Орлеан Герцогинясы Элизабет Шарлотта: «Еуропа Әжесі»

Кіріспе

Орлеан герцогинясы (1652–1722)
Бранденбург электоры Георг Вильгельмнің әйелі

Елизавета Шарлотта Орлеан герцогинясы (туған Пфальц ханшайымы Елизавета Шарлотта, Елизавета Шарлотта; 27 мамыр 1652 – 8 желтоқсан 1722), сондай-ақ Лизелотте фон дер Пфальц деп белгілі, Виттельсбах әулетінің неміс мүшесі болды және француз патшалық отбасына үйленді. Ол Францияның Людовик XIV-нің кіші інісі Орлеан герцогы Мсье Филипп I-нің екінші әйелі болды. Филипптен Лизелотте Орлеан герцогы Филипп II және Лотарингия герцогинясы Элизабет Шарлоттаның анасы болды. Филипп II Регенттік кезеңінде Францияны биледі. Лизелотте әдеби және тарихи маңызға ие болды, негізінен француз сарайының өмірін кейде өте тікелей сипаттаған хат алмасуларын сақтағандықтан, ол зор мәдени және тарихи құндылыққа ие және бүгінде барокко дәуірінің неміс тіліндегі ең танымал мәтіндерінің бірі болып саналады. Лизелотте 1830-1848 жылдар аралығында «азамат патшасы» аталған Людовик Филипп I-мен француз тағына келген Орлеан әулетінің ғана емес, сонымен қатар көптеген еуропалық патшалық отбасылардың түпкі атасы болды, сондықтан оны «Еуропаның әжесі» деп те атады. Оның қызы арқылы ол Киелі Рим императоры Франциск I-нің, Мария Терезияның күйеуінің, Иосиф II мен Леопольд II-нің (екеуі де Киелі Рим императорлары) және Француз революциясына дейінгі Францияның соңғы патшайымы Мари Антуанеттаның әжесі болды.

Алғашқы жылдар

Елизавета Шарлотта 1652 жылдың 27 мамырында Гейдельберг қаласында Карл I Людовик, Пфальц курфюрстісінің және оның әйелі Шарлотта Гессен-Кассельдің екінші баласы және жалғыз қызы ретінде дүниеге келді. Әкесінің әжесі Елизавета Стюарт және өз анасының құрметіне аталған ол, кішкентай кезінен бастап екі есімінен жасалған "Лизелот" деген лақап атымен танылды. Туғаннан кейін өте әлсіз және сұйық болғандықтан, оған дереу шұғыл шомылдыру рәсімі жасалды. Ол сол кездегі Пфальц сайлау аймағында кең таралған реформаланған протестанттық дінінде тәрбиеленді. Лизелот белсенді бала болды, жүгіріп ойнауды және жиде жеу үшін ағаштарға шығуды ұнататын. Кейде ол ұл болғанын қалағанын айтса, хаттарында өзін "жабайы бала" (rauschenplattenknechtgen) деп атады. Лизелоттың ата-анасының некесі көп ұзамай қиындыққа ұшырады, және ол отбасылық зорлық-зомбылықтың жиі куәсі болды. 1657 жылы курфюрст Карл I Людовик әйелі Шарлоттадан ажырасып, Мари Луиза фон Дегенфельдпен моргандық некеге тұрды, осылайша Лизелоттың өгей анасы пайда болды. Лизелот оны бөгет деп қабылдады, бірақ 13 туған бауырларымен, Рауграфтармен жақсы қарым-қатынаста болды. Екі қарындасы Луиза (1661–1733) және Амали Елизавета, Амелизе (1663–1709) екеуімен өмір бойы хат алмасып тұрды. Оның жарты ағасы Карл Луи (1658–1688), Карлуц деп аталған, оның ең жақын адамы болды; ол шашының түсіне байланысты оны "Қара бас" (Schwarzkopfel) деп атады және 1673 жылы Парижде кездескенде қатты қуанды. Оның соғыста ерте қайтысы оны қатты қайғыға баттырды. Лизелоттың өміріндегі ең маңызды қамқоршысы – оның әпкесі София Пфальц, оның әкесінің кіші қарындасы болды. Ол да 1658 жылы Брансвик-Люнебург герцогы Эрнест Августқа тұрмысқа дейін Карл I Людовикпен бірге Гейдельберг сарайында тұрды. 1659 жылы Лизелоттың әкесі оны ажырасқан әйелі Шарлоттадан ажырату үшін Ганновердегі әпкесінің сарайына жіберді. Кейіннен Лизелот бұл кезді өміріндегі ең бақытты уақыт деп еске алды. София оның үшін аналық бейнеге айналды және оның өмірі бойы сенімді серігі және хатшысы болып қалды. Осы уақытта ол үш рет Гаагаға сапар жасады, онда Лизелот әжесі Елизавета Стюартпен, Богемияның "Қысқы патшайымымен" кездесті, ол әлі де жер аударылуда өмір сүрді. Елизавета балаларды жақсы көретін емес, бірақ ол өзінің немересіне қатты риза болды, оны өзінің отбасы, Стюарттарға ұқсас деп тапты: "Ол Гессен үйіне ұқсамайды, ол біздікідей". Гаагадағы туыстарының арасында оның ойын жолдасы, кейін Англия королі болған Вильгельм Оранский-Нассау да болды. Кейін ол Софияның Ұлыбритания королі болған ұлы Георг Луидің туғанын да еске алды. Лизелот 1661 жылдан бастап француз тілін еркін меңгерді, осы кезде неміс тілін білмейтін мадам Трелон есімді француз әйелі оның гувернанты болып тағайындалды. 1662 жылдың қыркүйегінде герцог Эрнест Август Брансвик Оснабрюк епископы болып тағайындалғанда, Лизелот Софиямен бірге Ибург сарайына көшті. 1663 жылы курфюрст Карл I Людовик Лизелоттың анасы Шарлоттаға Гейдельберг резиденциясын босату үшін ақшалай өтемақы төледі. Содан кейін ол қызын Гейдельберг сарайына қайтарды. Лизелот енді сол кездегі әмірші үйлер үшін қалыпты болған, француз тілі, би, шпинет ойнау, ән айту, қолөнер және тарих сабақтарынан тұратын сарайлық білім алды. Оған қоса, Киелі кітаптан "неміс және француз тілдерінде" оқып беретін. Оның жаңа гувернанты Мария Урсула Колб фон Вартенберг, "Колбин" деп аталған, оған "басқа дінге сенгендіктен біреуді жек көруге немесе оған деген бейбітшілікке қарсы болуға" қарсы нұсқау берді. Бұл діни төзімділік сол кезде ерекше болды және оның әкесі Карл I Людовиктің салыстырмалы түрде демалған ұстанымынан туындады, ол өзі кальвинист болғанымен, Мангеймде Конкордия шіркеуін (Konkordienkirche) салғызды, онда кальвинистік (немесе реформаланған), лютерандық және католиктік ағымдардың жақтастары өз рәсімдерін өткізе алатын. Лизелот өмір бойы осы ашық діни ұстанымның пайдасын көрді; ол Ганновердегі сарайда лютерандық дін туралы білген және ондаған жылдар өткеннен кейін де лютерандық хорларды жатқа айтуды білді. Үйленер алдында ол династиялық себептермен католик дінін қабылдауға мәжбүр болды, бірақ ол өмір бойы догматизмге күмәнданып, тіпті күнделікті мессаға қатысқан кезде де "пасторларды" жиі сынға алды. Ол кальвинизмнің тағдыр туралы ілімін берік ұстанды және католиктердің әулиелерге табынуына қарсы болды. Этьен Полиер, оның алғашқы ат жаттықтырушысы және үй басқарушысы, өмір бойы сенімді серігі болды, оны үйленгеннен кейін Францияға алып кетті және ол өмірінің соңына дейін оның қызметінде болды.

Elizabeth Charlotte was born on 27 May 1652 in the castle of Heidelberg as the second child and only daughter of Charles I Louis, Elector Palatine, and his wife Charlotte of Hesse Kassel. Named after her paternal grandmother Elizabeth Stuart and her own mother, from a young age she was nicknamed Liselotte, a portmanteau of both her names. An emergency baptism was performed shortly after her birth due to her being very weak and thin. She was raised in the Reformed Protestant faith, the most widespread denomination in the Electoral Palatinate at that time. Liselotte was a lively child who liked to run around and climb trees to nibble on cherries. She sometimes claimed that she would have preferred to be a boy, and referred to herself in her letters as a "wild child" (rauschenplattenknechtgen). The marriage of Liselotte's parents soon turned into a disaster, and Liselotte was frequently witness to acts of domestic violence. In 1657, Elector Charles I Louis separated from his wife Charlotte in order to marry morganatically with Marie Luise von Degenfeld, who thus became Liselotte's stepmother. Liselotte likely perceived her as an intruder, but had good relationships with many of her 13 half siblings, the Raugrafen. With two of her half sisters, Louise (1661–1733) and Amalie Elisabeth, called Amelise (1663–1709), she kept a lifelong correspondence. Her half brother Charles Louis (1658–1688), called Karllutz, was a particular favorite of hers; she also called him "Black Head" (Schwarzkopfel) because of his hair color and was ecstatic when he later visited her (1673) in Paris. His early death in battle deeply saddened her. The most important caregiver in Liselotte's life was her aunt Sophia of the Palatinate, her father's youngest sister, who also lived in Heidelberg Castle with Charles I Louis until her marriage in 1658 with Ernest Augustus, Duke of Brunswick Lüneburg. In 1659, Liselotte's father sent her to her aunt's court in Hanover in an attempt to separate her from his estranged wife Charlotte. Liselotte later remembered this time as the happiest of her life. Sophia became an important motherly figure for her niece, and remained her most important confidante and correspondent throughout her life. During this time she also underwent a total of three trips to The Hague, where Liselotte met her paternal grandmother Elizabeth Stuart, the "Winter Queen" of Bohemia, who was still living in exile. Elizabeth wasn't particularly fond of children, but she became very fond of her granddaughter, whom she found similar to her own family, the Stuarts: "She is not like the House of Hesse she is like ours". Her relatives in The Hague also included the slightly older William of Orange Nassau, who was her playmate and was later to become King of England. She later also remembered the birth of Sophia's son George Louis, who also became King of Great Britain. Liselotte was fluent in French as early as 1661, when a French woman named Madame Trelon, who did not understand German, was appointed as her governess. When Duke Ernest Augustus of Brunswick took office as Prince Bishop of Osnabrück in September 1662, Liselotte moved with Sophia to Iburg Castle. In 1663 Elector Charles I Louis granted Liselotte's mother Charlotte monetary compensation in exchange for her vacating the Heidelberg residence. Immediately afterwards the Elector brought his daughter back to the court in Heidelberg. Liselotte now received a courtly education customary for princely houses at the time, consisting of lessons in French, dancing, playing the spinet, singing, handicrafts and history. In addition, she was regularly read to from the Bible "in two languages, German and French". Her new governess, Maria Ursula Kolb von Wartenberg, called "the Kolbin", instructed her against "any hatred or prejudice against someone because they belong to a different religion". This religious tolerance was quite unusual in its time and stemmed from the relatively relaxed attitude of her father Charles I Louis, who was a Calvinist himself, but had a built in Mannheim a Concordia church (Konkordienkirche), where the followers of the Calvinist (or Reformed), Lutheran and Catholic denominations could celebrate their rituals. Liselotte benefited from this relatively open religious attitude throughout her life; she had learned about the Lutheran denomination at court in Hanover and, decades later, she still knew how to sing Lutheran chorals by heart. Before her marriage, she was required to convert to the Catholic faith for dynastic reasons, though she remained skeptical of dogmatism throughout her life, and was often critical of "the priests", even while attending mass on a daily basis. She remained convinced of the Calvinist doctrine of predestination and was critical of the Catholic veneration of the saints. Etienne Polier, her first stable master and steward, became a lifelong confidante, whom she took with her to France after her marriage and who remained in her service for life.

Людовик XIV сарайында

Лизелот өзінің күйеу ағасы Людовик XIV-ке өте жақын болды. Ол "оның өте зиялы, сүйкімді әйел екеніне, сондай-ақ жақсы билейтініне" риза болды. Ол оның ашық, әзілқой және жаңартылатын мінезінен жиі ләззат алды. Олар көбінесе бірге аң аулауға шығатын – сол кездегі әйелдер үшін бұл өте ерекше іс еді. Оның ұзақ серуендеуге шығу әдеті француз сарайының назарына түсіп, бастапқыда сықақ болды (ол тіпті түнде саябақта серуендеген), бірақ король қуанды: "Патша былай деуші еді: il n’y a que Vous qui jouissés des beautés de Versailles (Версальдің сұлулығын сіз ғана танып бағалайсыз)". Лизелоттың сырт келбеті аса әдемі болмаса да (француз сарайында маңызды саналатын қасиет), және оның мінезінде кейбір ерекшеліктер болғанына қарамастан, ол сарай қызметкерлеріне жақсы әсер қалдырды. Бастапқыда олар "қатаң" және "жетілмеген" шетелдік күткен. Мадам де Севинье: "Француз тілін білмейтін әйелдің қайтадан пайда болуы қандай қуаныш!" деп атап өтті, бұл сөздер француз тілін толық меңгермеген және Пресьездердің әзіл-қалжыңдарына сезімтал Мария Тереза патшайымға қатысты айтылған. Бірақ кейіннен маркиза Лизелоттың "жағымды тікелейлігін" мақтап, былай деді: "Мен оның әзілдеріне таң қалдым, оның ғана емес, сонымен қатар оның салауатты ойлау қабілетіне (esprit de bon sens) таң қалдым. Оны жақсырақ жеткізу мүмкін емес деп кепілдік беремін. Ол өте ерекше, өте бекем және әрине, талғампаз адам". Мадам де Ла Файет де Лизелоттың esprit de bon sens қабілетіне таң қалды және осыған ұқсас пікірлер білдірді. 1679 жылы Электор София және оның қызы Лизелотты Париж бен Версальде барғанда, былай деді: "Лизелот өте еркін өмір сүреді, бірақ одан да адал: оның көңілділігі корольді көтеріңкі көңілге бөлейді. Оның күлдіруден басқа күші бар екенін, немесе оны одан әрі пайдалануға тырысатынын байқамадым". Францияда Лизелоттың екі ғана неміс туысы, екі үлкен тәтесі болды, олармен ол үнемі байланыста болды: Луиза Голландиялық Пфальцтан (әкесінің қарындасы және 1664 жылдан бері Маубуиссон аббатысы) және Эмили Гессен-Кассельдік (анасының қарындасы, ол гугенот генералы Генри Шарль де Ла Тремуйльге, Таранто және Талмонт князіне үйленген).

Liselotte became very close to her brother in law Louis XIV. He was " enchanted by the fact that this was an extremely witty and lovely woman, that she danced well ". He was often quite amused by her open, humorous and refreshingly uncomplicated nature. They often went hunting together—a rather unusual occupation for a noble lady of the time. Her habit of going for long walks was also noticed by the French court and was initially mocked (she even went for a walk in the park at night) but the King was delighted: "The King used to say: il n’y a que Vous qui jouissés des beautés de Versailles (you are the only one who enjoys the beauties of Versailles)". Despite the fact that she was not particularly beautiful (considered an important asset at French court) and was somewhat unconventional in manners, Liselotte made a good impression on the courtiers. Originally they expected a 'rough' and 'uncultivated' foreigner. Madame de Sévigné remarked "What a delight to have a woman again who can't speak French! ", in reference to Queen Maria Theresa, who had never really learned to speak French and was sensitive to the teasing and jokes of the Précieuses. Later, however, the marquise praised Liselotte's "charming directness" and said: "I was amazed at her jokes, not at her lovable jokes, but of her common sense (esprit de bon sens) I assure you that it cannot be expressed better. She is a very idiosyncratic person, very determined and certainly has taste." Madame de La Fayette was also surprised by and made similar comments about Liselotte's esprit de bon sens. When the Electress Sophia and her daughter visited Liselotte in Paris and Versailles in 1679, she stated: "Liselotte lives very freely, and with more innocence: her cheerfulness cheers up the King. I have not noticed that her power goes further than making him laugh, nor that she tries to carry it further." In France, Liselotte only had two German relatives, two older aunts, with whom she had regular contact: Louise Hollandine of the Palatinate (a sister of her father and Abbess of Maubuisson since 1664) and Emilie of Hesse Kassel (a sister of her mother, who had married the Huguenot general Henri Charles de La Trémoille, Prince of Taranto and Talmont).

Жесірлік

1701 жылғы 9 маусымда Орлеан герцогы Сен-Клауд сарайында инсульттан қайтыс болды. Бұрын ол ағасымен Марли сарайында ұлының мінез-құлқы туралы қызу дауласқан. Ол тек қарыздарын қалдырды, ал Лизелотта ақылмен ортақ мүліктерінен бас тартты. Оның өсиеті Mercure galant және Gazette d’Amsterdam газеттерінде жарияланды, онда ол әйелі туралы есімдер жоқ еді. Лизелотта оның сүйіктілерімен алмасып қалған махаббат хаттарын нотариустардың қолына тимеуі үшін жеке өзі өртеп жіберді: «Мен қораптарға жігіттер оған жазған барлық хаттарды құлыптап қойдым, содан кейін оларды оқылмастан жойдым, осылайша олар басқаларға жетпес үшін». Ол әпкесі Софияға былай деп жазды: «Егер мырза патшаға «жаман қызмет» етпеген болса, мен одан да қатты қайғырар едім». 1702 жылы Англияның жаңа ғана қайтыс болған королі III Уильямның сүйіктісі Альбемарл графының жүрек ауруынан көз жұмғаны туралы хабар жеткенде, ол құрғақ пікір білдірді: «Біз мырзамның осындай достарын көрмедік». Күйеуі қайтыс болғаннан кейін Лизелотта патша оны монастырға жібереді деп қорқып (оның неке шартында көрсетілгендей), Мадам де Ментенонмен келісуге тырысты. Патшаға ол ашық айтты: «Егер мен сізді сүймесем, онда Мадам де Ментенонға соншалықты жек көрер едім, себебі ол мені сіздің назарыңыздан айырады деп ойладым». Мадам де Ментенон Лизелоттаға шетелдегі тілшілерге жазған ашық хаттарының құпия көшірмелерін көрсетті, олар Мадам де Ментенонға қарсы айыптауларға толы болды және шетелдік сарайларда қызығушылықпен оқылды. Лизелоттаға Мадам де Ментенонға деген көзқарасын өзгерту туралы ескертті, бірақ екі әйел арасындағы татулық ұзаққа соқпады, және Лизелотта «сүйгеннен гөрі көбінесе төзімділікпен қабылданды». Ол ресми шаралар болмаса, патшаның жақын ортасына сирек кіргізілді. Ол ең алдымен Савойялық Мария Аделаидамен, Мессьенің бірінші некесінен туған немересі және XIV Людовиктің немересімен, ол ерке бала болғанымен, монарх пен оның әулетінің сүйіктісі болды. Мессье қайтыс болғаннан кейін Лизелотта Версальдегі бұрынғы пәтерінде тұрып, Марли немесе Фонтенблодағы сарайға сапарларға қатысты. Ол әлі де сарайдағы аң ауына қатысуға рұқсат алды, онда ол патшамен бірге атқа мінбеді, бірақ бірге отырып, калаштан атып өлтірді. Лизелотта 1715 жылға дейін ұлы мен келініне ауыртпалық болмау үшін Корольдік сарай мен Сен-Клаудтан аулақ болды. Ол сирек Монтаргис қалыңдығына, жесірлік резиденциясына баратын, бірақ король Версальдегі оның қатысуынан жалыққан жағдайда оны сатудан бас тартты, бұл үшін Мадам де Ментенон тырысты.

On 9 June 1701, the Duke of Orléans died of a stroke at the Château de Saint Cloud. Earlier, he had a heated argument with his brother at the Château de Marly about the conduct of his son—who was also Louis XIV's son in law. He left only debts, and Liselotte wisely renounced their common property. In his will, which was published publicly in the Mercure galant and the Gazette d’Amsterdam, he did not mention his wife. Liselotte personally burned the love letters he had exchanged with his lovers so that they would not fall into the hands of the notaries: " in the boxes I locked up all the letters the boys wrote to him, and then spent them unread so that it might not come into contact with others". She wrote to her aunt Sophia: "I must confess that I was much more saddened than I am if Monsieur had not done so böße officien (that is, 'bad services') to the King". Her attitude towards the deceased's mignons was no longer prudish, but rather serene: when she was reported in 1702 that the Earl of Albemarle, lover of the recently deceased King William III of England, almost died of heartache, she remarked dryly: "We have not seen such friends here with my lord ". After her husband's death, Liselotte feared that the King would send her to a convent (as stipulated in her marriage contract), leading her to attempt a reconciliation with Madame de Maintenon. To the King, she explained frankly and freely: "If I hadn't loved you, then I would not have hated Madame de Maintenon so much, precisely because I believed she was robbing me of your favor". Madame de Maintenon confronted Liselotte with secretly made copies of Liselotte's candid letters to correspondents abroad, which were bursting with abuse against Maintenon, and were read with relish in foreign courts. Liselotte was warned to change her attitude towards Madame de Maintenon, but the peace between the two women was fleeting, and Liselotte was "more tolerated than loved." Except on official occasions, she was rarely admitted to the King's inner circle. She was punished with contempt above all by Marie Adélaïde of Savoy, Monsieur's granddaughter from his first marriage and granddaughter in law of Louis XIV, who was a spoiled child, but an outspoken favorite of both the monarch and his mistress. After Monsieur's death, Liselotte lived in his former apartment in Versailles and took part in visits to the court in Marly or Fontainebleau. She was still allowed to take part in the court hunts, in which she and the King no longer rode on horseback, but sat and shot together from a calash. Liselotte avoided the Palais Royal and Saint Cloud until 1715 in order not to be a burden to her son and his wife. She rarely went to her remote widow's residence, Montargis Castle; but she refrained from selling it in case the King should grow tired of her presence at Versailles, which Maintenon endeavored to work towards:

Табиғаты мен сыртқы түрі

Лизелотті мықты және еркекше деп сипаттады. Ол күні бойы аң аулауға шыдайтын, француз әйелдерінің сыртта жүргенде терісін қорғау үшін киетін масканы киюден бас тартты. Осының салдарынан оның беті қызарған, күнге күйгендей болды. Ол жылдам қадаммен жүрді, патшадан басқа, көптеген сарайдағылар оның қылығына ілесе алмады. Оның "әдепсіздікке орын жоқ" деген қағидасы болды. Оның қатты аштығы жылдар өте келе салмағының артуына себеп болды, бірде өзін сипаттағанда пісірілген шошқа сияқты жеуге жарар еді деді. Протестант дінінде тәрбиеленген ол ұзақ латын шақыруларын ұнатпады. Ол адал болды және кейде аристократияның ашық адалдығына ашуланды. Оның көзқарастары жиі француз сарайында басым болған пікірлерге қарсы болды. Ол әртүрлі тілдерде әртүрлі есімдермен және атаулармен белгілі, мысалы, Шарлотта Элизабет, Элизабет Шарлотта және Пфальцтен келген Лизелотта, немесе оның титулдары мен аумақтық белгілемелерінің түрлері, мысалы, сайлау ханшайымы, Пфальц ханшайымы, Пфальц, Рейн, "Пфальц" және т.б. Оған тиесілі династиялық титулдар – Зиммерн маңындағы Рейн графтығының палаталы графы және Бавария герцогинясы еді. Франция корольдік сарайында ол үйленгенге дейін Элизабет Шарлотта Пфальц ханшайымы деп аталды, ал кейін оның ресми титулы "Оның Корольдік Салтанатты Ұлылығы, Орлеан герцогинясы" болды, бірақ оны көбінесе жай ғана Мадам деп атады, бұл корольдің кіші інісінің әйелі ретінде оған ерекше берілген құрметті атау еді.

Мұра

1788 жылы Лизелоттың хаттарынан алғаш рет француз тілінде үзінділер жарияланды, содан кейін бірнеше жылдан соң неміс тілінде «Француз сарайынан, әсіресе XIV Людовик және Регент Герцогінің кезінен алынған анекдоттар» деген атпен толық нұсқасы шықты. Француз революциясы кезінде Лизелот Ансиен Режимнің бұзықтығы мен әуесқойлығының маңызды куәгері деп есептелді. Бұл далалас хроника Германияда танымал болды, себебі хаттардың редакторлары авторды француз сарайының бұзық және әуесқой өмірінде адал және ізгі ниетті неміс ханшайымы ретінде көрсетті. Француз өмір салтына наразылығы және неміс мәдениетіне (әсіресе Пфальцке) деген құштарлығымен, оның жарияланған хаттары 17 ғасыр неміс әдебиетіндегі французға қарсы көңіл-күйдің үлгісін ұстанды. 1791 жылы «Орлеандық принцесса Элизабет Шарлоттаның жасырын жазбалары» деген атпен жаңа, анонимді редакцияланған хаттар жинағы жарық көрді. Бұл басылымда ол «жақсы, адал неміс әйелі» ретінде бейнеленді – сарайдың әдеттеріне тәуелді емес, жүрегінде екіұштылық жоқ, бұрынғы ғасырлардың адал дәуірінің өкілі, неміс сарайлары революцияны болдырмау үшін қайта оралуға тиіс болған дәуір. Осылайша Орлеан герцогинясы Германияда маңызды мәдени тұлғаға айналды. Фридрих Карл Юлиус Шюц 1820 жылы хаттардың тағы бір жинағын жариялады, онда «ешқандай сән-салтанат, байлық, әдептілік және ерлік болмаған, шын неміс қарапайымдылығы, адалдығы, тиімділігі мен француз сарайының жарты ғасыр бойы жүйелі түрде дамыған босқындық пен екіжүзділігі арасындағы қарама-қайшылық» ерекше атап өтілді. «19 ғасырдың аяғына қарай хаттардың тікелей саяси маңызы азайды, бірақ олардың мәдени және тарихи маңыздылығы мен неміс тілінде қолданылуының арқасында олар жаңа редакторлар мен кең аудитория тапты». Вольфганг Менцель 1843 жылы өзінің жарты әпкесі Рауграфин Луизаға арналған хаттар жинағын редакциялағанда, Орлеан герцогинясын қарапайым неміс әйелі және әлемдегі ең ашық жан деп санады, оған көптеген моральдық бұзылыстарды көруге тура келді, сондықтан ол кейде осы туралы ең тікелей сөздермен айтады. Содан бері хаттар Германиядағы ұлтшыл қозғалыс тарапынан французға қарсы насихат құралы ретінде кеңінен қолданылды. Лизелот француз сарайының шейіті ретінде бейнеленді және Пауль Хейзе, Теодор Шотт және Эдуард Бодеман сияқты тұлғалар оны ұлттық құлшылық нысанына көтерді.

In 1788, some longer excerpts from Liselotte's letters appeared for the first time in a French translation, then a few years later in the German original, under the title Anecdotes from the French Court, especially from the times of Louis XIV and the Duke Regent. During the French Revolution, it was believed that Liselotte was a key witness to the depravity and frivolity of the Ancien Régime. This Chronique scandaleuse became popular in Germany when the editors of the letters succeeded in identifying the author as a moral and honest German princess in the midst of the depraved and frivolous French court life. In her aversion to the French way of life and her enthusiasm for everything German (and especially Palatinate), her published letters followed the pattern of anti French sentiment in German literature of the 17th century. In 1791, a new, anonymously edited selection of letters appeared under the title "Confessions of Princess Elisabeth Charlotte of Orléans". In this publication, she was portrayed as The good, honest, German woman–without all the pampered and creeping court sensibilities, without all the crookedness and ambiguity of the heart–, representative of the more honest times of earlier centuries, to which the German courts had to return in order to prevent revolution. The Duchess of Orléans thus became a figure of considerable cultural importance in Germany. Friedrich Karl Julius Schütz published a new selection of the letters in 1820, also emphasizing the "strong contrast between the old, truly German simplicity, loyalty, honesty and efficiency to the glamour, opulence, etiquette and gallantry, such as the unlimited intriguing spirit and the whole, systematically developed frivolity and hypocrisy of this court, for a full half of a century." "In the further course of the 19th century, the letters lost their immediate political relevance, but because of their cultural and historical significance and their German usability, they found equally committed editors and a broad public." Wolfgang Menzel, who in 1843 edited a volume of letters addressed to her half sister Raugräfin Luise, saw in the Duchess of Orléans the simple German woman and the most open soul in the world, who only had to watch too much moral corruption understandable that she sometimes expresses herself about it in the crudest words. From then on, the letters were widely used as anti French propaganda by a growing German nationalist movement. Liselotte was stylized as a martyr of the French court and elevated into a national cult figure, by figures such as Paul Heyse, Theodor Schott and Eduard Bodemann.

Мода

Палатин деп аталатын бұл жаға Лизелоттың есімімен аталған; ол қысқа плащ немесе жүнмен жиектелген түйреуіш, оны әйелдер қыста кеуде мен мойынды суықтан қорғау үшін киеді. Бастапқыда француз сарайы оны Гейдельбергтен келген кезде киген "ескі" жүндес терісі үшін қысымға алған, бірақ ол 1670 жылдары корольдің өте жақын адамы болғандықтан, 1676 жылдың тым суық қысында әйелдер осы әдетті қабылдай бастады. Соның нәтижесінде ғасырлар бойы құрметтелген әйелдер киімінің бір түрі пайда болды. 1718 жылдың қараша айында Лизелот Вольтердің "Эдип" пьесасының қойылымын көру үшін ескі жүндес терісін кигісі келгенде, оны киім көбелегі жегенін байқады. Бірақ ол ертесі күні көбелектерді микроскоп арқылы зерттеді.

Танымал мәдениет

1932 жылы: Ричард Кесслердің «Liselott» Singspiel шығармасы, Эдуард Кюннеке музыкасы, 2004–2005 жылдары Гейдельбергте қойылды. 1935: «Лизелотта фон дер Пфальц» UFA фильмі, режиссер және сценарий авторы: Карл Фрелих, әдеби көзі: Рудольф Пресбер. Лизелотта рөлін Ренате Мюллер ойнады. 1943: «Лизелотта» – Элизабет Шарлотта фон дер Пфальц өмірінен алынған роман. Александр Фрейхер фон Унгерн Стернберг, А. Вайхерт Верлаг Берлин. 1966: «Лизелотта фон дер Пфальц». Режиссер: Курт Хоффман. Лизелотта рөлін Хайделинде Вайс ойнады. 2014: «A Little Chaos» британдық фильмі, режиссері Алан Рикман. Лизелотта рөлін Паула Пол ойнады. 2017–2018: «Версаль» BBC телесериалы. Лизелотта рөлін Джессика Кларк ойнады.