Кіріспе

Франктар патшасы Дагоберт I (Дагоберт; 603/605 – 19 қаңтар 639) – франктар патшасы. Ол Аустразия (623–634), Неустрия және Бургундияны (629–639) биледі. Ол Меровингтер әулетінің нағыз патша билігін қолданған соңғы патшасы деп есептеледі. Дагоберт – Сент-Дени базиликасындағы корольдік қабірге жерленген алғашқы франк патшасы.

Аустразиядағы билік

Дагоберт – Хлотар мен Халдетруданың (575–604) үлкен ұлы және Фредегунданың немересі болды. 613 жылдан бастап Хлотар барлық франктардың үстінен жалғыз билік жүргізді. 622 жылы Хлотар Дагобертті Аустразияның патшасы етіп тағайындады, бұл, әрине, аустразиялық дворяндарды биліктегі франктармен байланыстыру мақсатында жасалды. Бала кезінде Дагоберт Каролинг әулетінің алғашқы өкілдері мен аустразиялық саяхатшылар, Мецтің Арнульфі мен Ланденнің Пепинінің қамқорлығында өмір сүрді. Хлотар Дагоберттің билігінің көп бөлігінде басқа ақсүйек отбасыларымен тұрақсыз одақтарды басқаруға тырысты. Хлотар Дагобертке Аустразияны бергенде, бастапқыда Эльзас, Вогез және Ардендерді қоспады, бірақ көп ұзамай аустразиялық дворяндар оны осы аймақтарды Дагобертке беруге мәжбүр етті. Аустразияның орталық аймағынан шыққан франктардың билігі Эльзасты аустразиялық сарайға жақындатты. Дагоберт оңтүстік-батыс Аустразияда Бургундиялық немесе Алемандықтардың ықпалы мен амбицияларынан қорғау үшін жаңа герцогтық (кейінірек Эльзас герцогтығы) құрды. Герцогтық Вогез, Бургундия қақпасы және Трансжураны қамтыды. Дагоберт өзінің сарайындағы Гундоинды – ол Эльзас пен Бургундияда монастырларды құрған – осы жаңа мемлекеттің, Меровингтер әулетінің соңына дейін жалғасатын, бірінші герцогы етіп тағайындады. Хлотар мен Дагоберт сияқты аустразиялық билеушілер осы аймақтарды жетінші ғасырдың бір бөлігінде басқарып отырса, олар күшті аристократиялық отбасылар өздерінің аймақтарында бөлек жолдар іздегендіктен, ақырында автономды патшалықтарға айналды.

Біріккен ереже

629 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Дагоберт Нестрия және Бургундия патшалықтарын мұраға алды. Оның жартылай ағасы Сихильданың ұлы Хариберт Нестрияға талап қойды, бірақ Дагоберт оған қарсы тұрды. Сихильданың бауыры Бродульф, жас сіңлісі үшін Дагобертке жалбарыныш жасады, бірақ Дагоберт оны өлтіріп, франктердің жалғыз патшасы болды. Кейін ол Аквитанияны Харибертке «аударма сыйлығы» ретінде берді. 629 жылы Дагоберт Византия императоры Гераклиймен шарт жасады, ол оның барлық патшалығындағы еврейлердің міндетті түрде крещениеден өтуін талап етті. Осы шартқа қол қоюмен қатар, Дагоберт Рейннің аузындағы маңызды сауда орындарын қорғау арқылы өзінің империясы бойынша сауданы қамтамасыз ету үшін де шаралар қабылдады. Дагоберттің әкесі мен осы көзқарастағы Меровингтердің билігі кезінде жетінші ғасырда франк қоғамы үлкен интеграцияны бастан өткерді – мысалы, католик діні басымдыққа ие болды – және жалпы экономикалық жағдай жақсарды, бірақ Галлияның саяси бірігуіне бастапқы итерация болмады. II Клотар өз Нестриялық көршілерін бағындыруға тырыспады, оның орнына ынтымақтастық саясатын таңдады. Бұл династиялық қазынаны толтыру үшін жасалған қарақшылық шабуылдарға тыйым салмады, мысалы, Дагоберт Испанияда жасаған шабуыл оған 200 000 алтын солид әкелді. Тарихшы Йен Вуд Дагоберт «көптеген Меровинг монархтарынан байырақ болғанға ұқсайды» деп мәлімдейді және мысалы, Испаниядағы Визигот тағына көтерілуіне көмектескен Визигот Сизенанды атады – Сизенан Дагобертке алғыс айтып, салмағы бірнеше болатын алтын табақ сыйлады. 632 жылы Хариберт пен оның ұлы Хилперик өлтірілген кезде, Дагоберт Бургундия мен Аквитанияны берік билігінде ұстады, көптеген жылдар бойы ең қуатты Меровинг патшасы және Батыстағы ең құрметті билеушіге айналды. 631 жылы Дагоберт славян Вендтерінің басшысы Самоға қарсы үлкен әскерді жетектеді, ішінара шығыс аймақтарында тұратын германдық халықтардың өтініші бойынша, сондай-ақ Дагоберт пен оның Вендтердің бірнеше франк саудагерлерін тонап, өлтіргеніне байланысты дауға түскені үшін. Дагоберттің Австразиялық әскері Вогастисбургте жеңілгенімен, оның алемандық және ломбард одақтастары Вендтерді қайтаруда сәтті болды. Сол кездегі жағдайды пайдаланып, сакстар Дагобертке Австразиялықтарға жыл сайын 500 сиыр төлеуді тоқтатуға келіскен жағдайда көмектесуді ұсынды. Фредегар бұл келісімге қол жеткізгеніне қарамастан, ол көп пайда әкелмегенін хабарлайды, өйткені Вендтер келесі жылы қайтадан шабуыл жасады.

Неустрияда Парижден билік ету

632 жылы Аустразия ақсүйектері сарайдың мэрі Ландендік Пепин бастауымен көтеріліс жасады. 634 жылы Дагоберт көтерілген ақсүйектерді үш жасар ұлы III Зигебертті таққа отырғызып, осылайша өзінің мемлекетінің ең шығыс бөлігіндегі патшалық биліктің өкілетін беріп, оларды батырды. Бұл әрекеті әкесінің он бір жыл бұрын жасаған ісімен саяхаттасты. Тарихшы Иан Вудтың пікірінше, Дагоберттің ұлы Сигибертке тәуелді патшалық құруы «Меровингтер Франциясының жалпы құрылымына елеулі және ұзақ мерзімді әсер етті». Патша болған соң Дагоберт Парижді астана етіп белгіледі. Өмірінің барысында ол қазіргі Германиядағы Мерсбургте «Альтес Шлосс» салдырды, ол бүгінгі күнге дейін сол елдегі ең көне тұрғын қамал болып саналады. Дініне берілген Дагоберт Париждегі бенедикттік монастырь орнында Сен-Дени базиликасын салуға да жауапкер болды. Ол сондай-ақ Санкт-Арбогасты Страсбург епископы етіп тағайындады. Фредегардың айтуынша, Дагоберт көптеген жағынан жақсы көрілген, ол «байларға да, кедейлерге де әділдік жасады», сондай-ақ «аз ұйықтады, аз тамақтанды, және барлық адамдар қуаныш пен құрметпен кететіндей әрекет етуге тырысты» деп жазды. Мұндай бейнелер Дагоберт сияқты франк патшаларының билігі мен үстемдігінің толық көрінісін бермейді. Дагоберт өзінің орташа әскери жетістіктеріне қарамастан (саксондар мен вендтерден жеңілгеніне қарамастан), тарихта ең ұлы франк патшаларының бірі ретінде танылды, өйткені ол шығыс тайпаларына қарсы жерлерін қорғады және Баварияға дейінгі ақсүйектердің оның билігін мойындауын алды. Отыз алты жасында қайтыс болған Дагоберт көптеген тарихшылардың пікірінше, Меровингтер әулетінің соңғы ұлы патшасы саналады, бірақ бұл франк билігінің әлсіреуін білдірмейді, әсіресе Павел Диакон мен Иоанн Толедоның еңбектерін ескеретін болсақ. Дж. М. Уоллес Хадрилл Дагоберттің «Кловистің қатыгездігі мен Карл Ұлының айлакерлігін» бойына сіңіргенін айтты. Франк мемлекеттерін біріктіргеніне қарамастан, ол Австразиялық және Неустриялық франктердің, сондай-ақ Аквитаниялықтар мен Бургундтардың әртүрлі мүдделерін ескере отырып, біртұтас басқарудың ұзаққа соқпайтынын сезінген болуы мүмкін. 639 жылы Дагоберт қайтыс болғаннан кейін Ландендік Пепин Мецтегі өзінің позициясын қайта иеленді. Ал Дагоберт Париждегі Сен-Дени базиликасының аббаттығында жерленді, ол онда жерленген алғашқы франк патшасы болды. Дагоберттің Сен-Дениге жерленуі болашақ француз билеушілерін сол жерде жерлеу дәстүрін қалыптастырды.

Мұра

Дагоберт патшаның билігін сипаттайтын бөліну мен жазалау үрдісі келесі ғасырда да жалғасты, содан кейін 751 жылы Пепин Ұзыны соңғы Меровинг патшасын тақтан түсіріп, Каролингтер әулетін құрды. Меровингтердің бала патшалары тақты жас кезінде мұраға алған, көбінесе бір-екі ұл тудырып, одан кейін қайтыс болып кеткен, ал нақты билік жердің көп бөлігін феодалдық бақылауда ұстаған ақсүйек отбасыларының қолында болды. 830 жылдары Дагоберттің өмірбаяны – «Геста Дагоберти» жазылды, оны Гинкмар жазған болуы мүмкін. Бұл көбінесе сенімсіз, бірақ шынайы мұрағаттық құжаттарға негізделген кейбір ақпараттарды қамтиды. Дагоберт «Le bon roi Dagobert» («Жақсы патша Дагоберт») әнінде мәңгілікке қалдырылды, бұл патша мен оның бас кеңесшісі Святой Элигий (француз тілінде Eloi) арасындағы әңгімелерді қамтитын балалар әні. Сатирикалық өлеңдер Дагобертті әртүрлі қиын жағдайларға түсіреді, ал Элигийдің ақылды кеңесі оны олардан шығарып алады. Мүмкін 18 ғасырда пайда болған бұл мәтін француз революциясының монархияға қарсы көңілін білдіру үшін өте танымал болды. Онда Дагоберт пен Элигийдің рөлдерінен басқа тарихи дәлдік жоқ. 1984 жылы Дагоберт I-ге негізделген 112 минуттық француз-итальян комедиясы – «Le bon roi Dagobert» («Жақсы патша Дагоберт») түсірілді. Саундтректі Гвидо және Маурицио Де Анджелис жазды, ал басты рөлдерді Уго Тогнацци, Колуш және Мишель Серро ойнады.

Неке және балалар

Фредегардың жылнамасында айтылғандай, Дагоберт І-нің "шамамен бір уақытта үш патшайымы және бірнеше кәнизактары болған". Rex Brittanorum Judicael Дагоберт І-ді көру үшін Клишиге келді, бірақ Дагоберттің әдептік таңдауларына қанағаттанбағандықтан онымен бірге тамақтанудан бас тартты, орнына корольдің референдумы Сент-Ауденмен тамақтанды. Фредегардың жылнамасында үш патшайымның аты аталған: Нантильд, Вулфенгунд және Берхильдис, бірақ бірде-бір кәнизағы есімдері көрсетілмеген. 625/6 жылы Дагоберт әкесінің әйелі Сихильданың қарындасы Горматрудаға үйленді. Бұл некете бала тумады. 629/30 жылы Горматрудадан ажырасқаннан кейін ол жеке қызметінде болған саксон қызы Нантильдті жаңа патшайымы етіп тағайындады. Ол кейіннен Неустрия және Бургундия патшасы болған Хлодовик II-ні (634/5 ж.т.) дүниеге әкелді. Нантильдке үйленгеннен кейін көп ұзамай Рагнетруда атты әйел Дагоберт І-ге ұл тауып, оны Сигеберт III (630/1 ж.т.) етіп, кейіннен Аустразия патшасы болды. Ноннберг аббаттығының әйелі Регинтрудтың да Дагоберт І-нің қызы болғаны туралы болжам бар, бірақ бұл теория Регинтрудтың шамамен 660-665 жылдар аралығында туған күнімен сәйкес келмейді. Ол Бавариялық Агилофингтер әулетіне, Баварияның Теодосына немесе оның ұлы Баварияның Теодобертіне үйленді.