Кіріспе

Ағылшын суретшісі Роберт Оскар Ленкевич (31 желтоқсан 1941 – 5 тамыз 2002) – Оңтүстік-Батыс Англияның қазіргі заманғы ең танымал суретшілерінің бірі. Жоғары өнер саласында бағаланбаған оның туындылары, бірақ халық арасында кең танылды. Кейбір адамдар Ленкевичті ұлы суретші деп санайды, «өнер ортасы, әсіресе Лондон, жылдар бойы елемегеніне қарамастан, соңғы кезде оны мойындап жатыр. Ол Лондонның коммерциялық галереяларының ойынына қатыспады. Ол провинцияда өз жолын таңдады, бұл оған деген құрметсіздік ретінде қарастырылды». Ол 10 000-ға жуық туынды жасады (оның ішінде қарындашпен салған портреттері де бар), көбінесе үлкен көлемде, және жасырын қоғамдарды зерттейтін тақырыптық «жобаларда» (1973 жылғы «Жолсыздық», 1976 жылғы «Ақыл-естің кемістігі») немесе қиын әлеуметтік мәселелерде («Өзіне-өзі қол салу» 1980, «Өлім» 1982) жұмыс істеді. 1981 жылы ол өлімін жалғандап, жергілікті газеттерге хабарлады. Ленкевич 2002 жылы қайтыс болғанда, ерекше қорқынышты мұра қалдырды: оның досы, Диоген есімді саяхатшының денесі кітап сөресінің астындағы шкафта табылды. 1997 жылы құрылған Ленкевич қоры (білім беру қайырымдылық ұйымы) суретшінің қалған туындыларын мұра етті. Суретшінің көп томдық күнделіктері, суреттерімен безендірген жазбалары және қарым-қатынас журналдары қорының құрамында сақталды және 2009 жылы Плимут қалалық мұражайы мен өнер галереясында көрсетілді. Қор бірнеше өлімнен кейінгі көрмелер ұйымдастырды: 2008 жылы Лондонның еврей өнер мұражайындағы Бен Ури галереясында «1956-2002 жылдардағы автопортреттер»; 2009 жылы Плимут қалалық мұражайы мен өнер галереясында «Ленкевич қорынан алынған туындылар»; 2011 жылы Бристольдегі Корольдік Батыс Англия академиясында «Өлім және қыз»; сол жылы Торквейдегі Торре аббаттығында «Өлім және қыз»; және 2012 жылы Плимут қаласындағы Корольдік Уильям алаңында «Адам, тым адам». Бұл көрме кеңейтілген күйінде 2013 жылы Германияға (Лейпцигтегі Spinnerei және Нюрнбергтегі AufAEG) сапар шекті, бұл суретшінің туындыларының шетелдегі алғашқы көрмесі болды.

Ерте өмір

Роберт Ленкевич 1941 жылы Лондонда, Фордвич-роудта еврей қонақ үйін басқарған босқындардың ұлы ретінде дүниеге келді. Роберт Ленкевич балалық шағын Криклвудтағы Шемтов қонақ үйінде өткізді, оны ата-анасы басқарды. Оның анасы – неміс бароншасы, әкесі – поляк жылқы өсірушісі болған. Екеуі де 1939 жылы нацистік Германиядан қашып, Лондонға ақшасыз босқындар ретінде келді. Ленкевич сұхбаттарында қонақ үйдің қарт тұрғындарының арасында Холокосттан аман қалғандар бар екенін жиі айтса, суретшінің ағасы Джон бұл туралы басқаша пікір білдіреді. Оның айтуынша, қонақтар көбінесе екінші немесе үшінші буын ағылшын еврейлерінің ата-аналары немесе әже-шешелері болған (мысалы, танымал әртіс Дики Валентайннің анасы). Дегенмен, қонақ үйдің чехословакиялық аспазы, миссис Бобек, Берген-Бельзен концлагерінен аман қалған. Бірақ, жас суретші қонақ үйде көрген жалғыздық пен азап Ленкевичтің сөзінше, "салауатты және ойландыратын" болды. Ленкевич Александр Корданың "Рембрандт" тарихи фильміндегі Чарльз Лаутонды көргеннен кейін сурет салуға шабыттанды. 1955-1958 жылдары Сэр Кристофер Реннің өнер, сәулет және құрылыс кіші техникалық мектебінде білім алып, өнер мамандығын үздік дипломмен бітірді. 16 жасында Ленкевич Сент-Мартин өнер мектебіне қабылданды, кейіннен Корольдік академияда оқыды. Алайда, ол заманауи өнер трендтеріне құмар емес еді, оның қызығушылығы көбінесе Ұлттық галереядағы сүйікті суреттеріне аударған. 1981 жылы ол өлім тақырыбындағы жобаға дайындық барысында өзінің өлімін сахналаған кезде тағы да шу болды: "Мен өлгеннің не екенін білмеймін, - деді суретші, - бірақ өлген деп ойлаудың не екенін білуге болады".

Кейінгі өмір және өлім

1990 жылдары белгілі өнер сатушымен алғашқы көрмесінен кейін Ленкевичтің туындылары коммерциялық сәттілікке қол жеткізіп, белгілі бір деңгейде танылды. 1997 жылы Плимут қалалық мұражайы мен өнер галереясында 42 000 келушіні қамтыған ірі ретроспективалық көрме ұйымдастырылды. Ленкевичтің қайтысы жөніндегі некрологында өнер сыншысы Дэвид Ли былай деп жазды: «Роберттің ең бағалы қасиеті – суретшінің әлеуметтік және тұрмыстық мәселелерге шынайы қызығушылық танытып, осы құндылықтарын бейнелеу өнерінің ескірген саналатын түрі арқылы жеткізуге тырысуы еді. Осы тұрғыдан алғанда, ол заманауи тарихты сомдаған саналы суретшілердің санатында болды». Ленкевич 60 жасында 2002 жылы жүрек талмасынан көз жұмды. Көптеген туындылар жасағанына қарамастан, ол өзімен бірге бар болғаны 12 фунт стерлинг ақша алып жүрген (дегенге сенсек, ол ешқашан банк шот ашпаған) және түрлі кредиторларға 2 миллион фунт стерлинг қарызы болған. Оның қайтысынан кейін, оның ең жақсы туындылары лондондық аукциондарда алты таңбалы сомаға сатылды. Ленкевичтің танымалдылығының өсуі оның жеке туындыларынан құралған жинақтарының аукциондарында байқалды. 2003 жылы Sotheby’s, 2004 және 2008 жылдары Bearnes аукциондарында оның суреттері мен жеке кітапханасы 2,1 миллион фунт стерлинг жинады. Суретшінің ерекше айырбас экономикасына қатысты көптеген аңыз пайда болды, мысалы, Ленкевич ешқашан салық төлемеген немесе туындыларын сату туралы есептерді сақтамаған; тіпті кейбір деректер бойынша, ол туындыларын мүлдем сатпаған. Дегенмен, Ленкевич меценаттық жүйесін қолданған, онда ұзақ мерзімді коллекционер немесе қызығушылық танытқан сатып алушыға суретшінің атынан төлеуге бір-екі шот-фактура берілген. Бұл жүйе 1990 жылдардың ортасына дейін сақталды, содан кейін суретші HMRC-мен келіссөздер жүргізу арқылы қаржылық мәселелерін реттеуге кірісті. 2002 жылы суретшінің қайтысынан кейін, БАҚ Ленкевичтің мұрасының құнын 6,5 миллион фунт стерлинг деп бағалады. Бұл бағаға суретшінің сиқыр, оккультизм, метафизика және орта ғасырлық философия туралы сирек кітаптардан тұратын кітапханасының шамамен бағасы да кірді. Алайда, 2003 жылы Sotheby’s арқылы сатылған кітапхананың толық жинағы 1 миллион фунттан аспады.

Жеке өмір

Ленкевичтің 12 баласы болды, олардың кейбіреулері өздері де суретшілерге айналды. Роберттің ұлдарының бірі, Рубен Ленкевич, Ашбуртон қаласында әкесінің туындыларына арналған галереяны басқарады. Суретші, бейнелеу өнеріндегі шеберлікті дамыруға ынтасы мен қабілеті бар кез келген адамға тегін сабақтар берді. Ленкевичтің шәкірттерінің арасында Пиран Бишоп, Яна Травейл, Дэн Уитли, Луиза Кортнелл, Лиза Стоукс, Нахем Шоа, Джеймс Гай Экклстон және Джо Стоунмен есімдері бар. Оның Силия Миллзбен бірге туған келін қызы - драматург Ребекка Ленкевич.

Қаңғыбас жоба

"Вагрантия" жобасы бірнеше ондаған суреттер мен қаңғыбастардың салуларынан, сондай-ақ олардың өзі және оларға "қамқорлық" пен бақылау жасағандар жазған жазбалардың үлкен кітабынан тұрды. Ленкевич бұл көрменің және қаңғыбастардың өздерінің әңгімелері осы "көрінбейтін" адамдардың қиын жағдайын ашып, олардың мәніне ие болуына және қоғамды олар үшін ізгілікпен әрекет етуге шақыруына үміттенді. "Жобаның" форматы – тақырыптық байланысты суреттерді зерттеулердің жариялануымен және модельдердің жиналған байқауларымен үйлестіру – Ленкевичтің өнер жолында тұрақты қолданылып келді. "Психикалық кемістігі барлар" (1976), "Қарлылар" (1979) және "Өлім" (1982) сияқты жобалар қаңғыбастар туралы жобадан кейін жасалды. Ленкевич қоғамның шеттетуге ұшыраған, жасырын топтарының өмірін зерттей берді және оларды көпшіліктің назарына жеткізді. Пол Даунстың "Роберт және каубойлар" әні осы жобадан шабыттанды және бірнеше қаңғыбасты сипаттайды.

Басқа жобалар

Сонымен қатар, Ленкевич "Қызғану" (1977), "Оргазм" (1978), "Өзіне-өзі қол жұмсау" (1980) және "Сексуалдық мінез-құлық" (1983) сияқты жобаларында қоғамның ең терең табуларын зерттеді. Мұнда Ленкевич адам физиологиясын шектен тыс бейнелеу үшін көбінесе аллегориялық суреттеу стилін қолданды. Ленкевичке сондай көрінді, сүйікті адамы тастап кеткенде немесе қадірлі сенімдеріне қауіп төнгенде адамдар сезінетін сезімдер, есірткі немесе алкогольге тәуелді адамдардың басынан өткен "қайтару синдромы" мен алаңдаулармен бірдей. Осылайша, бұл жобалар "ұсыну мінез-құлқы" (оның 20-шы, аяқталмаған жобасының атауы) бойынша кеңейтілген зерттеуге айналды. Ол жеке кітапханасының "фанатикалық сенімдер жүйесінің" тарихы екенін анықтады. Ленкевич сенімдеріміз бен эмоцияларымызға ешқандай нақты себеп болмаған жағдайда, фанатикалық немесе маниялық мінез-құлықты түсіндіру үшін әрқашан адам физиологиясына жүгінуіміз керек екенін, және фашизмнің тамыры – басқа адамды меншік деп қарау бейімділігін сонда табамыз деді. Ол шамамен 30 жыл бойы Порт-Элиот үйінің дөңгелек бөлмесіндегі "Жұмбақ" фрескасының үстінде жұмыс істеді, бірақ оны аяқтамай дүниеден озды. 12 метрлік бөлмедегі фресканың жартысы өлім, қирату, ақылсыздық, жауапсыз махаббат және әлемнің апатты соңы туралы көрсетеді. Екінші жартысы махаббат пен мейірімділік, достық, үйлесімділік, пропорция және келісімді бейнелейді. Бұл туындыда отбасылық құпиялар, өнер тарихы және кабалалық мистика туралы түрлі сілтемелер жасырылған, сондықтан оған "Жұмбақ фрескасы" деген ат қойылды.

Кітапхана

Қырық жылдан астам уақыт бойы Ленкевич өнерге, оккульттік ғылымдарға, демонолатрияға, магияға, философияға, әсіресе метафизикаға, алхимияға, өлімге, психологияға және сексуалдыққа арналған шамамен 25 000 томдық кітапхана жинады, осы тақырыптар оның кейбір картиналарында көрінеді. Оның магия және колдовство туралы кітаптар жинағы жекеменшіктегі ең бағалы жинақтардың бірі болды және 2003 жылы Sotheby’s аукционында көп бөлігі сатылды, ал кітапханасының қалған маңызды бөлігі 2007 жылғы мамыр айында Lyon & Turnbull аукционында сатылды.