Кіріспе
1961 жылы Hindustan Aircraft Limited компаниясы шығарған ұшақтар тобы. HAL HF 24 Marut ("Дауылдың руы") – Хиндустан Аэронаутика Лимитед (HAL) компаниясы 1960 және 70-жылдардың басында әзірлеген және өндірген үнділік реактивті ұшақ. "Марут" ұшағын неміс авиациялық инженері Курт Танк жобалаған, ал жобаның бас инженері Джордж Уильям Бенджамин болды. Бұл ұшақ Үндістанда жасалған алғашқы реактивті ұшақ және Кеңес Одағынан тыс Азияда сынақтан өтіп, сериялық өндіріске түсіп, әскери қызметке енген тұңғыш ұшақ. 1961 жылғы 17 маусымда ұшақ алғашқы ұшуын жасады, ал 1967 жылғы 1 сәуірде бірінші өндірілген "Марут" Әуе күштеріне ресми түрде тапсырылды. "Марут" жоғары жылдамдықты ұшақ ретінде жоспарланғанмен, ешқашан 1 Мах жылдамдығына жете алмады. Бұл шектеуге қолданылған қозғалтқыштардың мүмкіндіктері және түрлі саяси-экономикалық факторлар себеп болды. Жақсартылған қозғалтқыштарды жасауға жасалған әрекеттер мен баламалы қуат көздерін табу әрекеттері сәтсіз аяқталды. "Маруттың" құны және заманауи ұшақтармен салыстырғандағы мүмкіндіктерінің жетіспеуі жиі сыналып келді. Дегенмен, "Марут" ұрыста жақсы өнер көрсетті, әсіресе, шабуылдаушы-бомбардировщик ретінде. 1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысы кезінде Лонгевала шайқасына белсенді қатысты. Барлығы 147 "Марут" ұшағы өндірілді, олардың жалғыз операторы – Үндістан Әуе күштері. 1982 жылға қарай "Марут" ескіріп, 1980-жылдардың соңында пайдаланудан алынып, біртіндеп қызметтен шығарылды.
The HAL HF 24 Marut ("Spirit of the Tempest") was an Indian jet fighter aircraft developed and manufactured by Hindustan Aeronautics Limited (HAL) during the 1960s and early 70s. The Marut was designed by the German aeronautical engineer Kurt Tank, with the Project Engineer being George William Benjamin. The aircraft was the first Indian developed jet fighter and the first in Asia, outside the Soviet Union, to go beyond the test phase and into serial production and active service. On 17 June 1961, the type conducted its maiden flight; on 1 April 1967, the first production Marut was officially delivered to the IAF. While the Marut had been envisioned as a supersonic capable interceptor aircraft, it would never manage to exceed Mach 1. This limitation was principally due to the engines used, which in turn had been limited by various political and economic factors; multiple attempts to develop improved engines or to source alternative powerplants were fruitless. The Marut's cost and lack of capability in comparison to contemporary aircraft were often criticised. Nevertheless, the Marut performed relatively well in combat, primarily as a fighter bomber in the ground attack role. Most notably participating in the Battle of Longewala during the Indo Pakistani War of 1971. A total of 147 Maruts were manufactured, with the Indian Air Force (IAF) being the sole operator. By 1982, the Marut was becoming increasingly obsolescent, and was gradually phased out during the late 1980s.
Шығу тегі
1950 жылдары Hindustan Aircraft Limited (HAL) HAL HT 2 сияқты бірнеше оқу-жаттығу ұшақтарын жасап, өндірді. Дегенмен, фирма ішіндегілер сол кездегі жаңа суперүнды ұшақтар саласына кеңейтуге құлшынды. Сонымен бірге, Үндістан үкіметі Үндістан Әуе Күштеріне (IAF) арналған, 2 Мах жылдамдыққа ие жауынгерлік ұшақтарға қатысты жаңа талаптарды қалыптастыру үстінде болды. Алайда, HAL-дың фронттық жауынгер ұшақтарды әзірлеу және өндірудегі тәжірибесі жеткіліксіз болғандықтан, сыртқы көмек аса маңызды екені анық болды; осы көмекті Курт Танк жүзеге асырды. 1956 жылы HAL суперүнды ұшақ жобасының жобалау жұмыстарын ресми түрде бастады. Жобаның бірінші кезеңі суперүнды жылдамдықпен ұшуға және жауынгерлік ұшақ ретінде тиімді орындауға жарамды фюзеляжды жасауға бағытталды, ал екінші кезеңі ұшақты қоздыра алатын қозғалтқышты жасау және өндіруді мақсат етті. 3 сәуірде 1959 жылы X 241 алғаш рет ұшты, Douglas Dakota Mk. IV (BJ 449) көмегімен ауаға тартылғаннан кейін. X 241 қону кезінде шассисының түсіп қалмауына байланысты зақымданғанша, барлығы 86 ұшу орындалды. Қажетті қуатты қозғалтқыштар қол жеткізілмей тұрып, Үндістан үкіметі 16 сынақ үлгісі және 60 өндірістік "Марут" ұшағына тапсырыс берді.
1 сәуірде 1967 жылы алғашқы өндірістік "Марут" ұшағы IAF-та ресми түрде қабылданды. Жоспарланған 214 ұшақтың ішінде тек 147-сі, соның ішінде 18 екі орындық оқу-жаттығу ұшағы аяқталды. Олардың арасында қолайлы қозғалтқышты табудағы қиындықтар болды, бұл негізінен саяси мәселе еді; HAL үшін Ұлыбритания мен Bristol Siddeley компанияларымен келісімдер жасалғанмен, ол тек уақытша шешім болды, себебі ол "Марутқа" суперүнды жылдамдыққа жетуге мүмкіндік бермеді. Үндістан үкіметі Rolls Royce компаниясының "Орфей" қозғалтқышын одан әрі дамытуды қаржыландыру туралы ұсынысын қабылдамады, бұл ұсыныс "Марут" үшін жарамдырақ қозғалтқыш жасауға бағытталған еді. Әр түрлі қозғалтқыштармен тәжірибе жүргізгеніне қарамастан, "Марут" суперүнды жылдамдыққа ешқашан жете алмады, бұл үлкен сәтсіздік деп есептелді. Жоба Үндістан Қорғаныс министрлігінің бағыт-бағдары мен басқаруының жетіспеуінен зардап шекті. Ол әдетте Үндістан үкіметінен жобаны жетілдіру үшін қаржы сұрауға қызығушылық танытпады. Сонымен қатар, IAF-тың кейбір бөлімдері Танк пен оның қабілеттеріне теріс көзқарас білдіргені айтылады, ұшақтармен байланысты мәселелер бойынша онымен сирек үйлестірді, бұл ұшақтың жұмысын нашарлатты. Жоба бойынша Германия мен Үндістан арасындағы технологиялық ауысу деңгейі де сынға ұшырады. Үндістанның әуе-ғарыш өнеркәсібінде, сол кезде тиімді жергілікті жауынгерлік ұшақты сәтті өндіруге қажетті инфрақұрылым мен ғылыми база жетіспеді. "Маруттан" кейін HAL лицензия бойынша еуропалық және кеңестік жауынгерлік ұшақтарды, мысалы SEPECAT Jaguar, Mikoyan Gurevich MiG 21 және Mikoyan MiG 27 ұшақтарын көптеп өндіруге кірісті.
Пайдалану тарихы
Марут жердегі шабуылдық міндеттерде қолданылды, онда оның қауіпсіздік мүмкіндіктері, гидравликалық жүйелер істен шыққан кездегі қолмен басқару және екі қозғалтқышқа ие болу, тірі қалу мүмкіндігін арттырды. Авиация авторы Пушпиндар Сингхтің айтуынша, Марут тамаша төмен қабатта ұшу қасиеттеріне ие болған, бірақ қозғалтқыштың жеткіліксіз қуатынан маневрлеу қабілеті төмендеді; техникалық қызмет көрсету мәселелері де оның пайдалануда қиындықтар тудырды. 1969 жылдың шілдесінде үнді командасы қайтарылып алынды, ал Египеттегі Марут тоқтатылды. Маруттар төмен қабаттағы шабуылдық миссиялары кезінде үнемі қарсылас тарапынан қатты және шоғырланған отқа түсті. Кем дегенде үш рет, жерден атылғаннан кейін бір қозғалтқышы жоғалған Маруттар өздерінің базасына қайта оралды. Осы оқиғалардың бірінде Марут бір қозғалтқышта, қарсыластың аумағына 150 миль (241 км) енгеннен кейін, эскортсыз базаға оралды. Бір рет, ұшқыш Марутымен конвойды атқылағанда, көтерілген қалдықтардың арасынан ұшып өткенде, ұшақтың артқы фюзеляжына күшті соққы түскенін сезінді, дереу қозғалтқыш зақымдануының шамдары жанды және бір қозғалтқыш тоқтады. Бақытына орай, Марут бір қозғалтқышта қауіпсіз және лайықты қалпына келтіру жылдамдығына қол жеткізді. Осының нәтижесінде, ұшқыш өзінің зардап шеккен истребителін базаға қайтаруда қиындық көрмеді. Тағы бір қауіпсіздік факторы – гидравликалық ұшу басқару жүйесінде ақаулық туған жағдайда автоматты түрде қолмен басқаруға көшу болды, және Маруттардың бірнеше рет миссиядан қолмен басқарылып оралғандары белгілі болды. Маруттың жау әуе кеңістігінде жоғары тірі қалу көрсеткіші болды. 1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысында, кейбір Маруттар мен Hawker Hunter ұшақтары 1971 жылдың 5 желтоқсанындағы Лонгевала шайқасындағы шешуші кезеңде үнді шекаралық бекетіне жақын қолдау көрсету үшін пайдаланылды. Әуе шабуылы пәкістандық жер күштері тарапынан орналастырылған көптеген танктерді жойғанын көрсетті. Соғыстың екі апталық кезеңінде Маруттар 300-ден астам жауынгерлік рейс жасады. 1982 жылға қарай, IAF Марут паркін «жұмыс істеуге жарамсыз» деп есептеп, оны кезең-кезеңмен тоқтатуды ұсынды. Marut Mk.1 BXA бір Mk.1 Brandner E 300 турбореактивті қозғалтқышын сынау үшін ұшу сынақ платформасы ретінде қайта жабдықталды.