Кіріспе

Швейцариялық анатомист, физиолог және гистолог Альберт фон Кёльликер (туған кезде Рудольф Альберт Кёльликер; 6 шілде 1817 – 2 қараша 1905) – Швейцариялық анатомист, физиолог және гистолог.

Өмірбаян

Альберт Кёлликер Швейцарияның Цюрих қаласында дүниеге келген. Оның алғашқы білімі Цюрихте алған, 1836 жылы университетке түскен. Бірақ екі жылдан кейін Бонн университетіне, содан соң Берлин университетіне ауысып, белгілі физиологтар Иоганн Петер Мюллер мен Фридрих Густав Якоб Хенленің шәкірті болған. 1841 жылы Цюрихте философия, ал 1842 жылы Гейдельбергте медицинаны бітірген. Оның алғашқы академиялық қызметі Хенленің анатомия просекторы болып жұмыс істеу болды, бірақ бұл лауазымда ұзақ тұрмады. 1844 жылы Цюрих университетіне физиология және салыстырмалы анатомиядан қосымша профессор болып оралды. Мұнда да ұзақ қызмет етпеді; 1847 жылы Вюрцбург университеті оның артықшылығына қызығып, физиология және микроскопиялық және салыстырмалы анатомия профессоры лауазымын ұсынды. Ол ұсынысты қабылдап, содан бері Вюрцбургте тұрды, бавариялық қаланың тыныш академиялық өмірін тастауға баулыған барлық ұсыныстарды қабылдамады, сонда қайтыс болды. Ол 1841 жылы, бітіргенге дейін жарық көрген көптеген еңбектерінің ішінде (оның жазған алғашқы жұмысы да бар) әртүрлі жануарлардың құрылысына қатысты болды. Олардың ішінде Медуза және оған ұқсас жаратылыстар туралы еңбектері ерекше көзге түсті. Осы бағыттағы жұмысы оны Жерорта теңізі мен Шотландия жағалауларына зоологиялық саяхаттарға, сондай-ақ досы Карл Теодор Эрнст фон Зибольдпен бірлесіп, 1848 жылы құрылған Zeitschrift für Wissenschaftliche Zoologie журналын басқаруға алып келді. Оның қолы досы Вильгельм Рентген жасаған алғашқы рентген суретінің нысаны болды.

Шығармалары

Кёлликер зоология ғылымына үлес қосты. Оның алғашқы еңбектері омыртқасыздарға бағытталған, ал басбарнақтылардың дамуы туралы монографиясы (1844 жылы жарық көрген) классикалық туынды саналады. Ол көп ұзамай омыртқалыларға көшті және қосмекенділер мен сүтқоректілердің эмбриондарын зерттеді. Ол биологиялық зерттеудің осы саласына жаңа микроскопиялық техниканы – қатайту, кесу және бояу әдістерін енгізген алғашқы ғалымдардың бірі болды. XIX ғасырдың орта және соңғы жартысында эмбриологияның көптеген жетістіктері оның есімімен байланысты. Оның 1861 жылы жарық көрген «Даму туралы лекциялары» бірден стандартты оқулыққа айналды. Бірақ Кёлликердің атақ-даңқы зоология мен эмбриологияға ғана байланысты емес. Егер ол осы ғылым салаларына үлкен үлес қосса, онда гистологияға, яғни жануарлар тіндерінің ұсақ құрылымын зерттеуге одан да зор үлес қосты. Оның алғашқы нәтижелерінің бірі – 1847 жылы тегіс немесе жолақсыз бұлшық еттің ядролы бұлшық ет клеткаларынан тұратын ерекше бірліктерден құралғанын көрсетуі болды. Бұл еңбегінде ол ұстазы Хенленің ізімен жүрді. Осыған бірнеше жыл бұрын артериялардың қабырғаларында бұлшық ет бар ма деген күмән болған, сонымен қатар, жүйке жүйесінің қан айналымына әсері туралы сол кездегі көзқарастарға әлі берік гистологиялық негіз болған жоқ, және олар физиологияның дамуына үлкен әсер етті. Кёлликердің гистологияға қосқан үлесі өте кең болды: тегіс бұлшық ет, жолақты бұлшық ет, тері, сүйек, тістер, қан тамырлары және ішкі органдарды Кёлликер зерттеді. Ол қол жеткізген нәтижелер жеке монографиялар түрінде де, 1850 жылы жарық көрген микроскопиялық анатомияның толық оқулығында да жарияланды. Альберт Л. Ленингер Кёлликердің 1850 жылдардың басында жолақты бұлшық еттің саркоплазмасындағы түйіршіктердің орналасуын бірінші болып байқағанын айтты. Бұл түйіршіктерді 1890 жылы Ретциус саркосомалар деп атады. Бұл саркосомалар кейін митохондрия деп аталды – жасушаның энергия станциясы. Ленингердің сөздерімен айтқанда, «Кёлликерді митохондрияны жасуша құрылымынан алғаш бөліп алғаны үшін де мақтауға болады. 1888 жылы ол осы түйіршіктерді жәндіктердің бұлшық еттерінен алды, оларда олар өте көп, оларды суда ісіргенін анықтады және олардың мембранасы бар екенін көрсетті». Қазіргі білімімізде кез келген тіндер туралы ақпараттың көбі алғаш Кёлликердің еңбектерінде табылды. Оның жүйке жүйесіне қатысты жұмысы үшін оның есімі ең көп еске алынады. 1845 жылы, Цюрихте оқып жүргенде, ол жүйке талшықтарының жүйке жасушаларымен жалғасқанын нақты дәлелдеді, соның арқасында орталық жүйке жүйесінің әрекетін зерттеуге негіз салынды. Сол кезден бастап ол жүйке жүйесінің гистологиясы бойынша, әсіресе ми мен омыртқа миындағы жүйке талшықтары мен нейрондардың күрделі тоқуының қиын мәселелері бойынша үздіксіз жұмыс істеді. Ол әдістеме шебері болғандықтан, жаңа Голги бояу әдісінің орталық жүйке жүйесін зерттеудегі құндылығын бірден байқады. Кёлликер мидың ішкі құрылымы туралы білімге үлкен үлес қосты. 1889 жылы ол нейробиологияның әкесі Рамон и Кахальдың гистологиялық препараттарын қайта жасап, нейронизм теориясын растады.

Құрметтер

Кёлликер 1897 жылы Баварияның князь-регенті Люитпольд оған ақсүйектік дәреже берді, соның арқасында ол өзінің тегіне "фон" деген қосымшаны қосуға құқық алды. Ол көптеген елдердің ғылыми қоғамдарының мүшесі болды; ол бірнеше рет сапарлаған және жақсы таныс болған Англияда 1860 жылы Корольдік қоғам оны мүше етіп қабылдады, ал 1897 жылы оған ең жоғары құрмет белгісі – Копли медалін табыс етті. Оның құрметіне бір түрлі кесіртке – Hyalosaurus koellikeri деп аталды.

Гетерогенез

1864 жылы Кёлликер Этьен Джеффри Сент-Илаирдің эволюция үлкен қадамдармен (сальтация) дамиды деген теориясын гетерогенез деп атап қайта жаңғыртты. Кёлликер дарвинизмді сынап, барлық тірі нәрсенің жалпы ата-бабасы бар деген пікірді қабылдамады, керісінше, ол жеке-жеке тарамдар бойынша ортақ тектің пайда болуы туралы теорияны қолдады. Александр Вучиничтің сөзіне сәйкес, Кёлликердің дарвиндік емес эволюция теориясы "органикалық трансформацияны Дарвиннің көзқарасына қарама-қарсы үш негізгі идеямен байланыстырды: тірі организмдердің көптеп пайда болуы, өзгергіштіктің ішкі себептері және эволюциялық процестегі "көкден туу" (гетерогенез)". Кёлликер гетерогенез эволюциялық прогрестің жалпы заңы – ортогенез бойынша қызмет етеді деп мәлімдеді.