыс кезеңінде Кеңес Одағымен жақсы қарым-қатынасты сақтау үшін оның ықыласына жұмыс істеуге бағытталды.

Финляндияның тәуелсіздігі

1809 жылы Ресей империясы Фин соғысында Финляндияны Швециядан тартып алды. Финляндия Ресей империясымен кең ауқымды автономияға ие ұлы герцогтық ретінде жеке одақ құрды. Ресей үкімшілігі кезінде елдің экономикасы дамыды. 1917 жылдың 6 желтоқсанында, Ресей азамат соғысы кезінде, Финляндия парламенты (Suomen Eduskunta) Ресейден тәуелсіздік жариялады, ал 31 желтоқсанда Кеңес Одағының большевик үкіметі бұл тәуелсіздікті мойындады. 1918 жылдың қаңтар айында Эдускунта генерал Карл Маннергеймге елдегі фин қызыл гвардиясын және орыс әскерлерін қарусыздандыру үшін жергілікті фин ақ гвардиясын пайдалануға бұйрық берді. Бұл үдеріс 27 қаңтарда басталды және Финляндия азамат соғысының басталуына әкелді. Шығыс майданындағы жағдай нашарлағаннан және большевиктер мен Германия арасындағы бейбіт келіссөздері сәтсіз аяқталғаннан кейін, неміс әскерлері елге кіріп, Хельсинки мен Финляндияны басып алды. Қызыл әскер жеңіліске ұшырады, ал аман қалғандары лаңкестікке ұшырады, нәтижесінде кем дегенде 12 000 адам қаза тапты. Премьер-министр болып Джухо Кусти Паасикиви тағайындалған жаңа үкімет, прогермандық саясатты ұстанды және бұрын Финляндия құрамына кірмеген, бірақ фин тілінде сөйлейтін көпшілігі бар Ресейлік Карелияны аннексиялауға тырысты.

Тарту шарты

1918 жылы 9 қарашада Гогенцоллерн монархиясы құлағаннан кейін Польша, Эстония, Латвия және Литва тәуелсіздік алды, неміс әскерлері Финляндияны тастап кетті, ал британдық кемелер Балтық теңізінде патрульдеді. Маннергейм Эдускунта тарапынан регент сайланды, ал фин саясаты Антантаға бейім болды, себебі батыс державалары Ресей азамат соғысына (7 қараша 1917 – 16 маусым 1923) араласты. Маннергейм большевиктерге қарсы әрекет етуді қолдады, бірақ Финляндияның тәуелсіздігін мойындаудан бас тартқан Ақ гвардиялықтарға деген күдік оның агрессивті саясатын тоқтатуға себеп болды; содан кейін Ресейде большевиктердің жеңісі фин әскерлерінің соғысқа қатысуына жол бермеді. Паасикиви делегацияны Эстониядағы Тарту қаласына, оңтүстікте Ладога көлінен бастап, солтүстікте Ақ теңізге дейін, Онега көлі арқылы шекара белгілеу нұсқауларымен жіберді. 1916 жылы салынған Мурманск темір жолының маңыздылығы Кеңес делегациясын фин тарапының шекара ұсынысын қабылдамауға мәжбүр етті, ал 1920 жылғы 14 қазандағы шарттық келісім Финляндияның солтүстік порты Пецамоны (Печенга) және Арктика мұхитына шығу мүмкіндігін қамтамасыз ететін, бұрынғы Финляндия Ұлы Герцогтығының шекарасына ұқсас шекараны мойындады. Шығыс Карелия аумақтарына талаптардан бас тартылды және Кеңес Одағы оңтүстік-шығыс шекарасының Петроградтан батысқа жылжымайтынын қабылдады.

Қысқы соғыс

Соғыс аралығында Финляндия мен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болды. Финляндияның кейбір топтары "Үлкен Финляндия" арманынан айнымады, оған кеңестік басқарудағы Карелия да кіруі керек еді, ал Финляндияның Ленинградқа (қазіргі Санкт-Петербург) жақын орналасуы кеңес басшылығын алаңдатты. 1939 жылдың 23 тамызында нацистік Германия мен Кеңес Одағы Молотов-Риббентроп пактісіне қол қойды, оның құпия бабында Финляндия кеңестік ықпал аймасына жатқызылған. 12 қазанда Кеңес Одағы Финляндиямен Карелия тасжайы, Ханко түбегі және Фин шығанағындағы бірнеше аралдардың тағдыры жөнінде келіссөздер бастады, бірақ финдер оларды өздерінің аумағы деп санайтын. Келісімге қол жеткізілмеді. 26 қарашада Кеңес Одағы Фин армиясын Майнила ауылын атқылаған деп айыптады. Бірақ кейіннен кеңестік тараптың өз ауылын атқылағаны, Финляндиямен жасалған шарттан бас тарту үшін сылтау іздегені анықталды. 1939 жылдың 30 қарашасында Кеңес Одағы Финляндияға шабуыл жасады. Бұл шабуылды Ұлттар Лигасы айыптады және 14 желтоқсанда Кеңес Одағы осы ұйымнан шығарылды. Шабуылдың мақсаты – "қызыл финдерді" азат ету және Финляндияны Кеңес Одағына қосып алу еді. Осы мақсатта Терийокиде О.В. Куусинен басқаратын қуыршақ үкімет – Финляндия демократиялық республикасы құрылды. Бірінші шабуыл 1939 жылдың 30 қарашасында Хельсинки қаласына жасалған әуе шабуылы болды, сонымен қатар Финляндия-Кеңес шекарасы бойында қосалқы шабуылдар жасалды. Бұл бұрынғыдан бөлінген фин халқын өз үйлері мен елін қорғау үшін біріктірді, референдум өткізу қажеттігі тумады. Қызыл Армияның стратегиялық мақсаттары – Финляндияны екіге бөлу, солтүстіктегі Петсамо мен оңтүстіктегі Хельсинкині басып алу еді. Кеңес тарапы қару-жарақ және әуе күштерінің саны бойынша айқын басымдыққа ие болды. Финдер 1287 км (800 миль) ұзындықтағы шекараны қорғауға мәжбүр болды, бұл олардың жағдайын қиындатты. Соғыс негізінен үш бағытта жүрді. Карелия тасжайы және Ладога көлінің аймағы Кеңес Одағының басты күш-жігерін жұмсаған жерлері болды. Бұл аймақта екі бағыттан шабуыл жасалды: бірі фин күштерімен тасжайда, екіншісі Ладога көлінің айналасында қоршауға тырысты. Одан кейін бұл күштер Випури қаласын басып алуға көтерілуі керек еді. Екінші майдан орталық Карелияда болды, онда Кеңес әскерлері Оулу қаласына қарай жылжуды көздеді, елді екіге бөліп тастады. Соңында солтүстіктен жасалған шабуыл Петсамо аймағын басып алуға бағытталды. Желтоқсанның соңына қарай кеңестік әскерлер қиын жағдайға түсті, екі негізгі майдан тоқтап, финдер күткеннен де күшті қарсы шабуылдар жасады. Желтоқсанның соңында үш шабуылдың екеуі сәтсіз аяқталғаннан кейін, Кеңес штабы операцияларды тоқтатуға бұйрық берді. 27 желтоқсанда кеңестік тараптың Карелия тасжайында бекініс қазғаны байқалды. Солтүстікте финдер Науциге кері шегінді, бірақ күшейтілген күштермен жоғары жерді басып алып, Петсамодан оңтүстікке қарай кеңестік әскерлердің жылжуын тоқтата алды. Осы кезеңде финдер жабдықтау колонналарын шабуылдады және кеңестік бекіністерге рейдтер жасады. 1940 жылдың қаңтарында кеңес әскері стратегиясын қайта қарастырып, қайта қаруланды және жабдықтады, осыдан кейін тыныштық орнады. 29 қаңтарда Молотов Терийокидегі қуыршақ үкіметті таратып, Рыти үкіметін Финляндияның заңды үкіметі деп мойындады, КСРО бейбітшілік туралы келіссөздерге дайын екенін хабарлады. Соңғы кезең 1940 жылдың ақпан айында басталды, 2-сі күні басталған және 11-іне дейін созылған ірі артиллериялық шабуылмен, сондай-ақ маңызды нысандарға барлау рейдтерімен бірге. Кеңес тарапы жаңа техника мен материалдарды қолдана отырып, резервтен майданға әскерлерді ауыстыру тактикасын қолданды, фин қорғанысына үнемі қысым жасады. Қызыл Армияда оқ-дәрі мен жабдық жетіспейтіндей емес, шабуылдар әрқашан артиллериялық шабуылдармен, содан кейін әуе шабуылдарымен және содан кейін әскерлердің кездейсоқ қозғалысымен басталатын. Финляндияның әскери және үкіметтік басшылары ұлтты сақтап қалудың жалғыз жолы Мәскеумен бейбіт келісімге қол қою екенін түсінді. Фин халқының, әскери және азаматтық, батылдығы оларға әлемдік деңгейде көптеген жанашырлықты тудырды, бірақ басқа елдерден материалдық көмек шектеулі болды, өйткені Финляндияның көршілерінің ешқайсысы КСРО-ға қарсы соғысқа әскерлерін жібергісі келмеді. Кеңес әскерлері Карелия тасжайындағы фин қорғанысын бұзып, Випуриге қарай жылжығаннан кейін дипломатиялық шешім қажеттігі айқын болды. Ақпан айының ортасында Молотов жасаған бейбіт ұсыныс Хельсинкиге жіберілді. Ол КСРО үшін аумақтық талаптарды қойып, дипломатиялық және әскери санкциялар енгізді. 28 ақпанда Молотов ұсынысын 48 сағаттық ультиматумға айналдырды, бұл фин басшылығын жылдам әрекет етуге итермеледі. 1940 жылдың 12 наурызында Мәскеу бейбіт шартына қол қойылды, келесі күні жауынгерлік әрекеттер тоқтатылды. Шарты бойынша Финляндия КСРО-ға аумағының 9% бөлігін берді. Бұл кеңестік тараптың бастапқы талаптарынан асып түсті.

Уақытша бейбітшілік

Қысқы соғыстан кейінгі бейбіт кезең Финляндияда 1940 жылдың наурыз айында бейбітшілік жарияланғанымен, көбінесе уақытша деп есептелді. Одан кейін қарбалас дипломатиялық әрекеттер мен қайта қарулану кезеңі басталды. Кеңес Одағы Финляндияға үнемі қысым көрсетіп, елдің қауіпсіздігін арттыруға бағытталған фин жағының күш-жігерін жеделдетті. Швеция мен Ұлыбританиямен қорғаныс келісімдері жасауға тырысты, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстың жағдайындағы саяси және әскери ахуал осы әрекеттерді нәтижесіз қылды. Сондықтан Финляндия нацистік Германиядан әскери көмек сұрады. Германияның Кеңес Одағына қарсы жорылы (Барбаросса операциясы) жақындаған сайын екі елдің арасындағы ынтымақтастық күшейді. Неміс әскерлері Финляндияға келді және негізінен Лапландияда бекінді, одан олар Кеңес Одағына шабуыл жасады.

Соғысты жалғастыру

Барбаросса операциясы 1941 жылдың 22 маусымында басталды. 25 маусымда Кеңес Одағы фин қалаларына әуе шабуылын жасады, содан кейін Финляндия соғыс жариялады және Финляндияда орналасқан неміс әскерлеріне шабуылға түсуге рұқсат берді. Финдер бұл соғысты жалғасу соғысы деп атады. 1941 жылдың жазы мен күзінде Фин армиясы Қысқы соғыста жоғалтқан аумақтарды қайтару үшін шабуылға шықты. Фин армиясы одан әрі ілгері жылды, әсіресе Онега көлі (Ладога көлінен шығысқа қарай) бағытында, солтүстіктен Ленинград қаласының блокадасын жауып, бұрын Финляндияның бөлігі болмаған Шығыс Карелияны басып алды. Осының нәтижесінде 1941 жылдың 4 тамызында Сталин Рузвельттен Финляндия мен Кеңес Одағы арасындағы бейбіт қарым-қатынасты қалпына келтіруге көмек сұрады. Финляндияның Кеңес тарапынан ұсынылған аумақтық жеңілдіктерге қарсы бейбіт келісімге келіспеуі кейіннен Ұлыбританияның 6 желтоқсанда Финляндияға соғыс жариялауына себеп болды (АҚШ 1944 жылдың жазына дейін Финляндиямен дипломатиялық қарым-қатынасты сақтап тұрды). Солтүстік Финляндиядағы неміс және фин әскерлерінің күші жеткіліксіз болды, олар "Күміс түлкі" операциясы барысында ресейлік Мурманск портын басып ала алмады. 1941 жылдың 31 шілдесінде Ұлыбритания Кеңес Одағына қолдау көрсету мақсатында EF операциясын бастады. Бұл шабуылдар сәтсіз аяқталды. 1941 жылдың желтоқсан айында фин армиясы қорғаныс позициясына көшті. Бұл майдан желісінде 1944 жылға дейін созылған салыстырмалы тыныштыққа әкелді. Осы кезеңде, 1941 жылдан бастап, әсіресе Сталинград шайқасындағы неміс әскерлерінің ірі жеңілісінен кейін, бейбітшілікке қатысты келіссөздер жүргізілді. Алайда бұл келіссөздер ешқандай нәтиже бермеді. 1944 жылдың 16 наурызында АҚШ президенті Франклин Рузвельт Финляндияны нацистік Германиядан бас тартуға шақырды. 1944 жылдың 9 маусымында Қызыл Армия Финляндияға қарсы ірі стратегиялық шабуылға көшті, сандық артықшылыққа ие болып, фин армиясын күтпеген жағдайға түсірді. Бұл шабуыл фин әскерлерін Қысқы соғыстың соңындағыдай позицияларға итерді. Ақырында, Кеңес шабуылы Тали-Ихантала шайқасында тоқтатылды, бірақ әлі де Финляндияның негізгі бекініс желісі – Салпа желісінің алдында ондаған, тіпті жүздеген шақырым қалып қойды. Дегенмен, соғыс Финляндияның ресурстарын сарқып, ел тағы бір ірі шабуылға қарсы тұра алмайтынына сенімділік болды. 1944 жылғы жағдайдың нашарлауы Финляндия президенті Ристо Ритиді Германияға, ол президент қызметінде болған кезде Финляндия Кеңес Одағымен бейбіт келісімге келмейтініне жеке кепілдік беруге мәжбүр етті. Қарсылық ретінде Германия финдерге қару-жарақ жеткізді. Бірақ Кеңес шабуылы тоқтатылғаннан кейін Рити отставкаға кетті. Соғыс салдарынан сайлау өткізу мүмкін болмады, сондықтан Парламент Финляндия маршалы Карл Густаф Эмиль Маннергеймді, фин бас қолбасшысын президенттік лауазымға тағайындады және оған бейбіт келісімге келу міндетін жүктеді. Финляндия майданы Кеңес Одағының басшылығы үшін екінші дәрежелі мәселеге айналды, өйткені олар Батыс одақтастарынан бұрын Берлинге жетуге тырысты. Бұл және финдердің Қызыл Армияға келтірген ауыр зияны Финляндия майданынан көптеген әскерлерді қайтаруға әкелді. 1944 жылдың 4 қыркүйегінде атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды, ал 19 қыркүйекте Кеңес Одағы мен Ұлыбритания бір жағынан, ал Финляндия екінші жағынан Мәскеудегі келісімшартқа қол қойды.

Мәскеудегі қарулы келісім

Мәскеудегі келісім шарты 1944 жылдың 19 қыркүйегінде Финляндия мен КСРО арасында қол қойылды, ол Ұзақ соғысты аяқтады, бірақ соңғы бейбітшілік шарты 1947 жылға дейін Парижде қол қойылған жоқ. Бейбітшілік шарттары 1940 жылғы Мәскеу бейбітшілік шартында келісілгендей болды, Финляндия Фин Карелиясының, Салланың бір бөлігінің және Фин шығанағындағы аралдардың бөліктерін беруге мәжбүр болды. Жаңа келісім сонымен қатар Петсамоның барлық аумағын КСРО-ға берді. Финляндия коммунистік партияларды заңдастыруға және фашистік ұйымдарды тыйым салуға келісті. Ақырында, келісім Финляндиядан неміс әскерлерін шығарып жіберуді талап етті, бұл Лапландия соғысының себебі болды.

Лапландия соғысы

Лапландия соғысы – Финляндияның ең солтүстік бөлігіндегі Лапландия аймағында Финляндия мен нацистік Германия арасында болған соғыс. Германияның аймақтағы басты стратегиялық мүддесі – Пецамо аймағындағы никель кен орындары болды. Бастапқыда екі тараптың да соғыс әрекеттері сақтықпен жүргізілді, бұл екі елдің ортақ дұшпанға қарсы бұрынғы ынтымақтастығын көрсетеді, бірақ 1944 жылдың соңына қарай шайқастар күшейді. Финляндия мен Германия Германия әскерлерінің Лапландиядан Норвегияға шығу кестесі бойынша бейресми келісімге келді. КСРО бұл "достыққа" келіспеді және Финляндияға немістерді Лапландиядан ығыстыруда белсендірек қатысуға қысым жасады, осылайша қақтығыстарды күшейтті. Немістер «жерді өртеу» саясатын қабылдап, шегінетін кезінде елдің солтүстік жартысын толығымен қиратты. Шамамен 100 000 адам үйсіз қалды, бұл соғыстан кейінгі қалпына келтіру жұмыстарына қосымша салмақ қосты. Дегенмен, қаза тапқандардың саны салыстырмалы түрде аз болды. Финляндия шамамен 1000, ал Германия шамамен 2000 әскерін жоғалтты. Фин армиясы 1945 жылдың сәуірінде Финляндиядан соңғы шетелдік әскерлерді шығарып салды.

Соғыстан кейінгі

Соғыс инфрақұрылым мен экономикаға зор зиян келтірді. 1944 жылдың күзінен бастап фин армиясы және фин флоты, әсіресе Карелияда, Лапландияда және Фин шығанағында көптеген миналарды жою операцияларын жүргізді. Теңіздегі миналарды жою жұмыстары 1950 жылға дейін жалғасты. Миналар салдарынан, әсіресе Лапландияда көптеген әскери қызметшілер мен азаматтар қаза тапты. Париж бейбіт шарты аясында Финляндия нацистік Германияның одақтасы деп танылды және соғыс үшін жауапкершілікті мойнына алды. Шарты бойынша Финляндияға ауыр соғыс өтемақылары салынды және Финляндияның астанасы Хельсинкиге жақын орналасқан Порккала ауданы елу жылға әскери база ретінде жалға берілді. Бастапқыда өтемақылар экономиканы қиратады деп есептелді, бірақ оларды төлеу үшін белсенді күш-жігер жұмсалды. 1948 жылы Совет Одағы өтемақы мөлшерін 25%-ға төмендетті және 1952 жылы толығымен төленді. Порккала 1956 жылы Финляндияның басқаруына қайтарылды. Келесі жылдары Финляндияның Суық соғыстағы орны ерекше болды. Елге Совет Одағының ықпалы зор болды, бірақ ол Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Совет шекарасында демократия мен нарықтық экономиканы сақтап қалған жалғыз ел болды. Финляндия Совет Одағымен Достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы келісімге (YYA келісімі) қол қойды, онда Совет Одағы Финляндияның бейтарап статусын мойындады. Совет Одағы құлағанға дейін қару-жарақ сатып алу шығыс және батыс арасында теңгерілді.

Финляндия мен нацистік Германия

Соғысты жалғастыру соғысы кезінде (1941–1944 жж.) Финляндияның соғыс үкіметі нацистік Германияның Кеңес Одағына қарсы күрестегі әріптесі екенін жариялады және Үшжақты шартқа қол қоюдан бас тартты. Осы кезеңде Финляндия азық-түлік, отын және қару-жарақ жөнінде Германияға тәуелді болды, сондай-ақ нацистік басшылықтың "сенімділікті сынау" деп қараған Антикоминтерн шартына қол қоюға ықпал етті, бұл Үшжақты шарттан гөрі кем формалды одақ еді. Финляндия Германияның одақтастары арасында тәуелсіз, демократиялық үкіметін сақтап қалған бірегей ел болды. Сонымен қатар, соғыс барысында Финляндия әскерін неміс басшылығына бағынудан аулақ тұрды, тіпті немістер оларды жақындатуға көптеген әрекеттер жасады. Финляндия Гитлердің тілегіне қарамастан Ленинградты қоршауға қатыспады және Мурманск теміржолын кесуден бас тартты. Фин еврейлері қудаланбады, тіпті фин оңшыл экстремистері арасында да оларға жоғары төзімділік көрсетілді, себебі осы қозғалыстың көптеген көшбасшылары дін қызметкерлері болды. Шамамен 500 еврей босқынының сегізін немістерге тапсырды, бұл үшін 2000 жылы Финляндия премьер-министрі Пааво Липпонен ресми түрде кешірім сұрады. Финляндия армиясының далалық синагогы соғыстың Шығыс майданындағы бірегей құбылыс болды. Фин еврейлері басқа финдермен бірге шайқасты. 2200 фин тұтқынына алмасу үшін 2600–2800 совет тұтқыны немістерге берілді. 2003 жылдың қараша айында Саймон Визенталь орталығы Финляндия президенті Тарья Халоненге тұтқын алмасуды толыққанды зерттеу үшін Финляндия билігіне ресми өтініш жолдады. Профессор Хейки Йликангас жүргізген зерттеу нәтижесінде айырбастаудан өткен тұтқындардың шамамен 2000-ы Ресей Азаттық Армиясына қосылған. Қалғандары, көбінесе әскери және саяси шенеуніктер (соның ішінде шамамен 74 еврей болған), көбінесе нацистік концлагерлерде қаза тапқан.

Финляндия және жалпы Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Финляндия ерекше жағдайды көрсетті: 1939 жылы Кеңес Одағымен шектес болса да, 1945 жылы басып алынбаған жалғыз еуропалық ел болды. Германиямен одақтас болғанмен, оның жергілікті еврей халқы мен көптеген қашқын түрғындары қудалаудан аман қалды. Бұл, соғыс бойы демократиялық қағидаларын сақтап, нацистік Германиямен бірге соғысқан жалғыз ел еді. Шын мәнінде, континенттік Еуропадағы соғысқа қатысушы елдердің арасында соғысқа қарамастан демократия болып қалған жалғыз мемлекет болды. Финляндияның мұрағаттарына сәйкес, Ұлттық соғыс кезінде фин тұтқындарының лагерьлерінде 19 085 совет әскері қаза тапты, яғни финдер тұтқындаған совет әскерлерінің 29,6 пайызы тірі қалмады. Қаза болғандардың көптігі негізінен дұрыс тамақтанбау және ауруларға байланысты болды. Дегенмен, шамамен 1000 тұтқын қашуға тырысқанда атып өлтірілді. 1941-1944 жылдары Финляндия армиясы Шығыс Карелияны бақылауда ұстаған кезде, ресейлік азаматтар үшін бірнеше концлагерьлер құрылды. Алғашқы лагерь 1941 жылдың 24 қазанында Петрозаводск қаласында ашылды. Осы лагерьлердегі тұтқындардың 4361-і, негізінен тамақ жетіспеуден қайтыс болды, олардың 90 пайызы 1942 жылдың көктемі мен жазында көз жұмды. Финляндия үшжақты келісімге ешқашан қол қоймады, бірақ 1941 жылы «Барбаросса» операциясы басталғаннан бастап Германия Кеңес Одағына қарсы әскери шабуылдарын қолдады, сондай-ақ 1944 жылы Кеңес Одағымен жеке бейбіт келісімге қол қойғанға дейін совет шабуылдарына қарсы қорғанысына көмектесті. 1939-1945 жылдар аралығында Финляндияға сайланған президенті мен парламенті басшылық етті. Осының нәтижесінде, кейбір саясаттанушылар оны демократиялық елдің бір немесе бірнеше басқа демократиялық елдерге, атап айтқанда одақтас күштердегі демократияларға қарсы соғысқа қатысқан сирек мысалдардың бірі деп атайды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыста Финляндияның барлық әскери әрекеттері тек автократиялық режимге, Кеңес Одағына қарсы бағытталды. Басқа демократиялық елдермен тікелей қақтығыстардың болмауы, кейбір зерттеушілерді Финляндияның Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуын екі немесе одан да көп демократиялар арасындағы соғыс мысалы ретінде қарастырмауға итермеледі. 2005 жылы сөйлеген сөзінде Финляндия президенті Тарья Халонен: «Біз үшін дүниежүзілік соғыс – Кеңес Одағына қарсы жеке соғыс болды және біз ешкімге қарыз болған жоқпыз» деді. Финляндия президенті Мауно Койвисто да 1993 жылы осыған ұқсас пікір білдірді. Алайда, Финляндия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жеке соғысқан деген көзқарас Финляндия ішінде де даулы болып қала береді және Финляндиядан тыс жерлерде кеңінен қабылданбады.

Тарихнама және есте сақтау

Форстер, Кент. "Финляндияның сыртқы саясаты 1940–1941: ағымдағы тарихнамалық пікірталас", Скандинавиялық зерттеулер (1979) 51#2 109–123 беттер онлайн. Кивимяки, Вилле. "Жеңіліс пен жеңіс арасында: Екінші дүниежүзілік соғыс туралы фин есілдік мәдениеті". Скандинавия тарих журналы 37.4 (2012): 482–504. Кивимяки, Вилле. "Кіріспе. Үш соғыс және олардың ескерткіштері: Финляндия тарихы және Екінші дүниежүзілік соғысты зерттеу". Финляндия Екінші дүниежүзілік соғыста (Brill, 2012) 1–46 беттер онлайн.