Кіріспе

АҚШ заң тарихының бір қыры

АҚШ Конституциясына енгізілген бірнеше түзетулерде Конгрестің күш қолдану өкілеттігі көрінеді. "Конгресс осы бапты тиісті заңнама арқылы қамтамасыз етуге құқылы" деген тіркес XIII, XIV, XV, XIX, XXIII, XXIV және XXVI түзетулерде шамалы өзгерістермен қолданылады. Тиісті тілдемедегі айырмашылықтар мынадай:

Он төртінші түзетуде "Конгресс тиісті заңнама арқылы осы баптың қағидаларын қамтамасыз етуге құқылы" делінген. Он сегізінші түзетуде "Конгресс және жеке штаттар осы бапты тиісті заңнама арқылы жүзеге асыруға бірдей құқыққа ие" деп көрсетілген.

Бастапқы құру және пайдалану

Бұл ережелер алғаш рет Реконструкция кезеңінде, негізінен құлдықты жою және жаңадан азат болған афроамерикандықтардың құқықтарын қорғау мақсатында қабылданған Он үшінші, Он төртінші және Он бесінші түзетулерде көрінді. Осы түзетулердегі күш қолдану шаралары Конституцияның 1-бабының 8-тармағында бастапқыда тізілген Конгрестің өкілеттіктерін кеңейтеді және Конгрестің билігін арттырып, жеке штаттардың билігін төмендетіп, олардың құзыретін шектейді. Бұл шаралар 1870 және 1871 жылдарғы "Қолдану актілеріне" (Enforcement Acts) жол ашты. Конгресс Конституциямен оған берілген билік шегінде ғана әрекет ете алатын.

Сотта қолдану

Төртінші түзетудің күшіне түсіндіру бірнеше маңызды Жоғарғы Сот істерінің тақырыбы болды, олар Конституцияны түсіндірудегі Соттардың рөлі мен Конгрестің нақты Конституциялық түзетулерді күшіне енгізу үшін заң қабылдау өкілеттігі арасындағы шиеленісті көрсетеді. 1883 жылы қабылданған «Азаматтық құқықтар істері»нде Жоғарғы Сот Конгресстің Төртінші түзетудің 5-бабындағы өкілеттігі жеке тұлғалар басқаратын қонақүйлер мен театрлар сияқты қоғамдық орындарда нәсілдік кемсітушілікке тыйым салу үшін осы түзетудің артықшылықтары мен иммунитеттері туралы ережені қолдануға рұқсат бермейтінін анықтады. Сот Төртінші түзетуде тек мемлекеттік әрекеттер шектелгендіктен, Конгресс бұл түзету бойынша мемлекет демеушілігінсіз дискриминацияны тыйым салуға билік етпейтінін мәлімдеді. Бұл шешім күшін жойған жоқ, бірақ қазіргі заманда Конституцияның 1-бабының 8-тармағы бойынша мемлекетаралық сауданы реттеу өкілеттігіне сәйкес ұқсас азаматтық құқықтарды қорғау туралы заңдар қабылданды. 1964 жылғы «Азаматтық құқықтар туралы заңға» қараңыз. 1966 жылы қарастырылған «Катценбах против Морган» ісінде Жоғарғы Сот егер заң конституциялық бұзушылықтарды болдырмауға немесе жоюға бағытталған болса, Конгресс конституцияға қайшы келетін әрекеттерге тыйым сала алады деген қорытындыға келді. Осыған байланысты Сот дауыс беру құқығы туралы заңға сәйкес, мемлекеттердің дауыс беру үшін ағылшын тілінде сауаттылық сынағын қолдануына тыйым салды. Сот заңның Төртінші түзетудегі тең қорғау ережесіне сәйкес Конгресстің күшін қолдану билігін дұрыс жүзеге асырғанын шешті, өйткені ол мемлекеттік қолдаумен дискриминацияны жоюға бағытталған, ал бұрынғы сот шешімінде сауаттылық тестілеудің 14-ші түзетуді бұзу емес екені анықталған. Алайда, 1970 жылы «Орегон против Митчелл» ісінде Конгресс штаттардан сайлау жасын 18 жасқа дейін төмендетуді талап ету арқылы өкілеттігін арттырды деп тапты. Бұл 1971 жылы Конституцияға жиырма алтыншы түзетуді қабылдауға әкелді, онда штаттар 18 жастан жоғары ең төменгі дауыс беру жасын белгілей алмайды деп көзделген. 1997 жылы «Боэрн қаласы Флореске қарсы» ісінде Сот Конгресстің күшін күшін жоюға бағытталған өкілеттігіне тағы да тар көзқарас танытты, бұл діни еркіндікті қалпына келтіру туралы заңның (RFRA) бір ережесін жойды, ол мемлекеттерге діни тәжірибеге мемлекеттік мүдде болмаған жағдайда, оларға ауыртпалық салуға тыйым салуға тырысты. RFRA-ны қабылдауда Конгресс 1988 жылы Жоғарғы Соттың «Жұмыспен қамту бөлімі қарсы Смит» шешімін жоюға тырысты, онда Конституция штаттардың жалпы қолданылатын заңдарға діни ерекшеліктерді тануды талап етпейді деп мәлімдеген болатын. «Боерн» ісі бойынша Жоғарғы Сот RFRA Конгресстің өкілеттігін арттырды деп шешті, өйткені заң конституциялық бұзушылықты жою мақсатына жеткілікті түрде байланысты емес, керісінше Конституциямен кепілдендірілмеген жаңа құқықтар жасады. Кейбір бақылаушылар Жоғарғы Сот RFRA-ны Соттың институционалдық билігіне қауіп төндіретін және оның Конституцияның мағынасына қатысты соңғы төреші рөлін бұзатын деп тапты, өйткені бұл заң нақты түрде «Жұмыспен қамту бөліміне қарсы Смит» шешімін жоюға бағытталған. Алайда, «Боерн» ісінің әсері «Боерн» ісінен де ұзаққа созылды. Бұл жағдайда жарияланған стандарт – Төртінші түзетудің 5-бабы бойынша қабылданған барлық заңнамалар конституциялық емес зиянды жоюға тырысатын «үйлесімді және пропорционалды» болуы керек – «Боерннен» кейінгі барлық шешімдерде мемлекеттің егемендік иммунитетін жоюға тырысқан заңнамаға сәйкес келеді. 2000 жылы қарастырылған «АҚШ Моррисонға қарсы» ісі – бұл даулы істің бірі. Бұл жағдайда Жоғарғы Сот, үйлесімді және пропорционалды «Боерн» сынағын қолдана отырып, «Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заңның» (VAWA) ережелерін жоққа шығарды, бұл гендерлік зорлық-зомбылыққа қатысты федералдық азаматтық сот төрелігін құрды. Сот Конгресс мемлекеттік емес, жеке іс-әрекетті мақсат етіп, 5-бабы бойынша ұлттық немесе ұлттық зияндылық анықтамай, түзету шараларын қабылдауға құқылы емес деп тапты.