Мұздықтар қалдырған құм мен қиыршық тасты ұзын қырлы төбелер – эскерлер. Еуропа мен Солтүстік Америкада кездеседі, географиялық құрылымдар зерттеуге лайық.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұрынғы мұздықтармен байланысты қабатталған құм мен шағылдың ұзын, иілгіш жотасы.
Long, winding ridge of stratified sand and gravel associated with former glaciers
Эскер, эскар, эшар немесе ос, кейде асар, осар немесе жылан каме деп аталады, бұл қабатталған құм мен шағылдың ұзын, иілгіш жотасы, оның мысалдары Еуропа мен Солтүстік Американың мұздық және бұрын мұздық болған аймақтарында кездеседі. Эскерлер көбінесе бірнеше шақырымға созылады және олардың біркелкі пішініне байланысты теміржол насиптеріне ұқсайды.
An esker, eskar, eschar, or os, sometimes called an asar, osar, or serpent kame, is a long, winding ridge of stratified sand and gravel, examples of which occur in glaciated and formerly glaciated regions of Europe and North America. Eskers are frequently several kilometres long and, because of their uniform shape, look like railway embankments.
Этимология
Эскер термині ирланд тіліндегі eiscir сөзінен алынған, бұл "қырқа немесе көтеріңкі, әсіресе екі жазықтықты немесе шұңқырлы беттерді бөліп тұратын" дегенді білдіреді. Ирланд сөзі бұрын да, қазір де ұзын, ирек қырқаларды сипаттау үшін қолданылады, олар флювиогляциалды материалдың шөгінділері екені белгілі. Мұндай айсцирдің ең танымал мысалы – Айсцир Риада, ол Ирландияның енінің басым бөлігін Дублиннен Галвейге дейін, шамамен 200 км қашықтыққа дейін созылады және оған қазірге дейін Дублин–Галвей тас жолы жақыннан өтеді. Синоним os швед тіліндегі ås сөзінен шыққан, ол "қырқа" дегенді білдіреді.
The term esker is derived from the Irish word eiscir , which means "ridge or elevation, especially one separating two plains or depressed surfaces". The Irish word was and is used particularly to describe long sinuous ridges, which are now known to be deposits of fluvio glacial material. The best known example of such an eiscir is the Eiscir Riada, which runs nearly the whole width of Ireland from Dublin to Galway, a distance of , and is still closely followed by the main Dublin–Galway road
The synonym os comes from the Swedish word ås, "ridge".
Геология
Көптеген эскерлердің мұз қабырғалары бар туннельдер ішінде, мұздықтардың ішінде және астында ағып өткен өзендердің әрекетімен қалыптасқаны айтылады. Олар көбінесе мұздықтардың ең жоғарғы шегінде, мұздықтардың қозғалысы баяу және жай болған кезде пайда болған. Мұзды қоршаулар ерігеннен кейін, өзендердің шөгінділері ұзын, иректелген қырқалар түрінде қалды. Эскерлер мұздықтардың үстінде, шөгінділердің супраглациалдық арналарда, жарықтарда, тоқтап қалған мұздық бөліктері арасындағы сызықтық аймақтарда немесе мұздық шеттеріндегі тар ойыстарда жиналуы арқылы да қалыптасуы мүмкін. Эскерлер мұздықтардың терминалдық аймағына жақын орналасқан жерде пайда болады, онда мұздың қозғалысы баяу және қалыңдығы салыстырмалы түрде жұқа болады. Базалық мұздың пластикалық ағыны мен еруі мұз астындағы туннельдің мөлшері мен пішінін анықтайды. Бұл өз кезегінде эскердің пішінін, құрамын және құрылымын анықтайды. Эскерлер жеке арна ретінде немесе тармақталған жүйеге кіріктірілген, қосымша эскерлермен бірге болуы мүмкін. Олар көбінесе үздіксіз қырқалар түрінде кездеспейді, бірақ иректелген бөліктерді бөлетін үзілістер болады. Эскерлердің жоталары көбінесе ұзаққа созылмайтын тегіс бетке ие және әдетте дөңгелек болады. Эскерлер кең немесе тік беткейлі өткір жоталы болуы мүмкін. Мұздағы тау жынысы қалдықтарының концентрациясы және мұздың еруінен және жоғарыдан тасымалданудан туннельге жеткізілетін шөгінділердің жылдамдығы эскердегі шөгінділердің мөлшерін анықтайды. Шөгінділер әдетте ірі ұсақталған, сумен төселген құм мен қиыршық тастан тұрады, бірақ тау жынысы қалдықтары сазға бай болған жағдайларда қиыршық тасты саз да кездесуі мүмкін. Бұл шөгінділер қабатталған және сұрыпталған, көбінесе кесек тас/құмдақтан тұрады және кейде ірі тастар кездеседі. Қабаттардың орналасуы дұрыс болмауы мүмкін, бірақ көбінесе болады, ал қиылысқан қабаттар жиі кездеседі. Егер эскер басым жел бағытына параллель бағытталмаса, мұндай құмдықтар эскердің желге қарсы бетінде жиі кездеседі. Эскерлердегі ойыстарда көлдер пайда болуы мүмкін. Бұл көлдерде беттік ағын мен толысу болмауы мүмкін және уақыт өте келе күрт өзгерістерге ұшырауы мүмкін.
Most eskers are argued to have formed within ice walled tunnels by streams that flowed within and under glaciers. They tended to form around the time of the glacial maximum, when the glacier was slow and sluggish. After the retaining ice walls melted away, stream deposits remained as long winding ridges. Eskers may also form above glaciers by accumulation of sediment in supraglacial channels, in crevasses, in linear zones between stagnant blocks, or in narrow embayments at glacier margins. Eskers form near the terminal zone of glaciers, where the ice is not moving as fast and is relatively thin. Plastic flow and melting of the basal ice determines the size and shape of the subglacial tunnel. This in turn determines the shape, composition and structure of an esker. Eskers may exist as a single channel, or may be part of a branching system with tributary eskers. They are not often found as continuous ridges, but have gaps that separate the winding segments. The ridge crests of eskers are not usually level for very long, and are generally knobby. Eskers may be broad crested or sharp crested with steep sides. The concentration of rock debris in the ice and the rate at which sediment is delivered to the tunnel by melting and from upstream transport determines the amount of sediment in an esker. The sediment generally consists of coarse grained, water laid sand and gravel, although gravelly loam may be found where the rock debris is rich in clay. This sediment is stratified and sorted, and usually consists of pebble/cobble sized material with occasional boulders. Bedding may be irregular but is almost always present, and cross bedding is common. These dunes are often found in the leeward side of eskers, if the esker is not oriented parallel to prevailing winds. Lakes may form within depressions in eskers. These lakes can lack surface outflows and inflows and have drastic fluctuations over time.
Эскерлердегі өмір
Эскерлер Солтүстік Канаданың экологиясы үшін маңызды. Эскерлерде өсетін бірнеше өсімдік, оның ішінде аю тамыры және жусан, аюлар мен көшпенді су құстары үшін маңызды тағам болып табылады; гризли аюларынан тундра қасқырына, жер қаскырларына дейінгі жануарлар қатал қыста аман қалу үшін эскерлерге тығынады.
Eskers are critical to the ecology of Northern Canada. Several plants that grow on eskers, including bear root and cranberries, are important food for bears and migrating waterfowl; animals from grizzly bears to tundra wolves to ground squirrels can burrow into the eskers to survive the long winters.
Еуропа
Швецияда Уппсаласен Уппсала қаласынан өтеді. Баделундаасен шағылы Нюкопингтен Сильян көліне дейін 150 шақырымнан астам созылады. Финляндияның Тампере қаласындағы Писпаланың Пыники Ескері екі мұздық көлімен қашалған ескерде орналасқан. Осыған ұқсас орын Финляндия көлдері аймағындағы Пункахаржуда. Шотландияның Абердиншир округіндегі Кемнай ауылында Кемб таулары деп аталатын 5 шақырымдық ескер бар. Шотландияның оңтүстік-шығысындағы Бервикширде Бедшиль Каймс орналасқан, ол 30 метрге дейін биік және Твид аңғарындағы мұз ағынының қалдығы болып табылады.
In Sweden, Uppsalaåsen stretches for and passes through Uppsala city. The Badelundaåsen esker runs for over from Nyköping to lake Siljan. Pispala's Pyynikki Esker in Tampere, Finland, is on an esker between two lakes carved by glaciers. A similar site is Punkaharju in Finnish Lakeland. The village of Kemnay in Aberdeenshire, Scotland has a esker locally called the Kemb Hills. In Berwickshire in southeast Scotland is Bedshiel Kaims, a example which is up to high and is a legacy of an ice stream within the Tweed Valley.
Солтүстік Америка
Ұлы Эскер паркі Массачусетс штатындағы Веймаут қаласындағы Бек өзенінің бойымен созылып жатыр және Солтүстік Америкадағы ең биік эскерге (27 м) қонақ үйі болып табылады. Мичиган штатында, негізінен Оңтүстік-орталық Төменгі Жартыаралда 1000-нан астам эскер бар. Мичигандагы ең ұзын эскер – 22 миль (35 км) Мейсон эскері, ол ДеВиттен оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай Лансинг және Холт арқылы өтіп, Мейсонға жақын жерде аяқталады. АҚШ-тың Мэн штатындағы эскер жүйелерін 161 км-ге дейін табуға болады. Телон эскері Канаданың Нунавут және Солтүстік-Батыс территорияларының шекарасында орналасқан, ұзаққа созылған. Увайук немесе Пелли тауы, Овайок аумақтық паркі, Китикмеот аймағы, Нунавут – эскер. Қолдар кейде шығындарды үнемдеу үшін эскерлер бойымен салынады. Мысалдарға Аляскадағы Денали тас жолы, Квебектегі Транс-Тайга тас жолы және Мэн штатының 9-шы бағдарламалық жолының Бангор мен Кале арасындағы "Әуе жолы" бөлігі жатады. Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Адирондак мемлекеттік паркінде көптеген ұзын эскерлер бар. Радуга көлі эскерин екіге бөліп, 85 мильге (шамамен 137 км) үздіксіз созылады. Тағы бір ұзын үздіксіз эскер Таулы тоғаннан Киз Милл арқылы өтіп, Жоғарғы Сент-Регис көлі мен Спектакль тоғандары арасынан өтеді және Сент-Регис каноэ аймағындағы Охр, Балық және Лидия тоғандарына дейін жалғасады. 150 фут биіктігіндегі эскер Беш көлдің жабайы аймағын екіге бөледі.
Great Esker Park runs along the Back River in Weymouth, Massachusetts, and is home to the highest esker in North America (90 feet (27 m)). There are over 1,000 eskers in the state of Michigan, primarily in the south central Lower Peninsula. The longest esker in Michigan is the 22 mile (35 km) Mason Esker, which stretches south southeast from DeWitt through Lansing and Holt, before ending near Mason. Esker systems in the U. S. state of Maine can be traced for up to 100 mile (161 km). Thelon Esker is almost long, straddling the boundary between the territories of Nunavut and Northwest Territories in Canada. Uvayuq or Mount Pelly, in Ovayok Territorial Park, the Kitikmeot Region, Nunavut is an esker. Roads are sometimes built along eskers to save expense. Examples include the Denali Highway in Alaska, the Trans Taiga Road in Quebec, and the "Airline" segment of Maine State Route 9 between Bangor and Calais. There are numerous long eskers in the Adirondack State Park in upstate New York. The Rainbow Lake esker bisects the eponymous lake and extends discontinuously for 85 miles (c. 137 km). Another long discontinuous esker extends from Mountain Pond through Keese Mill, passing between Upper St. Regis Lake and the Spectacle Ponds, and continuing to Ochre, Fish, and Lydia Ponds in the St. Regis Canoe Area. A 150 foot high esker bisects the Five Ponds Wilderness Area.