Кіріспе

Уэльсте және басқа жерлерде кельттердің халықтық дәстүрлері қалыптасты.

Уэльс мифологиясы Уэльсте дамыған халықтық дәстүрлерден және бірінші мыңжылдық аяқталуына дейін кельттердің басқа жерлердегі дәстүрлерінен тұрады. Көптеген ауызша мәдениеттердегідей, кельт мифологиясы мен тарихын друидтар (дервидон) сияқты мамандар ауызша түрде сақтап келген. Бұл ауызша мұра жылдар өте сыртқы байланыстар мен басып алулар салдарынан жойылған немесе өзгертілген. Осы өзгертілген мифология мен тарихтың көп бөлігі ортағасырлық Уэльс қолжазбаларында сақталған, олардың ішінде Гергесттің Қызыл кітабы, Рхиддерхтың Ақ кітабы, Анеирдің кітабы және Талиэсин кітабы бар. Уэльс мифологиясымен байланысты басқа да еңбектерге IX ғасырдағы латын тарихи жинағы Historia Brittonum («Британ тарихы») және XII ғасырдағы Джеффри Монмуттың латын жылнамасы Historia Regum Britanniae («Британия патшаларының тарихы») жатады, сондай-ақ Уильям Дженкин Томас (1908) жинаған «Уэльс ертегілері» сияқты кейінгі фольклорлық материалдар да кіреді.

Мабиногидің төрт тармағы

Мабиногиондағы мифологиялық әңгімелердің төртеуі Мабиногидің төрт тармағы деп аталады. Олар көбінесе христиандыққа айналған британдық құдайлардың ерліктеріне тоқталады – патшалар мен батырларға айналған. Барлық тармақта кездесетін жалғыз кейіпкер – Дифед патшасы Прайдери фаб Пвилл, ол бірінші тармақта дүниеге келіп, төртінші тармақта қаза табады және, мүмкін, кельт құдайы Мапоностың көрінісі. Тағы бір қайталанатын кейіпкер – Прайдеридің анасы Рианнон, ол бейбіт британдық ханзада Манавиданмен байланысты, кейіннен оның екінші күйеуі болады. Манавидан мен оның бауырлары – Бран Блаженный (Бендигеидфран немесе Бран Фендигаид "Блаженный қарға"), Бранвен және Эфнисиен – екінші тармақтың басты кейіпкерлері, ал төртінші тармақ Дон әулетінің ерліктерімен айналысады, оған сиқыршы Гвидион, оның жүрегі жақын туысы Ллеу Ллау Гиффс және оның қарындасы Арианрод кіреді.

Дифед князі Пвилл

Бірінші тармақ Дифедтің князі Пвиллдің Анннның (әлемнен тыс әлемнің) билеушісі Араунмен бір жылға орын ауыстыруы, Араунның жауы Хафганды жеңуі және оралғанда, ұстау мүмкін емес сұлу қыз Рианнонмен кездесуі туралы баяндайды. Ол оған белгіленген Гваулдың есебінен оның қолын ұтып алады, және Рианнон оған ұл табады, бірақ бала дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай жоғалып кетеді. Рианнон оны өлтіргені үшін айыпталады және жаза ретінде арқасына қонақтарды тасымалдауға мәжбүр болады. Бала бір құбыжықпен ұрланып кетеді, оны Тейрнон мен оның әйелі құтқарып, өз балаларындай өсіреді, оған Алтын шашты Гвири деген есім қояды, оның Пвиллге ұқсағанға дейін. Олар оны нағыз ата-анасына қайтарады, Рианнон жазасынан босатылады, ал баланың аты Прайдери болады.

Бранвен ферш Льор

Екінші тармақта Британия патшасы Бранның қарындасы Бранвен Ирландия патшасы Матолкхқа тұрмысқа шығады. Бранвеннің жартылай бауыры Эфнисиен Матолуштың жылқыларын мүгедектендіріп, оны қорлайды, ал Бран оған жаңа жылқылар мен қазына, соның ішінде өлгендерді қайта тірілте алатын сиқырлы қазан сыйлайды. Матолк пен Бранвеннің Гверн есімді ұлы дүниеге келеді, бірақ Матолк Бранвенді ұрып-соғып, оны күнделікті жұмыстарға мәжбүрлейді және қатыгездікпен қарауға көшеді. Бранвен Бранға хабар жеткізу үшін қарғаны оқытады, содан кейін Бран Матолучқа қарсы соғыс ашады. Оның әскері кемемен Ирландия теңізінен өтеді, бірақ Бран соншалықты алып екен, ол өзі теңізді аттап өтеді. Ирландиялықтар бейбітшілікке келісуді ұсынады және Бранды тойлауға лайық үй салады, бірақ оның ішінде жүз қапты іліп қояды, олардың ішінде ұн бар деп Эфнисиенге айтады, бірақ шындығында олар қарулы жауынгерлерді жасырады. Эфнисиен қаптарды сығып, жауынгерлерді өлтіреді. Кейін той кезінде Эфнисиен Гвернді отқа лақтырады, соның салдарынан төбелес басталады. Ирландиялықтардың өлгендерді қайта тірілту үшін қазанды пайдаланып жатқанын көрген Эфнисиен денелердің арасына тығылып, қазанды жояды, бірақ бұл оның өміріне құн төлейді. Шайқастан тек жеті адам, барлығы британиялықтар, аман қалады, олардың ішінде Прайдери, Манавиддан және уланған сүңгімен қаза тапқан Бран бар. Бран жолдастарына оның басын кесіп алып, Британияға қайтаруды бұйырады. Бранвен үйіне оралғанда қайғыдан көз жұмады. Бес жүкті әйел аман қалып, Ирландияны қайтадан жандандырады.

Манаудан фаб Льор

Прайдери мен Манаудан Дифедке оралады, онда Прайдери Сигфаға, ал Манаудан Рианнонға үйленеді. Бірақ, елге тұман түсіп, оны құрдым-құрдым, қараусыз қалдырады. Төртеуі бастапқыда аң аулау арқылы күнкөріс істейді, содан кейін Англияға көшіп, ат жабдықтары, қалқандар және аяқ киім жасап өмір сүреді. Әр жасаған нәрсесінің сапасы соншалық, жергілікті шеберлер олармен бәсекелесе алмай, оларды қаладан қалаға қуады. Соңында олар Дифедке қайтып, тағы да аңшы болады. Ақ шошқа оларды бір құпия сарайға жетелейді. Манауданның кеңесіне қарамастан, Прайдери ішке кіреді, бірақ қайта оралмайды. Рианнон оны іздеп келеді де, оның бір ыдысқа жабысып, сөйлей алмай жатқанын көреді. Оған да сондай тағдыр бұйырады, ал сарай жоғалып кетеді. Манаудан мен Сигфа Англияға аяқ киім жасаушылар ретінде оралады, бірақ жергілікті жұрт оларды тағы да қуады, сосын олар Дифедке қайта оралады. Олар үш егістікке бидай егіпті, бірақ біріншісі орылмас бұрын қиратылыпты. Келесі күні екінші егістік те жойылған. Манаудан үшінші егістікті күзетіп тұрғанда, оны тышқандардың бұзғанын көріп, олардың басшысын ұстап алып, дарға асуға шешім қабылдайды. Бір ғалым, дін қызметкері және епископ оған, тышқанды аман қалдырса, сыйлық беретінін ұсынады, бірақ ол бас тартады. Тышқанның өмірі үшін не қалайтынын сұрағанда, Прайдери мен Рианнонның босатылуын және Дифедтегі сиқырдың алынуын талап етеді. Епископ келіседі, себебі тышқан – оның әйелі. Ол Дифедке қарсы сиқырлы соғыс жүргізіп келеді, өйткені ол Гваулдың досы, ал оны Прайдеридің әкесі Пвилл қорлаған.

Математика фаб Матонви

Прайдери Уэльстің оңтүстігіндегі Дифедті билейтін болса, Уэльстің солтүстігіндегі Гвинендті Матонви ұлы Мат билейді. Оның аяқтарын соғыс уақытынан басқада әрқашан бикеш қыз ұстауы тиіс. Маттың жүрегінде Гилфаэтьви, оның қазіргі қолдаушысы Говинге ғашық. Гилфаэтьвидің інісі Гвидион, Гилфаэтьви оған қол жеткізу үшін Матты Прайдериге қарсы соғыс ашуға итермелейді. Гвидион жекпе-жекте Прайдериді өлтіреді, ал Гилфаэтьви Говинге зорлық жасайды. Мать оны ұяттан сақтау үшін Говинге үйленеді және Гвидион мен Гилфаэтьвиді қуғынға салыстырып, оларды жұптасқан көгершіндерге, содан кейін шошқаларға, содан кейін қасқырларға айналдырады. Үш жылдан кейін олар қайтадан адам кейпіне келеді. Матқа жаңа қолдаушы керек болады, ал Гвидион оның қарындасы Арианродты ұсынады. Бірақ Мат оның бикештігін сиқырмен сынағанда, ол екі ұл тудырады. Біріншісі, Дилан, бірден теңізге кетеді. Екінші ұлды Гвидион тәрбиелейді, бірақ Арианрод оған егер ол оған бермесе, оның аты мен қаруы болмайды дейді және бас тартады. Гвидион оны алдап, Ллеу Ллау Гиффс ("Жарқын, шебер қолы бар") деп атауға және оған қару беруге мәжбүрлейді. Содан кейін ол оған Жер бетінде тіршілік ететін ешқандай рудан әйел болмайды дейді, сондықтан Гвидион мен Мат оған гүлдерден әйел жасайды, оны Блодеуэдд деп атайды (мүмкін "Гүл бет", бірақ басқа этимологиялар да бар). Блодеуэдд Gronw Pebr деген аңшыға ғашық болады және олар Ллеуді өлтіруді жоспарлайды. Блодеуэдд Ллеуді өлтірудің жолын ашуға көндіреді, бірақ Гронв оны іске асыруға тырысқанда Ллеу қашып, бүркітке айналады. Гвидион Ллеуді тауып, оны қайтадан адам түріне келтіреді, ал Блодеуэддті соуға айналдырып, оның атын Блодеуэдд деп өзгертіп, қарғыс айтады. Гронв Ллеуге өтеу беруді ұсынады, бірақ Ллеу оған жасалған соққыны қайтаруды талап етеді. Гронв оны өлтірген кезде тасқа жасырынуға рұқсат беруді сұрайды. Ллеу келіседі. Ол Гронвті найзасымен өлтіреді, ол соншалықты күшпен лақтырылып, оның артындағы тасты тесіп өтеді.

Максен Вледигтің арманы

Бұл жазба Джеффри Монмутскийдің "Британ патшалығы тарихында" Максимиан туралы жазған жазбасынан (Жеффри оны осылай атайды) мүлдем өзгеше, сондықтан ғалымдар "Арман" тек Джеффридің нұсқасына негізделмеуі мүмкін деп келіседі. "Арман" кітабындағы оқиғалар Триадтардағы мәліметтермен жақсырақ сәйкес келеді, сондықтан ол ертеректе болған дәстүрді көрсетеді. Рим императоры Максен Вледиг бір түні ғажайып, алыс елдегі әдемі қызды армандайды. Оянғаннан кейін ол бүкіл жер бетін оны іздеуге жібереді. Олар оны Ұлыбританиядағы бай қамалдан табады, ол Сегонтиум (Кернарфон) қаласында орналасқан әміршінің қызы, және императорды оған жеткізеді. Ол тапқан әр нәрсе арманындағыдай. Қыз, аты Елен, оны қабылдап, жақсы көреді. Еленнің бойында тазалықты байқаған Максен оның әкесіне Британия аралының билігін сыйға береді және қалыңдығы үшін үш қамал салуды бұйырады. Максеннің болмаған уақытында жаңа император билікті тартып алады және оған қайтып келмеуді ескертеді. Еленнің ағасы Конан (Welsh: Kynan Meriadec, French: Conan Meriadoc) бастаған британиялықтардың көмегімен Максен Галлия мен Италия арқылы өтіп, Римді қайта жаулайды. Британдық одақтастарына алғысын білдіре отырып, Максен оларды Галлияның бір бөлігімен марапаттайды, ол Бретань деп аталады.

Ллуд және Ллфелли

Мабиногионға кіретін тағы бір мифологиялық оқиға – Ллудд пен Ллефелистің әңгімесі. Ллудд – Британияның патшасы, ал оның бауыры Ллефелис – Франция патшасы. Ллуддтың патшалығы үш қауіппен қоршалған: Кораниаидтар, барлықты еститін демондық халық; әрбір мамыр айының кешінде естілетін және халықты қорқытатын қорқынышты дауыс; және патша сарайының жабдықталуының үнемі жоғалуы. Ллудд Ллефелистен көмек сұрайды, Кораниаидтар естімеу үшін мыс құбыр арқылы оған хабар жібереді. Ллефелис суда ұнтақталған жәндіктерден жасалған эликсир дайындайды, ол оларға себілгенде Кораниаидтарды жояды. Ол бұл дауыстың екі аждаһардың шайқасынан туындайтынын анықтайды. Ол аждаһарларды балмен мас етеді және оларды қазіргі Солтүстік Уэльстегі Динас Эмриске жерлейді. Содан кейін ол Ллуддтың барлық азық-түлігін ұрлаған колдовникті жеңіп, оны Ллуддқа қызмет етуге мәжбүрлейді.

Ханс Талиесин

Мейман Ханс Талиесинді Мабиногионның аудармасына қосты, бірақ бұл әңгіме Риддерхтің Ақ кітабында және Гергесттің Қызыл кітабында кездеспейді. Кейінгі зерттеулер осы әңгімені ортағасырлық емес деп анықтады және ол Мабиногионның көптеген қазіргі басылымдарына енбеген. Дегенмен, әңгіменің кейбір элементтері осы нұсқадан бұрын пайда болған. Бұл әңгіме Талиэсин кітабынан өзгеше, ол Талиэсинге жатқызылған өлеңдер жинағы. Әңгімеге сәйкес, Талиэсин өмірін сиқыршы Серидвеннің қызметшісі Гвион Бах ретінде бастаған. Серидвеннің әдемі қызы мен Авагду (кей жерлерде Морфран деп аталған) есімді өте жаман ұлы болған. Серидвен ұлына көмектесу үшін сиқырлы сусын жасауға шешім қабылдады, оның алғашқы үш тамшысы оған даналық және шабыт (ауен) сыйлап береді. Сусын бір жыл мен бір күн пісірілуі керек болғандықтан, Серидвен Морга есімді соқыр адамды Гвион Бах сусынды араластырғанда қазанның астындағы отты бақылауға шақырады. Гвион араластырғанда, үш ыстық тамшы оның бас бармағына тамшылап түседі, ол инстинктивті түрде бас бармағын аузына салады, соның арқасында бірден даналық пен білімге ие болады. Оның алғашқы ойы – Серидвен оны өлтіретіні, сондықтан ол қашып кетеді. Бірақ Серидвен Гвионды түрленумен қуалайды, олар түрлі жануарларға айналады – қоян мен гончая, балық пен сусар, құс пен бүркіт. Шаршаған Гвион ақыры өзін бір дәнге айналдырады, бірақ Серидвен тауыққа айналып, оны жейді. Серидвен жүкті болады, және босанғаннан кейін баланы былғары қапқа салып теңізге лақтырады. Қапты Гвиддо Гаранхирдің ұлы Эльфин табады, ол баланың әдемі ақ маңдайына қарап, «дыма дал иесин» («бұл жарқыраған маңдай») деп айқайлайды. Осылайша аталған Талиэсин әдемі өлеңдерді жатқа айта бастайды. Эльфин Талиесинды өзінің ұлы ретінде тәрбиелейді, және олар бірнеше оқиғаға қатысады. Гвинед патшасы Мэлгвнның алдында Эльфин өзінің әйелі патшаның әйелідей адал екенін және Талиэсин патшаның бардынан жақсы екенін мәлімдейді. Мэлгвн Эльфинге тұтқынға алады және оның ұлы Рхунды Эльфинның әйеліне зиян келтіріп, дәлел ретінде оның жүзігін ұрлауға жібереді. Бірақ Талиэсин Эльфинның әйелінің орнына ас үй қызметшісін қояды, осылайша Эльфинның талабын сақтайды. Содан кейін Талиэсин өзінің шеберлігімен Мэлгвнның бардаларын жеңіп, асырап алған әкесін босатады.

Кулхвич пен Ольвен

Culhwch and Olwen, сонымен қатар Mabinogion-да кездеседі, бұл негізінен Артур туралы әңгіме, онда батыр Culhwch Артурдан көмек сұрап, Ysbaddaden гиганттың қызы Olwen-нің қолын ұстауға тырысады, және ол көптеген мифологиялық сипаттағы егжей-тегжейлі мәліметтермен толы. Amaethon, құдайша егінші, Mabon ap Modron, құдайдың ұлы және психопомп Gwyn ap Nudd сияқты кейіпкерлер пайда болады, соңғысы Creiddylad үшін Gwythyr ap Greidawl-мен аяқталмайтын маусымдық шайқаста болады. Culhwch-тың анасы қойған талаптар Arianrhod-тың Lleu Llaw Gyffes-ке қойған талаптарына ұқсас, ал Culhwch-тың Артурдың сарайына келуі Ирландия құдайы Lug-тың Cath Maige Tuired-дегі Nuada Airgetlám сарайына келуін еске түсіреді.

Оуэйн немесе Су бұлағының ханымы

Оуэйннің батыры немесе Фонтанның ханым, тарихи тұлға Оуэйн маб Уриенге негізделген. Кейінгі континенттік дәстүрде ол Ивайн деп аталады. Романс батырдың Фонтанның ханымына үйленуімен, бірақ оны рыцарлық ерліктеріне берілгендіктен ұмытып, жоғалтуымен аяқталады. Жыланнан құтқартқан арыстанның көмегімен, ол отбасылық және қоғамдық міндеттері арасында тепе-теңдік табады және әйелімен қайта қосылады. Бұл оқиға Кретиан де Труаның "Арыстан рыцары Ивен" атты француз романсымен байланысты.

Ефрауықтың ұлы Передур

Аңыз Кретиеннің «Персеваль, Грааль тарихы» романымен сәйкес келеді, бірақ басқа уэльс романдары сияқты, ғалымдар осы туындының Кретиен өлеңімен нақты байланысын әлі де талқылайды. Бұл роман Кретиеннің деректерінен алынған материалдың бір бөлігін сақтаған болуы мүмкін. Кейбір оқиғалардың тізбегі өзгертілген, көптеген түпнұсқа эпизодтар пайда болған, соның ішінде батырдың Константинопольде 14 жыл билік етуі, императрицамен бірге патшалық құруы, онда егемендік туралы әңгімелердің іздері бар. Қасиетті Граальдың орнына табақтағы кесілген бас қойылады. Дегенмен, айырмашылықтарға қарамастан, француз романының ықпалын жоққа шығаруға болмайды, әсіресе оның бірінші бөлігі екінші бөлігімен онша үйлеспейді. Батырдың әкесі оның кішкентай кезінде қайтыс болады, анасы оны орманға алып кетеді және оқшаулап өсіреді. Соңында ол рыцарьдар тобымен кездеседі және оларға ұқсауға бел буады, сондықтан ол Артур патшаның сарайына барады. Ол жерде оны Сей қорлайды және Сейдің өзіне де, оны қорғағандарға да жасаған әрекеттеріне кек алуға уәде бере отырып, жаңа оқиғаларға шығады. Саяхат барысында ол екі туысын кездестіреді, біріншісі Персивалдың Горнеманты рөлін атқарады, оны қару-жарақпен тәрбиелейді және көргендерінің мәнін сұрамауға ескертеді. Екіншісі Кретиеннің Балықшы патшасының орнын басады, бірақ Передурге Қасиетті Граальды көрсетудің орнына, адамның кесілген басы бар табақ көрсетеді. Жас рыцарь бұл туралы сұрамайды және одан әрі оқиғаларға қадам басады, соның ішінде Глостердің тоғыз сиқырымен және оның нағыз сүйіктісі, Ангарад Алтын қол әйелмен кездесу. Передур Артурдың сарайына оралады, бірақ көп ұзамай Персивал романындағы материалдарға сәйкес келмейтін жаңа оқиғалар сериясына кіріседі (Гавайнның ерліктері француз туындысының осы бөлімін құрайды). Ақырында, кейіпкер ағасының сарайындағы кесілген бас Глостердің тоғыз сиқырының қолынан қаза тапқан туысына тиесілі екенін біледі. Передур отбасының қанына кек алады және батыр ретінде құрметке ие болады.

Ербиннің ұлы Герайнт

Бұл оқиға Кретиеннің "Эрек пен Энида" романына сәйкес келеді, онда батыр Эрек. Роман король Артурдың адамдарының бірі Герайнт пен әдемі Энидтің махаббаты туралы. Олар үйленісіп, бірге қоныстанды, бірақ Герайнттің жібіттеп қалғаны туралы әңгіме тарады. Бұған ренжіді, Энид өзін күйеуін батырлық міндеттерінен тоқтатқандықтан нағыз әйел емес деп жылайды, бірақ Герайнт оның сөзін өзіне қиянат жасады деп қате түсінеді. Ол онымен бірге ұзақ және қауіпті сапарға алып, оған сөйлемеуге бұйрық береді. Энид күйеуін қауіптен ескерту үшін бірнеше рет бұл бұйрықты елемейді. Содан кейін Энидтің махаббаты мен Герайнттің жауынгерлік шеберлігін көрсететін бірнеше оқиғалар орын алады. Ақырында олар татуласып, Герайнт әкесінен патшалықты мұраға алады.

Прейдеу Аннуфн

Annwfn олжасы – Талисин кітабында кездесетін алтымыш тармақты ерте ортағасырлық жыр. Мәтінде Артур патша бастаған, басқа әлемге жасалған бір жорық туралы айтылады, мақсаты – сиқырлы қазанды қайтарып алу. Жыршы Артурмен және үш қайықпен Аннуфнге қалай сапар шеккенін, бірақ тек жеті адам ғана қайтып келгенін баяндайды. Аннуфн әр түрлі аттармен аталады, оның ішінде "Төбелік бекініс", "Төрт шыңды бекініс" және "Шүйде бекініс", алайда ақын оларды әртүрлі орындар деп ойлаған болуы мүмкін. Төбелік бекіністің қабырғаларында Уэльс триадаларынан белгілі "Британның үш құрметті тұтқынының" бірі – Гвейр тізбекке байланған күйде қамауда отыр. Содан кейін жыршы Аннун басшысының қазанын сипаттайды; ол інжумен әшекейленген және батыр емес адамның тағамын қайнатпайды. Жеті адамнан басқаларын қандай қайғылы оқиға құртқандығы нақты айтылмайды. Жыр "кішкентай адамдар" мен монахтарды сынап, олардың ақынға тән түрлі білімдерден мүлдем хабары жоқ екенін көрсетеді.

Кейіпкерлер

Уэльс халқы бұрынғы мифологиясы жазылмас бұрын бірнеше ғасыр бойы христиан дінін қабыстанған, ал олардың құдайлары бұрыннан-ақ өткеннің патшалары мен батырларына айналған еді. Құдайлық сипаттарды көрсететін көптеген кейіпкерлер екі қарсылас отбасының қатарына жатады: Plant Dôn ("Донның балалары") және Plant Llŷr ("Ллŷрдің балалары").

Дифед патшалығы

Пвилл "Анннның басшысы": Дифед патшасы және Мабиногидің бірінші тармағының есімді батыры. Ол бір жылға басқа әлемнің патшасы Араунмен орын ауыстырып, өмір бойына достыққа ие болады, содан кейін Леди Рианнонды оның күйеуі Гваулдан жеңіп алады. Рианнон: Кейде жылқы құдайы Эпонамен байланыстырылады. Рональд Хаттон олардың жалғыз ортақ нәрсесі – жылқы екенін айтады. Бірінші тармақтың соңында Пвилл қайтыс болғаннан кейін, ол тақтың заңды мұрагері Манавиданға үйленеді. Прайдери: Пвилл мен Рианнонның ұлы, әкесі қайтыс болғаннан кейін Дифед патшасы. Ол әр тармақта әртүрлі дәрежеде көзге түсетін жалғыз кейіпкер. Ол екінші тармақта Ирландияда Бранның туымен соғысады, сиқыршы Ллвид ап Силь Коэд оны тұтқынға алады, ал үшінші тармақта оның әкесі Манавидан оны босатады, төртінші тармақта Гвидионмен жеке шайқаста қаза табады. Ол көбінесе құдай ұлы Мабон ап Модронмен теңестіріледі. Сигфа, Прайдеридің әйелі. Тейрнон: Пвиллдің қызметінде Гвенттің билеушісі. Ол нәресте Прайдериді тауып, оны өз баласы ретінде өсіріп, есейген кезде Деметия сарайына қайтарады. Ол туралы қысқаша айтылуы "Culhwch ac Olwen" кітабында кездеседі.

Бели Маврдың отбасы

Бели Мавр – түрлі дереккөздерде еске алынатын ата-баба. Кейіпкер ретінде көп белгілі болмаса да, оған тегін жатқызылатын көптеген ұрпақтары уэльс дәстүрінде маңызды орын алады. Монмут Геффридің "Historia Regum Britanniae" еңбегінде ол Британия патшасы деп көрсетіледі. "Мабиноги" еңбегінің екінші тармағы Белиді Пенарддунның әкесі деп атайды, бірақ бұл оның інісі үшін жасалған қате болуы мүмкін. Белидің белгілі балалары:

Арианрод. Көбінесе Донның қызы деп есептеледі, бірақ 35-ші триада оның әкесі Бели екенін айтады. Басқа ешбір дерек Арианродты немесе оның отбасын Белимен байланыстырмаса да, Рейчел Бромвич бұл триада "Мабиноги" дәстүріне қайшы келмейтінін атап көрсетеді. Касваллаун ап Бели. "Мабиноги" еңбегінің екінші тармағында ол Бранның Ирландиядағы жорықтары кезінде Кардог ап Браннан тақты тартып алады. Үшінші тармақта ол қысқаша ғана көрінеді, онда заңды талапкер Манавидан оған құрмет көрсетеді. Касваллаунның айналасында бұрын үлкен дәстүр болған сияқты, оның Юлий Цезарь мен Римге қарсы соғыстары, Ффлюр атты қызға деген махаббаты және 21 мың адаммен Британиядан кетуі туралы әңгімелер бар, одан кейін ол ешқашан көрінбеді. Касваллаун атауы бірінші ғасырдың ортасында Цезарьға қарсы тайпалар одағын басқарған тарихи британ патшасы Кассивеллауннан шыққан. Ллуд Ллав Эринт және Ллефелис, сәйкесінше Британия және Галлия патшалары. Монмут Геффридің және Ллуд пен Ллефелис туралы әңгімелерде Ллуд Касваллауннан кейін Британия патшасы болады және Лондонды қайта құруға, сондай-ақ ағасының көмегімен елді зардап шектірген үш обадан құтқаруға жауапты болады. Ол, мүмкін, Монмуттан шыққан Джеффридің жазбаларында кездесетін британ патшасы Хелидің ұлы Лудқа әсер еткен болуы керек. Ол сонымен қатар Нудд Ллау Эринт деген атпен де белгілі және ол кельт құдайы Ноденстің бір көрінісі болып табылады. Нудд ретінде ол уэльс мифологиясындағы бірнеше маңызды тұлғалардың әкесі, соның ішінде:

Гвин ап Нудд: Эннуфнның билеушісі, уэльстің басқа әлемі, кейіннен христиандыққа айналдырылды. Ол тозақтың итттерін, жабайы аң аулаудағы Cŵn Annwn-ды басқарады және Гластонбери Тормен тығыз байланысты. Ол "Culhwch and Olwen" еңбегінде Артурдың кеңесінің мүшесі ретінде көрінеді, онда ол өз қарындасы Крейдиладтың қолы үшін Gwythyr ap Greidawl-ге қарсы соғыс жасайды, Twrch Trwyth-ті іздеуге қатысады және Артурға тозақтың биік жерлеріндегі сиқыршы Orddu-дың қанын алуға еріп жүреді. Ол Дәффит ап Гвилимнің поэзиясында бірнеше рет кездеседі және Кармартеннің қара кітабында да еске алынады. Эдрен ап Нудд: Артурдың серігінің мүшесі. Ол "Geraint ac Enid" еңбегінде Герайнтке жеңіледі және "Ронабви арманы" еңбегінде саксондықтарға қарсы Бадон шайқасында даниялық әскерге басшылық етеді. Ол сондай-ақ "Culhwch ac Olwen" еңбегінде Артурдың кеңесінің бір бөлігі ретінде аталады. Крейдилад: Ол Гвитыр ап Грейдаулға берілген, бірақ оны ағасы Гвин ұрлап алады, осылайша екеуінің арасында соғыс басталады, онда Гвин жеңіске жетеді. Артур оның қолы үшін әр Calan Mai (Мамыр айының Календтері) Қиямет күніне дейін жекпе-жек ұйымдастырып, қақтығысты шешеді. Оуэйн ап Нудд: Артурдың кеңесінің мүшесі, "Geraint ac Enid" еңбегінде қысқаша айтылған.

Артур патша

Артурий әдебиеті Еуропа бойынша кеңінен таралған құбылысқа айналғанмен, Артур туралы алғашқы деректерді Уэльс халқы өзіне жатқыза алады. Артур халықаралық деңгейде танымал болатынға дейін, оған қатысты жазбалар мен ауызша әңгімелер көбінесе Уэльс, Корнуолл және Бретань бритондық елдерімен шектелген еді. Бұл әңгімелер шамамен Гальфридке дейінгі дәстүрлер мен Монмуттың Геффриісіне байланысты дәстүрлерге бөлінеді. Артур халықаралық сенсацияға айналғаннан кейін, Уэльс романтикалық дәстүрге де үлес қосты.

Монмут қаласының Жеффри

Prophetiae Merlini: Джеффри бұрынғы Мерлиннің еңбегі ретінде апокалиптикалық баяндамалар тізбегін ұсынды, ол Джеффридің кітабы жарық көргенге дейін «Мердин» деп белгілі болған. Бұл – валлий тілінен өзге тілдегі осы аңыз пайғамбар туралы алғашқы еңбек, ол Нострадамустың болжамдары сияқты ғасырлар бойы кеңінен оқылды және оған сенді. Джон Джей Пэрри мен Роберт Колдуэлл Prophetiae Merlini «көптеген елдерде тіпті білімді және тәжірибелі адамдар тарапынан да өте қастерленгенін» айтады және 1445 жылға дейін осы сенімсіздіктің мысалдары келтіріледі. Historia Regum Britanniae: Римдіктер кеткеннен кейін Вортигерн билікке келіп, Хенгист пен Хорса бастаған сакстарды өзі үшін жалдамалы әскер ретінде күресуге шақырады, бірақ олар оған қарсы көтеріліс жасайды. Британия Аурелий Амброзий және оның бауыры Утер Пендрагонның басшылығымен соғыс жағдайында қалады, оларға сиқыршы Мерлин көмектеседі. Утердің ұлы Артур сакстарды соншалықты жеңіске жетеді, олар оның өлімінен кейін ғана қауіпті болады. Осы уақыт аралығында Артур Солтүстік Еуропаның көп бөлігін бағындырып, Рим императоры Луций Тиберий Британия Римге қайтадан салық төлеуін талап еткенше, бейбітшілік пен гүлдену дәуірін бастайды. Артур Галлияда Луцийді жеңеді, бірақ оның жүйесі Модред оның болмаған уақытында тақты басып алады. Артур қайтып келіп Модредті өлтіреді, бірақ өлімге қатерлі жарақат алады, ол Авалон аралына жеткізіледі және патшалықты өзінің туысы Константинге тапсырады. Артурдың қайтысымен сакстар қайта оралып, күшін арттыра бастайды. Британ патшаларының әулеті Кадуалладердің өліміне дейін жалғасады, содан кейін сакстар Британияның билеушілері болады. Vita Merlini: Бұл Джеффридің валлий дәстүрінен алынған бұрынғы Мердин аңызын қайта баяндауы, бірақ көптеген басқа да дереккөздерді қамтиды, сондай-ақ қасиеттілердің өмірі туралы әңгімелердің элементтерін, сонымен қатар табиғат және аспан туралы сол кездегі Оксфордта кең таралған энциклопедиялық білімді де қамтиды. Бұл еңбек – Джеффридің белгілі жалғыз өлеңі, ол латын тілінде (гекзаметр) жазылған.

Халықтық әңгіме

Халық аңыздары, аңыздар, дәстүрлер мен әңгімелерді қамтиды. cyfarwyddiaid (бірлік: cyfarwydd, "әңгімеші"), Уэльстегі бардтар орденінің мүшелері болған. Тарихи деректерде аты аталған жалғыз cyfarwydd – Bledri ap Cydifor ("Bledericus Walensis", "Bleherus"). Cyfarwyddiaid қарапайым ақындардан гөрі білімді және тәлімді саналған. Олар өнерлерінде жан-жақты білім алған, сарайда қызмет ететін ресми тұлғалар болған және көбінесе әмірлерімен тығыз қарым-қатынаста болған. Олардың міндеттері әмірлерін мақтау, мерекелеу және қайтыс болғанда аза тұту рәсімдерімен байланысты болды. Уэльс фольклорында cyfarwyddiaid сақтап, айтқан көптеген әңгімелер бар, оларға дәстүрлі тарихи материалдарды, Уэльстің өткені туралы қалыптасқан мифтерді сақтау және осы әңгімелерді тарату міндеті жүктелген, олар өздерін тарихшылар деп санаған. Тарих айтудан басқа, cyfarwyddiaid әулеттің шежіресін сақтаумен де айналысқан. Уэльс аңыздары ауызша таратылған әңгімелермен қатар, мақал-мәтелдер мен әндер түрінде де кеңінен таралған. Тарихи әңгімелер шындыққа жатқан емес әңгімелермен бірге айтылған, арасында ерекше айырмашылық болмаған. Бұл сол кездегі поэзия арқылы мәдениет пен тарихты зерттеуге және үйренуге мүмкіндік берген. Ортағасырлық фольклор белгілі бір ережелер мен тақырыптарды қабылдап, зерттеген. Ол сол кездегі поэтикалық триадаларға, поэзияға, көне өлеңдерге және тарих туралы білімге сүйенген, бұл халықтың тарихи шындығы туралы жақсы құрастырылған әңгімелер жасауға мүмкіндік берген. Сонымен қатар, аймақтар өздерінің әңгіме айту ережелерін қабылдады, мысалы, Британия аралының триадалары, бұл аңыздар мифологиялық, тарихи және батырлық тақырыптарға негізделген. Уэльс фольклоры жиі Ирландия әдебиетімен салыстырылған. Екеуі де ұқсас құрылымға ие болған және ата-бабаларының қателіктерін сатирамен сынаудың орнына, өткен туралы хабар беруге бағытталған. Халық аңыздары мен аңыздар қарапайым халықтың аузынан қайталап айту арқылы да сақталған. Әңгіме айту түрлі формада жүзеге асырылуы мүмкін: "әңгіме-дүкен, ойындар, билер, жұмбақтар, тілбұраулар, балалар өлеңдері, арфада ойналатын күйлер, халық әндері мен балладалар". Халықтық әңгімелерді айтуға жиі кездесетін жағдайлар – nosweithiau llawen (céilidh-ке ұқсас "қуаныш кештері"), nosweithiau gwau ("тоқыма кештері") және Calan Gaeaf (Қысқы кеш).

Адамдық ерекшеліктері бар жануарлар туралы әңгімелер

Олардың ішіндегі ең танымалдары – «Ең көне жануарлар» туралы әңгімелер, онда кейіпкер ең көне жануарды тапқанға дейін түрлі жануарлардан ақпарат жинайды. Culhwch және Olwen тізімінде Cilgwri қара құсы, Rhedynfre бұғысы, Cwm Cowlyd сұлуқұсы, Gwernabwy бүркіті және Llyn Llyw шабақтары тізілген. «Әлемнің үш ақсақалы» триадасы ең көне құстардың бірнешеуін атайды.

Формулалық әңгімелер

Соның ішінде жинақталған әңгімелер мен аяқталмайтын хикаялар да бар.

Шын мәніндегі адамдар немесе кейіпкерлер туралы әзіл-аңыз

Ақ өтірік әңгімелерін қамтиды, олар әдейі және анық жалған. Ортақ элементтерге баяндаушының Америкадағы өмірі, үлкен құстың қанатында ұшу, алып көкөністер өсіру, бұрыштардан атып түсіру шеберлігі, қашықтықты керемет көру, Пвилли жәрмеңкесінде қоян жұмыртқасын сатып алу кіреді. Осы жанрдағы белгілі жазушылар: Джеймс Уэйд (Шеми Уэйд), Дэниел Томас (Даниел и Пант), Груффидд Джонс (Y Deryn Mawr) және Джон Притчард (Сион Серен Бах).

Тарихи немесе жалған тарихи тұлғалардың жергілікті аңыздары

Оның ішінде 16-ғасырда Мерионетте өмір сүрген бандиттер тобы – Гвиллиан Кохион Мауддуи, олар Томас Пеннанттың «Уэльстегі саяхаттары» және басқа да дереккөздерде еске алынған. Сондай-ақ, Гвиненд аймағындағы Уэльс қаласы Беддгелерттің (аты «Гелерттің қабірі» дегенді білдіреді) атауын алған Гелерт туралы аңыз да бар. Бұл халық әңгімесі 13-ғасырда болған деп айтылады және асығыс және ойсыз шешімдер қабылдау туралы моральдық оқу болып табылады. Аңыз бойынша, сол кездегі Солтүстік Уэльс князі Ұлы Льюэллин аң аулаудан оралғанда, баласының жоғалып кеткенін, бесігі аударылып қалғанын және оның адал иті Гелерттің жүні мен тістері қанға боялғанын көреді. Иттің өз баласын және мұрагерін өлтіргеніне сенген Льюэллин қылышын тартып алып, Гелертті өлтіреді. Иттің өлім кеудесінен шыққан сыбыстан кейін Льюэллин өзінің сәбиінің жылағанын естиді, ол бесіктің артында, ешқандай зардап көрмеген, ал оның қасында балаға шабуыл жасап, Гелерт өлтірген қасқырдың денесі жатыр. Льюэллин қайғыға батып, итті көміп, оның өлім кеудесінен шыққан сыбыстан қатты күйзеледі. Сол күнден бастап Льюэллин ешқашан күлімсіремеген делінеді.

Жер атаулары немесе топографиялық әңгімелер

Онда ономастикалық жырлар да кездеседі, олар жер аттарының шығуын түсіндіреді. Мысалы, "Historia Britonum" еңбегінде "Carn Cafal" атауы Артурдың Кафаль итінің іздерін көрсететін тас үйіндісінен (карн) пайда болғандығы айтылады.

Халық аңыздарын жинақтаушылар

Ақын-ғалымдар: Рис Мюриг (Райс Меррик), Генлистік Джордж Оуэн. Ескі заттарды зерттеушілер: Эдвард Лхуйд, Англси ағайындылары Моррис, Иоло Морган. Фольклоршылар: Дэниел Сильван Эванс (Y Brython, 1858), Питер Робертс (Кембриан халықтық ескіліктері, 1815), У. Хоуэллс (Кембриан нанымдары, 1831), Исаак Фолкс (Кейлл Фу, 1862), Вирт Сайкс (Британдық гоблиндер, 1880), Дэниел Сильван Эванс, Джон Джонс және басқалар (Истен Сион), Элиас Оуэн (Уэльс фольклоры, 1896), Мари Тревелян (Уэльс фольклоры мен халық әңгімелері, 1909), Дж. Середиг Дэвис (Батыс және Орталық Уэльс фольклоры, 1911).