Кіріспе
Норвегиялық зерттеуші Отер Хологландтан (Ottar fra Hålogaland) – викинг дәуіріндегі норвегиялық теңізші, ол 890 жыл шамасында Уэссекс англосаксон патшалығының королі Альфредке (871–899 жылдары билеген) жасаған саяхаты туралы баяндамасынан ғана белгілі. Оның баяндамасы бесінші ғасырдың басында Паулюс Орозиус жазған латын тарихи кітабының, «Historiarum Adversum Paganos Libri VII» немесе «Пгандықтарға қарсы тарихтың жеті кітабы» атты көне ағылшын тіліндегі бейімдемесіне енгізілген. Осы кітаптың көне ағылшын нұсқасы Альфред патшаның өмірінде немесе оның қайтысынан кейін Уэссексте жазылған деп саналады, ал ең ерте сақталған түрі де сол жерде және сол уақытта жасалған. Өз баяндамасында Отер өзінің туған жерінің «Хальголанд» (Халогланд) екенін, ол жерде «барлық норвегиялықтардың ең солтүстігінде» өмір сүргенін, себебі одан солтүстікте ешкім тұрмағанын айтқан. Отер солтүстікке, Ақ теңізге және оңтүстікке, Данияға жасаған саяхаттары туралы егжей-тегжейлі айтқан. Сондай-ақ ол Швецияның орталық бөлігі (Свеоланд), саам халқы (финндар) және шведиялықтардан солтүстікке қарай Квена жерінде тұратын Квена тайпасы, сондай-ақ Ақ теңіз жағасында тұратын Беорма тайпасы туралы да айтқан. Беорма тайпасының тілі саам тіліне ұқсас болған. Отердің әңгімесі «Дания» (dena mearc) және, мүмкін, «Норвегия» (norðweg) терминдерінің ең ерте жазбада кездесетін көзі болып табылады. Отердің үйі Солтүстік Норвегияның Тромс округінің оңтүстігіндегі Тромсё маңында орналасқан болуы мүмкін. Ол тері саудасымен айналысқан.
Ohthere of Hålogaland (Ottar fra Hålogaland) was a Viking Age Norwegian seafarer known only from an account of his travels that he gave to King Alfred (r. 871–99) of the Anglo Saxon kingdom of Wessex in about 890 AD. His account was incorporated into an Old English adaptation of a Latin historical book written early in the fifth century by Paulus Orosius, called Historiarum Adversum Paganos Libri VII, or Seven Books of History Against the Pagans. The Old English version of this book is believed to have been written in Wessex in King Alfred's lifetime or soon after his death, and the earliest surviving copy is attributed to the same place and time. In his account, Ohthere said that his home was in "Halgoland", or Hålogaland, where he lived "north most of all Norwegians [since] no one [lived] to the north of him". Ohthere spoke of his travels north to the White Sea, and south to Denmark, describing both journeys in some detail. He also spoke of Sweoland (central Sweden), the Sami people (Finnas), and of two peoples called the Cwenas, living in Cwena land to the north of the Swedes, and the Beormas, whom he found living by the White Sea. Ohthere reported that the Beormas spoke a language related to that of the Sami. Ohthere's story is the earliest known written source for the term "Denmark" (dena mearc), and perhaps also for "Norway" (norðweg). Ohthere's home may have been in the vicinity of Tromsø, in southern Troms county, northern Norway. Ohthere was involved in the fur trade.
О, Норвегия бар
Оутердің ескі ағылшын тіліндегі «Орозий» ең көне түптемесінде «Норвегия» (norðweg) терминін қолдануы туралы хабарламасы, бұл терминнің скандинав тіліндегі ең алғашқы жазбаша пайдалануынан – 10 ғасырлық Даниядағы Йеллинг тастарындағы «Nuruiak» руналық түрінен 40-80 жыл бұрын болған. Ол Норвегияны өте ұзын және өте тар деп сипаттайды, оның «шығысқа қарай» ені шамамен 60 миль (97 км), ортасында 30 миль (48 км), ал солтүстігінде 3 миль (5 км) шамасында екенін айтады. Оутер мұнда Норвегия аумағының теңіз бен таулар арасындағы енін білдірсе, «шығысқа қарай» шамамен 60 мильдік жер, елдің оңтүстік-батысындағы қазіргі Норвегияның Вестлант аймағын көрсетеді деп түсінуге болады. Норвегиялықтардың жері олардың көршілеріне сілтеме жасау арқылы одан әрі анықталады. Теңізден алыс, шығысқа қарай далалар мен таулар жатыр, онда финндер, яғни саами халқы тұрды. Оңтүстік бөлігінде, таулардың ар жағында және солтүстікке қарай «Свеар» немесе шведтердің жері – Свеоланд орналасқан. Шведтерден солтүстікке қарай Квеналанд, «Квеналардың елі» жатыр. Такинг – желкенді кеменің жел бағытына қарсы қозғалуын қамтамасыз ететін тәсіл.
Солтүстікке саяхат
Ол жердің үйінен солтүстікке қарай созылып, қыста аң аулау үшін, ал жазда балық аулау үшін финдер (самилер) қоныстанған бірнеше жерді қоспағанда, бәрі бос жер екендігін айтты. Ол бірде жердің солтүстікке қаншалықты қарай созылатынын немесе солтүстіктегі бос жерде адамдар бар ма екендігін білгісі келгенін айтты. Ол жағалаумен үш күн бойы, кит аулаушылар баратын солтүстікке қарай жүзіп, содан кейін үш күн бойы солтүстікке қарай сапар шекті. Содан кейін жер солтүстікке қарай бұрылды (Солтүстік мүйіс маңында), ол батыс және сәл солтүстік жел күте тұруға мәжбүр болды, сосын төрт күн бойы құрлық бойымен шығысқа қарай жүзіп кетті. Онда оңтүстікке қарай соғатын солтүстік жел күтуге тура келді. Содан кейін ол тағы бес күн бойы құрлық бойымен оңтүстікке қарай жүзіп кетті. Сол жерде үлкен өзен құйылып, олар өзенге қарай жүрді, өйткені өзеннен әрі жүзуге батылдары бармады, себебі өзеннің арғы жағында "қастық" (unfrið) болды, өйткені жердің бәрі сол жақта қоныстанған еді. Ол өз үйінен саяхаттағаннан бері егістік жерге кездеспеген, бірақ оның оң жағында бос жер ғана болды, балықшылар, құс аулаушылар мен аңшылар, олардың бәрі финдер еді, ал сол жағында ашық теңіз болды. Отердің айтуынша, өзеннің қарсы жағалауы "жақсы өңделген" және Беормалар мекен еткен: тарихшы Т.Н. Джексон осы жердің орналасқан жерін қазіргі Ресейдің Қандалакса қаласының маңында, Ақ теңіздің батыс жағында деп санайды, ал басқалары Отердің "үлкен өзенін" Солтүстік Двина деп атап, Бжармаландты сол жерге орналастырады. Отер Беормалардың жеріне кіруге батыл болмаған себебін түсіндіргеннен кейін, ол жердің өте жақсы өңделгендігі мен "қастық" болғандықтан, Отердің саяхаты туралы есепте ол олармен сөйлескендігі айтылады. Ол Беормалар өздері және көршілері туралы көп нәрсе айтқан, бірақ одан әрі ештеңе айтпады: "Ол шындықты білмеді, өйткені өзі көрмеген". Бұл сәйкессіздіктің себебі оның бұл ақпаратты басқа жерде кездескен Беормалардан немесе Самилерден алған болуы мүмкін, олардың тілі Отердің айтуынша Беормалардың тіліне жақын болған. Тарихшы Кристин Феллдің пікірінше, Оросийдің көне ағылшын тілінде "қастық" сөзін қолдануы Отердің Беормалармен дипломатиялық қарым-қатынас жасауға тырысқанын көрсетеді, себебі олармен сауда келісімі болмаған. Беормалар Ежелгі перм мәдениетімен байланысты, мысалы, орта ғасырдың аяғындағы келісімдерде, басқа да нәрселермен қатар, Колоперем деп аталатын аумақ туралы айтылады, бұл атау "Кола түбегіндегі пермдер жерінің атауы ретінде пайда болған болуы керек": соңғысы Ақ теңіздің солтүстік-батыс жағалауын құрайды және Кандалакша қаласына алып баратын теңіздің сағасымен шектеледі. Беормалар мен Пермдердің этностық тегі әлі анықталмаған, бірақ "перм" термині этностық топқа қарағанда көшпелі саудагерлерді білдіретін сөз ретінде пайда болған болуы мүмкін. Отердің солтүстікке жасаған саяхаты туралы баяндамасындағы сәйкессіздіктер мен сұрақтарға Майкл Корхаммердің соңғы зерттемесі жауап беруге тырысады. Оның ең маңызды ұсынысы – дәстүрлі мәтіннің қарапайым синтаксистік түзетуі, содан кейін алпыс өлтіру туралы сөздер (жоғарыда қараңыз) тікелей морждарға қатысты болады, осылайша Отердің Норвегиядағы үлкен киттер туралы айтуын жай ғана қосымша мәлімет ретінде қарастырады. Егер осы (жақсы негізделген) түзету қабылданса, Отердің кит аулаушы болмағаны, алпыс моржды өлтіру Ақ теңізде болғаны және бес (немесе алты) адамнан тұратын кеме экипажы ерте жүкті кемелерді, мысалы, кейінгі Скулделев 1 немесе Скулделев 3 кемелерін пайдаланғанын көрсетеді. Автор Отердің елден қуылған және Норвегиядан біржола кеткендігі туралы ескі теорияны қайта жаңғыртады, Отердің тұлғасына қатысты көне ағылшын тіліндегі өткен шақтың қолданылуына назар аударады; ол король Альфредтің норвегиялық теңізшімен сұхбатын Лондон қаласының экономикалық жағдайын жақсартуға бағытталған күш-жігер аясында қарастырады.
Оңтүстікке , Хедбиге сапар
Оухтердің Данияның сауда орталығы Хедебиге жасаған саяхаты туралы есебі, көне ағылшын тілінде æt hæþum "[порт] бақта" және неміс тілінде Haithabu деп аталады, Норвегияның оңтүстігіндегі Sciringes heal деп аталатын жерге сілтеме жасаумен басталады. Ол түнде кемпінг жасап, әр күні қолайлы немесе кері жел болса, [Hålogaland-тағы үйінен] бір айда жүзуге болмайды деді ("Þyder he cwæð þæt man ne mihte geseglian on anum monðe gyf man on niht wicode and ælce dæge hæfde ambyrne wind"). Бұл сөйлем әдебиетте жиі келтіріледі. Ескі ағылшын тіліндегі ambyrne (еркек жалғыз, айыптау райы; номинатив ambyre) – ескі ағылшын тіліндегі hapax legomenon. 1600 жылдан бері ағылшын тіліндегі сөз тіркесінің дәстүрлі аудармасы, нақты дәлелсіз, аудармалар мен сөздіктерде "қолайлы жел" болды; ал, тек бірнеше ғалымдар "кері" мағынасын қолдады. Оның солтүстікке жасаған саяхаты туралы баяндамасынан ("Ол солтүстікке жүзіп кетті", "жер шығысқа қарай бұрылды" т.б.) және Сцирингестен Хедебиге дейінгі сапарынан ("Ол кемеге отырғанда", "Хедебиге келгенге дейін" т.б.) айырмашылығы, Оутер Норвегия жағалауымен оңтүстікке қарай жүзуді сипаттағанда өткен шақты қолданбайды; ол өзінің көзқарасынан әңгімелемейді, анонимді теңізші үшін жалпылама сөйлейді: "Жүзуге болмайды", "түнде кемпінг жасаса", "ол жүзе алады", "алғашқыда оған болады", "келгенше". "Кері желдің" жақтаушысы Майкл Корхаммер бұл өзгерістен амбирн жел сөйлемінің Отердің жеке саяхат тәжірибесі туралы емес, сыншылар жиі ойлағандай, оның кезеңіндегі қалыпты желкен жылдамдықтарына қатысты емес екенін, бірақ король Альфредтің сарайының (Д. Уайтлокты қараңыз) қашықтық туралы сұрағына жауап беретінін қорытады: "Солтүстік жолы қаншалықты ұзақ?", немесе "Сіздің үйіңізден оңтүстікке қанша уақыт?". Корхаммер Отердің англосаксондық аудиториясына Норвегия жағалауының өте үлкен ұзындығын сипаттау үшін бір айдан астам уақытқа созылатын теориялық желкенді саяхаттың ең нашар сценарийін пайдаланғанын айтады. Бұл түсіндірме келесі сөйлеммен нығайтылады: "және ол барлық уақытта жағалаумен жүзіп жүретін болады", ал кейінірек теңізші Сцирингес сауықтыруға келгенде: "және барлық жолмен солтүстік жолымен". Норвегия жағалауымен жүзіп бара жатқанда, теңізші алдымен оң жақта "Ирландияны", содан кейін "Ирландия" мен Ұлыбритания арасындағы аралдарды, соңында Ұлыбританияның өзіне дейін "Сциринг" сауықтыруға жетеді. Ескі ағылшын тіліндегі Оросиуста "Ирландия" сөзінің негізгі түсіндірмелері бұл Ирландия немесе Исландия дегенді білдіруі мүмкін. Отердің жазбасының бастапқы мәтінінде "Исландия" үшін "Айсланд" деп жазылған болуы мүмкін және "s" кейде "r" арқылы ауыстырылған, бірақ географиялық сипатталған жағдайлар Ирландияға қарағанда Исландияға жақсы сәйкес келеді. "Ирландия" деген сөздің сол бір қолжазба бетінде екі рет "r" әріппен бірдей кездесетінін және Оутер теңізші болғанын ескерсек, ол нақты бағыттар емес, Ирландия мен Ұлыбританияға арналған теңіз жолдарын сипаттаған болуы мүмкін, Исландия туралы ойланбаған. Ұлыбритания, немесе Англия, Отердің есебінде "бұл жер" (þis land) деген сөзбен өзін-өзі анық деп санайды: Отер өзінің есебін Уэсекс королі Альфредке жеке бергені туралы хабарланады. Sciringes heal 19-ғасырдың басынан бастап барлық дерлік маңызды тарихи жазбаларда Skiringssal (Ескі норвег: Skíringssalr) деп танылды, негізінен атаулардың үстірт ұқсастығы, Отердің кейбір қазіргі аудармаларында "Sciringes heal" орнына "Skiringssal" атауы бар. Скирингсал – Скандинавия сагаларында аталған тарихи орын, ол Ларвиктен шығысқа қарай 5 км жердегі Тьеллинг еншісіне ұқсас аймақ ретінде белгілі бір сенімділікпен анықталды. Бұл жерде Тьеллингтің оңтүстігінде, Хусебиде және Каупангте, қазіргі Норвегияның оңтүстік-шығыс Вестфолд округінің оңтүстік-батысында орналасқан. Ал, басқа бір пікір бойынша, Sciringes heal-ды Skiringssalмен сәйкестендіру Отердің есебімен келісу мүмкін емес және тарихи және лингвистикалық себептермен мүмкін емес. Бұл түсінік бойынша, Sciringes heal үшін Норвегияның ең оңтүстік шетіндегі Lindesnes-тен батысқа қарай, мүмкін Lista түбегіндегі Lunde-де артықшылық беріледі. Sciringes heal Skiringssalмен бірдей болды ма, әлде Tjølling шіркеуінде немесе Lindesnes батысында орналасқан ба, ол Оутердің ескі ағылшын Orosius-дегі есебіне "порт" (порт) ретінде сипатталған. Оутердің есебінде Данияның Хедеби сауда орталығы (þæm porte) үшін бірдей сөз қолданылады, бұл Sciringes heal ұқсас болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ көне ағылшын тіліндегі "порт" сөзі панадан басқа ештеңе білдіре алмайды. Оутер Сцирингестен кеткеннен кейін, ол алдымен Данияны сол жақта, үш күн бойы теңізді оң жақта көргенін хабарлады, содан кейін екі күн бойы Данияға тиесілі аралдарды сол жағында, ал Ютландияны (Готланд пен Силленде) және көптеген аралдарды оң жақта көрді, содан кейін Хедебиге келді, ол Шлей шығанағының басында, сол кездегі Данияның оңтүстік-шығысында орналасқан. Оутердің осы саяхат бөлігінің сипаттамасында ескі ағылшын Orosius-тың ең алғашқы көшірмесінде "Дания" терминінің бірінші рет кездесуі ("dena mearc") берілген. Алайда, Данияның алғашқы сілтемесі оның сол жағында болғаны 9-ғасырлық Дания патшалығының Скандинавия түбегінде орналасқан аймалдарына сілтеме жасайды. Оутердің Уэсекс королі Альфредке келген себебі жазылмаған. Оутердің корольге баяндаған саяхаттарының қаншалықта жақында болғаны, кездесу қайда өтті және Оутердің Оңтүстік Англияға қалай келгені туралы ескі ағылшын Orosius-та ешқандай мәлімет жоқ.
Қазіргі мәдениетте
Оутердің Альфред патшамен кездесуі Генри Уодсворт Лонгфеллоудың "Солтүстік мүйісті ашқан: Альфред патшаның Орозий кітабынан бір бет" поэмасында бейнеленген, ал Оутер мен оның саяхаты Гвендолин Бауэрстің 1957 жылғы "Уэссекстің жоғалған драконы" романында суреттелген. Оутер рөлін Рэй Стивенсон тарихи драма "Викингтер" сериалында ойнады.