Кіріспе

Пруссиялық еврей тарихшысы (1817–1891) Генрих Грац (; 31 қазан 1817 – 7 қыркүйек 1891) – неміс экзегеті және еврей халқының толық тарихын еврей көзқарасынан жазған алғашқы тарихшылардың бірі. Цви Хирш Грац болып туған, ол Пруссиядағы (қазіргі Польшада) Позен ұлы княздығындағы Ксионс (қазіргі Ксиąż Wielkopolski) қаласындағы мал союшылар отбасында дүниеге келген. Ол Бреслау университетіне қабылданған, бірақ сол кезде еврейлерге ондағы докторлық дәреже алуға рұқсат берілмегендіктен, докторлық диссертациясын Йена университетінен қорғаған. 1845 жылдан кейін ол Бреслау қауымының еврей православие мектебінің директоры болды, кейіннен Бреслаудың (қазіргі Вроцлав, Польша) еврей теологиялық семинариясында тарихты оқытты. Оның ең маңызды еңбегі – «Иудейлер тарихы», ол бүкіл әлемдік еврей қауымдастықтарының біртұтас ұлттық тарихын байланыстырған алғашқы еврей тарихы еді. Ол тез арада басқа тілдерге аударылып, яһуди тарихына әлемдік қызығушылықты оятып, кейіннен Израиль мектептерінде оқулық ретінде пайдаланылды. Осының нәтижесінде Грац сионист немесе протосионист деп есептелді, бірақ тарихшылар оның еуропалық ассимиляцияны қолдағанын да атап өтеді. 1869 жылы Бреслау университеті (Вроцлав) оған құрметті профессор атағын берді. 1888 жылы Испания Корольдік ғылым академиясының құрметті мүшесі болып сайланды.

Өмірбаян

Грац алғашқы білімін ата-анасы көшіп келген Зерковта алды, ал 1831 жылы Вольштейнге жіберілді, онда 1836 жылға дейін ешивада оқып, жеке оқу арқылы жалпы білім алды. 1836 жылы Альтонада «Бен Узиел» псевдонімімен жарық көрген Самсон Рафаэль Хирштің «Иудаизм туралы он тоғыз хат» еңбегі оған күшті әсер етті; ол православие иудаизмін қорғау үшін академиялық зерттеулерге дайындалуға шешім қабылдады. Оның алғашқы ниеті Прагаға бару болды, ондағы ескі ешиваның даңқы мен университеттің мүмкіндіктері оны қызықтырды. Иммиграциялық қызметкерлер қабылдамағандықтан, ол Зерковқа қайтып, Олденбург равині Хиршке хат жазып, ниетін білдірді. Хирш оған үйінде тұруды ұсынды. Грац 1837 жылдың 8 мамырында сонда келді және үш жыл бойы оның қамқоршысымен оқушы, серігі және көмекшісі ретінде бірге болды. Хирштің Никольсбургтен кетуі Грацтың жағдайына әсер еткен сияқты; себебі 1852 жылы Грац Лунденбургтен Берлинге кетіп, онда раввиндерге еврей тарихы бойынша сәтті болмаған дәрістер оқыды. Франкельдің көзқарасын қолдауы оны соңғысымен жақын байланысқа әкелді, ол оның журналына жиі мақалалар жазды; соған сәйкес 1854 жылы ол Франкель басқарған Бреслау семинариясының оқытушысы болып тағайындалды. Ол өмірінің соңына дейін осы қызметте болды, тарих және Киелі кітаптарды түсіндіруді оқыды, сондай-ақ Талмудты дайындау курсын өткізді. 1869 жылы үкімет оған профессор атағын берді, содан кейін ол Бреслау университетінде дәріс берді. 1872 жылы Грац өзінің досы Готсхалк Левимен бірге Палестинаға сапар шекті, еврей тарихының ең ерте кезеңдерін зерттеу үшін, осы тақырыпта 1874-1876 жылдары жарық көрген тарихының бірінші және екінші томдарында жазды. Бұл томдар оның зор еңбегін аяқтады. Палестинада ол мұнда жетімдер үйін құруға бастама берді. Ол Альянс Исраэлит Универсельдің жетістіктеріне де қызығушылық танытты және 1878 жылы Парижде румын еврейлерінің мүддесі үшін өткен конгреске делегат ретінде қатысты. Грацтың есімі антисемит дауларында жиі айтылды, әсіресе Трейчке өзінің «Біздің иудаизміміз туралы бір сөз» (1879-1880) еңбегін жариялағаннан кейін, онда ол тарихтың он бірінші томына сілтеме жасай отырып, Грацты христиан дініне деген жеккөрушілікпен және неміс халқына деген бейтараптықпен айыптады, оны еврейлердің өз ортасына сіңе алмайтындығының дәлелі ретінде келтірді. Грацқа жасалған бұл айыптамалар жұртшылыққа күшті әсер етті. Тіпті еврейлердің достары, мысалы, Моммсен, және еврейлер арасындағы иудаизмнің жақтаушылары Грацтың ызалы тіліне наразылық білдірді. Осы себепті Грац 1885 жылы Германия еврей қауымдарының одағы (Deutsch Israelitischer Gemeindebund) құрған Германия еврейлерінің тарихын зерттеу комиссиясына шақырылмады. Бірақ оның атағы шетелдерге тарады, және 1887 жылы ағылшын-еврей көрмесінің ұйымдастырушылары оны ашылу салтанатында лекция оқуға шақырды. Оның жетпіс жылдық мерейтойы оның достары мен шәкірттеріне оның арасындағы зор құрметке куәлік етуге мүмкіндік берді, және оның құрметіне ғылыми мақалалар жинағы жарық көрді («Профессор доктор Г. Грацтың 70 жылдығына арналған құттықтау кітабы», Бреслау, 1887). Бір жылдан кейін (1888 жылдың 27 қазаны) ол Испания академиясының құрметті мүшесі болып тағайындалды, оған алғысын білдіру үшін тарихының сегізінші томының үшінші басылымын арнады. Ол әдеттегідей 1891 жылдың жазын Карлсбадта өткізді, бірақ жүрек ауруының алаңдатарлық белгілері оны су процедураларын тоқтатуға мәжбүр етті. Ол сол қаладағы университет профессоры Лео ұлын көру үшін Мюнхенге барды, және қысқа аурудан кейін сонда қайтыс болды. Ол Бреслауда жерленді. Леодан басқа, Грац үш ұл мен бір қыз қалдырды.

Яһудилердің тарихы

Грейц негізінен еврей тарихшысы ретінде танымал, бірақ ол экзегезис саласында да маңызды еңбек еткен. Оның "Иудейлер тарихы" (Geschichte der Juden) заманындағы ең көрнекті туынды болды, оның ішінде Иосттың еңбектері де жоғары бағаланды, және ол көптеген тілдерге аударылды. Иерусалимнің қирауынан кейінгі кезеңнен басталатын төртінші том алғашқы болып жарық көрді. Ол 1853 жылы жарияланды, бірақ қаржылық жағынан сәтті болмады, сондықтан баспагер оны жалғастырудан бас тартты. Алайда, Людвиг Филиппсон құрған "Израиль әдебиетін дамыту институты" (Institut zur Förderung der Israelitischen Litteratur) қоғамы құрылды және ол Яһуда Маккавейдің өлімінен Иерусалим ғибадатханасының қирауына дейінгі кезеңді қамтитын үшінші томнан бастап келесі томдарды басып шығаруға кірісті. Бұл 1856 жылы жарық көрді, содан кейін бесінші том жарық көрді, және одан кейін томдар тізбектей он бірінші томға дейін жарық көрді, ол 1870 жылы жарық көрді және тарихты 1848 жылға дейін жеткізді, осы жылмен автор аяқтады, тірі адамдарды кіргізбеуді қалағандықтан. Осы шектеуге қарамастан, ол либералдық партияны қатты ренжітті, олар Грейцтің "Монатсшифт" журналындағы мақалаларынан, ол реформалық ағымға аз көңіл бөлетінін түйіндеді, сондықтан қолжазба сараптамаға ұсынылмаса, томды жариялаудан бас тартты. Грейц одан бас тартты, сондықтан том баспа қоғамының қолдауысыз жарық көрді. Бірінші және екінші томдар, жоғарыда айтылғандай, Грейц Палестинадан оралғаннан кейін жарық көрді. Бұл томдардың екіншісі іс жүзінде екі томнан тұрды, 1872-1875 жылдары жарық көрді және осы зор жобаны аяқтады. Содан кейін Грейц өзінің еңбегінің қысқаша мазмұнын "Volksthümliche Geschichte der Juden" деген атпен жариялады, онда ол тарихты өз заманына дейін жеткізді. Яһудилер тарихының төртінші томына раввин Самсон Рафаэль Хирш өз журналы "Ешурунның" II-IV томдарында (1855-1858) бірнеше мақала арқылы толық шолу жасады. Осы мақалаларында Хирш Грейцті ғылыми шалапқылыққа ұқсас қателіктерге жол бергендігін айтады: мысалы, Грейц цитаталардың екінші жартысын жіберіп алады, олар толық келтірілгенде оның тезисіне қайшы келеді. Грейц кейбір Талмуд ғалымдарының цитаталарын негізге ала отырып, олар "кейбір істерді жасаған" дейді, тіпті көздер оның керісінше дәлелдесе де, және осы болжамдарды бүкіл Тора дәстүріне әсер ететін теорияларға айналдырады. Хирш Грейцті күндерді ойлап табуда, ұрпақтарды қайта реттеуде, нәтижелерді асыра бағалауда, Талмуд дәстүрін өзінің баяндау қажеттіліктеріне сәйкес бұрмалауда және қате түсіндіруде айыптайды. Дэвид Н. Майерс Хирштің бір кездері шәкіртінің еңбегін сынауының себебі тарихилықтың құндылығы туралы толыққанды пікір қақтығысынан туындағанын айтады. "Хирш өзінің бұрынғы шәкіртін тарихтың құлқылық тенденцияларының бейнесі деп қарады". Ағылшын тіліне аударманы С. Туска 1867 жылы Цинциннатиде "Иудаизмнің протестанттық реформацияға әсері" деген тақырыппен IX томның бір бөлігін жариялап бастады. Төртінші томды Джеймс К. Гутейм Америкалық еврей баспа қоғамының қолдауымен аударды, оның атауы "Еврей мемлекетінің құлдырауынан Талмудтың аяқталуына дейінгі еврейлер тарихы" (Нью-Йорк, 1873) болды. 1891-1892 жылдары Лондонда "Еврейлер тарихы ежелгі заманнан қазіргі күнге дейін" (5 томдық; Белла Лёви өңдеген және аударған) деген атпен ағылшын тілінде 5 томдық басылым жарық көрді. "Quarterly Review" журналының 1893 жылғы қаңтар-сәуірдегі санындағы шолуға сәйкес, ол "ағылшын тіліндегі нұсқасы баспадан өтіп, автордың соңғы түзетулерін алғанда, 1891 жылдың қыркүйегінде Грейц қайтыс болды". 1919 жылы Нью-Йорктегі Джордан баспасы доктор Макс Райсиннің соңғы оқиғалар туралы қосымшасымен екі томдық "жаңартылған" басылымын шығарды. Раввин А. Б. Райн ағылшын тіліне аударма жасады.

Экзегезис

Грейцтің Киелі кітап заманына дейінгі тарихи зерттеулері оны экзегезис саласына жетеледі. Ол елуінші жылдары «Monatsschrift» журналында «Fälschungen in dem Texte der LXX» (1853) және «Die Grosse Versammlung: Keneset Hagedola» (1857) сияқты экзегетикалық тақырыптарға арналған мақалалар жазды. Ал Еклесиаст пен Құбылалар (Бреслау, 1871) кітаптарын аударғаннан және түсіндіргеннен кейін жеке экзегетикалық еңбектерді жариялауға кірісті. Одан кейін Забур кітабына түсіндірме мен аударма жарық көрді (ib. 1882–83 жж.). Өмірінің соңына қарай ол бүкіл еврей Киелі кітабын өзінің мәтіндік түзетулерімен бірге басып шығаруды жоспарлады. Осы жұмыстың жобасы 1891 жылы жарияланды. Автордың қайтыс болуына аз уақыт қалғанда, оның бір бөлігі – Ишая мен Еремия кітаптары, автордың ниетімен жарияланды. Ал қалған бөлігінде мәтіннің өзі емес, тек мәтіндік жазбалар ғана болды. Бұл еңбек «Emendationes in Plerosque Sacræ Scripturæ Veteris Testamenti Libros» деген атпен В. Бахер (Бреслау, 1892–94) тарапынан редакцияланды. Грейцтің экзегезисінің ең ерекше белгілері – оның батыл мәтіндік түзетулері. Ол көбінесе Масореттік мәтінді болжаммен алмастырды, бірақ әрқашан ежелгі нұсқалармен мұқият кеңесетін. Сонымен қатар, ол Киелі кітаптың бір кітабының немесе нақты бір үзіндісінің мерзімін тым анық анықтады, ал шындығында мұндай жағдайда тек болжам жасау ғана мүмкін еді. Оның Еклесиаст кітабының Ирод Ұлының тұсында жазылғандығы туралы гипотезасы, мазмұнына қарамастан, негізсіз болып көрінеді. Оның мәтіндік түзетулері жоғары деңгейдегі шеберлік пен сезімталдық танытады және соңғы кезде оларға көбірек құрмет көрсетіліп, қабылдануда.

Басқа әдеби шығармалар

Грейц 1846 жылы университетті бітіргеннен бері Франкель бастаған ғылыми мерзімді басылымдарға иудаизм және тарих тақырыбында ғылыми мақалалар жазды. Ол Франкельдің редакторлығымен шығарылатын «Еврей тарихы мен ғылымына арналған айлық журнал» (Monatsschrift für die Geschichte und Wissenschaft des Judenthums) нық қалыптасқаннан кейін, 1851 және 1853 жылдар аралығында осы жұмысын жалғастырды. Франкель мен Грейц іс жүзінде журналды реформаторлар Леопольд Зунц пен Эдуард Ганстан «Wissenschaft des Judentums» тұжырымдамасымен басқарып, өз қолдарына алды. Франкель 1869 жылы редакторлық қызметтен зейнеткерлікке шыққаннан кейін, Грейц 1887 жылы 70 жасқа толуына дейін келесі 18 жыл бойы осы міндетті өз мойнына алды. Бұл – яһудилердің тарихы, оны бейтарап бақылаушы емес, жылы жүректі яһуди жазған. Бірақ, осы лайықты ерекшеліктерінің кейбіреулері бір мезгілде кемшіліктер де болып табылады. 1975 жылы ағылшын тіліне аударылған Грейцтің мақалаларының жинағына кіріспе жазған раввин және тарихшы Исмар Шорш «Яһудилер тарихы» туралы былай деп жазды: «Бір ғасыр өткен соң да, бұл кітап яһуди тарихының толық картинасын берудегі ең жақсы кіріспе болып қала береді. Грейцтің еңбектеріндегі баяндау шеберлігі мен негізгі зерттеулердің ерекше үйлесімі бұрынғысынан жоқ». Кейбір зерттеушілер Грейцтің еврей халқының ғасырлар бойғы тәжірибесінің негізгі элементтерін «азаптау және рухани білім іздеу» деп сипаттайды. Ал кейінірек Сало В. Баронның 1937 жылғы «Яһудилердің әлеуметтік және діни тарихы» сияқты еврей ғалымдарының еңбектері, еврей тарихын «толығымен қараңғылық және жарық жоқ» деп қарастыруға қарсы шығып, әлеуметтік тарихты жазу арқылы тепе-теңдікті қалпына келтіруге тырысты. Барон еврей тарихының діни жағын еврей өмірінің толық картинасына енгізуге және еврейлердің тарихын олар өмір сүрген дәуірлер мен қоғамдардың тарихымен байланыстыруға ұмтылды. Барон өз зерттеулеріне ерекше көзқарас әкелді. Ол «еврей тарихының қайғылы түсінігі» деп атаған нәрсеге қарсы күресті, оны кейде Генрих Грейцпен байланыстырды. 1975 жылғы сұхбатта Барон: «Азап – яһудилердің тағдырының бір бөлігі, бірақ олар қайта-қайта қуаныш пен соңғы құтқарылуды да басынан өткереді» деді. Артур Герцбергтің сөзіне сүйенсек, Барон әлеуметтік тарихты жазып, рухани шығармашылық пен саяси жағдайдың барлығы тірі қоғам мен оның өзгеріп отыратын формаларымен байланысты екенін көрсетті.