Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орта ғасырлық шығыс славян тайпасы
Medieval East Slavic tribe
Радимихтер (радимичи, Радимичи және Радимице) – 1-мыңжылдықтың соңғы бірнеше ғасырларында Днепрдің жоғарғы шығыс бөлігінде, Сож өзені мен оның салалары бойында қоныстанған шығыс славян тайпасы. Атауы, болжам бойынша, тайпаның ата-бабасы Радимнің есімінен шыққан. Ресей жылнамаларында айтылуынша, "бірақ Лехиттер тегінен Радимихтер келді, олар осында қоныстанды және Руське салық төледі, ал арба әлі күнге дейін қолданылады" (арба – өз князі болу құқығы үшін төленетін салық түрі). Дегенмен, ғылыми әдебиетте Радимихтердің этникалық тегі туралы бір пікірге келмейді. Археологиялық мәліметтер бұл тайпалық бірлестіктің славян-балтық тегінің аралас болғанын көрсетеді. Радимихтер Жоғарғы Днепр және Десна өзендері арасында, Сож және оның салалары бойында (қазіргі Беларусьтің Витебск облысының оңтүстігінде, Могилев және Гомель облыстарының шығысында, Ресейдің Брянск облысының батысында және Смоленск облысының оңтүстік-батысында) өмір сүрген. Радимихтер туралы жазбаша мәліметтер 885 жылдан 1169 жылға дейінгі кезеңді қамтиды.
The Radimichs (also Radimichi) (, Радимичи, Радимичі and Radymicze) were an East Slavic tribe of the last several centuries of the 1st millennium, which inhabited upper east parts of the Dnieper down the Sozh and its tributaries. The name probably derives from the name of the forefather of the tribe Radim. According to Russian chronicle tradition, " but there were Radimichs from the Lechites family, who came and settled here and paid tribute to Rus, and the wagon was carried to the present day" (a wagon is a type of tax for the right to have one's own prince). However, in the scientific literature, there is no consensus on the ethnicity of the Radimichs. Archaeological evidence indicates that this tribal association had a mixed Slavic Baltic origin. The Radimichs lived in the interfluve of the upper Dnieper and Desna rivers along the Sozh and its tributaries (the south of Vitebsk, the east of the Mogilev and Gomel regions of modern Belarus, the west of the Bryansk and south west of the Smolensk regions of modern Russia. Written evidence on Radimichi falls on the period from 885 to 1169.
Тарих
Радимихтардың жері Киев Русының орталық аймақтарымен су жолдары арқылы қолайлы байланыста болды. 11-12 ғасырларда радимихтардың бірнеше мәлім қалалары болды: Гомей (қазіргі Хомель) және Чечерск Сож өзені бойында, Вшчиж Десна өзені бойында, Воробьин, Ропеиск және басқалары. Жеті сәулелі, қола немесе күмістен жасалған уақытша әшекей бұйымдары 9-11 ғасырлардағы радимихтардың ерекше этникалық белгісін көрсетеді. Радимихтар туралы мәлімет аз. Шежіреші Нестордың айтуынша, радимих тайпасы "ляхтардан тараған" немесе Ұлы Владимир жаулап алғаннан кейін ляхтардың (лехиттер, қараңыз лендтер) құрамына кірген және Сож өзені аймағында қоныстанған. Нестор жазған дәстүрге сәйкес, олардың аты тайпаның атасы Радимнің есімінен шыққан, ол лях бауырлардың бірі болған, екіншісі – Вятко, одан вятичтер пайда болды. Тарихшылардың білуінше, 9 ғасырдың ортасында олар хазарларға салық төлеп отырған. 885 жылы радимихтар Новгород князі Олегке бағынып, Киев Русының құрамына енді. 907 жылы радимихтар Олегтің Византия империясына жасаған әскери жорығында оның әскерінің бір бөлігі ретінде еске алынады. 984 жылы радимихтар Киев Русынан бөлініп шығуға тырысты, бірақ Пышан өзенінде Ұлы Владимирдің қолбасшысы Волчий Хвост ("Құрлы қанат") оларды жеңді. Радимихтар туралы соңғы мәлімет 1169 жылғы жылнамада кездеседі.
The lands of the Radimichs were conveniently connected with the central regions of the Kievan Rus by waterway. In the 11th and 12th centuries, the Radimichs had a few known cities: Gomey (today's Homel) and Chechersk on the Sozh river, Vshchizh on the Desna River, Vorob'yin, Ropeisk and others. Seven beam temporal jewelry made of bronze or silver represent a specific ethnic trait of the Radimichs of the 9th 11th centuries. There is little information on the Radimichs. According to Nestor the Chronicler, the tribe of Radimichs "sprang from the Lyakhs" or after the conquest by Vladimir the Great became part of the race of Lyakhs (Lechites, see Lendians) and used to live in areas of Sozh river. According to tradition recorded by Nestor, their name derives from the name of the forefather of the tribe, Radim, who was one of the Lyakh brothers, other being Vyatko from whom emerged Vyatichi. Historians know that in the middle of the 9th century they were paying tribute to the Khazars. In 885, the Radimichs were conquered by Prince Oleg of Novgorod and became part of Kievan Rus. In 907, the Radimichs are mentioned as a part of Oleg's army in his military campaign against Byzantine empire. In 984, the Radimichs tried to break away from the Kievan Rus, but were defeated on the Pischan River by Vladimir the Great's commander Volchiy Khvost ("Wolf's Tail"). The Radimichs were last mentioned in a chronicle in 1169.
Шығу тегі
Өткен жылдардың баяны Радимичилердің Лехиттерден тарағанын айтады: «Радимичилер Лехиттерден шыққан» және «Бұрынғы Радимичилер Лехиттер әулетінен; олардан бұрын, сендердің бәрің қуаттысыңдар және Ресейге салық төлейсіңдер». Осы сөздер көптеген зерттеушілерге зор әсер етті. Ортағасырлық поляк шежірешілері Ян Длугош, Мацей Стрыйковский және басқалар, сондай-ақ 18-19 ғасырлардағы тарихшылар Радимичилердің поляк тегінен шыққанын толығымен мойындады. А. А. Шахматов Радимичилердің Лехиттерден тарағаны туралы жылнамалық мәліметті тіл білімі деректерімен қолдауға тырысты, Радимичи өңірі қазір поляк тілімен көптеген сәйкестіктері бар белорус тілінің аумағына жататынын атап өтті. Алайда, Е. Ф. Карский Радимичилердің Лехиттерден тарағаны туралы теорияға қарсы шығып, белорус тілінің поляк тіліне жақындататын ерекшеліктерінің тәуелсіз дамуын көрсетті. Карскийдің пікірінше, Радимичилердің Ляш тегінен шыққаны туралы жылнама олардың Ляш тайпасы болғанын емес, Сожға батыс аймақтардан көшіп келгенін, онда олар Ляш тайпаларымен көрші болғанын көрсетеді. Бұл пікірді Буг және Нарева бассейндерін зерттеген Любор Нидерле де қолдады. Радимичилер Сожға қайдан келгенін анықтау үшін топонимдерді картаға түсіру арқылы, «rad» түбірі бар топонимдерді анықтауға бірнеше рет әрекет жасалды. Алайда, мұндай топонимдер, көрінеу, Радим антропонимінен шыққан, ол анықталған аймақтардан әлдеқайда кеңірек тараған. Гидронимикалық деректер негізінде Посожье гидронимдері мен Жоғарғы Поднестровье ауданының шағын бөлігіндегі гидронимдер арасында белгілі бір ұқсастықтарды анықтау мүмкін болды. Кейбір тарихшылардың пікірінше, осы Үрге Днестр аймағынан Радимичилер Сож алабына көшіп келген. Радимичилер мен Посожьедегі радимичилерге дейінгі халық арасындағы байланыс, материалдық мәдениет нысандарында да, дәстүрлерде де байқалады, бұл жаңа келген славяндардың Балтық халықтарының ықпалына тап болғанын көрсетеді. Сондай-ақ, келген славяндардың аз болғаны туралы болжам жасауға болады. В. В. Иванов пен В. Н. Топоров Радимичи этнонимінің негізін ирандық скифтік түбір «radam»-мен салыстырды, ол ирандық «fratama» < *pratama «бірінші» сөзінен шыққан, скифтік патшалық есімдерде қолданылған («Радам фурт», «Радам сад», «Радам ас», «Радам мизда» және т.б.). Г. В. Вернадский «радимичи» атауын «рет», «қатар», «бағындыру», «жаулап алу» деген мағынадан шығарды. Г. А. Хабургаев «радимичи» терминінің 9-10 ғасырларда славяндыққа айналған Балтық этностық қауымдастығының тарихи жағынан ертерек атынан пайда болғанын сендірді. Жылнама Радимичилердің аңыз бойынша Радим кісісінен шыққанын айтады: «Радимичи Бо және Вятичи поляктардан. Екі бауыр, Радим, екіншісі Вятко, ақ шашты Радим Сжяға келіп, Радимичи деп аталды». Кейбір қазіргі заманғы авторлар бұл аңыздың шынайы тарихи факт емес, автордың библиялық көзқарасын көрсететінін айтады.
The Tale of Bygone Years tells about the Lechites origin of the Radimichi: “ radimichi bo from the Lechites” and “The former Radimichi from the Lechites family; before that, you are all powerful, and pay tribute to Russia ”. These words of the chronicler had a great influence on many researchers. Medieval Polish chroniclers Jan Długosz, Maciej Stryjkowski and others, as well as historians of the 18th and 19th centuries unconditionally recognized the Polish origin of the Radimichi. A. A. Shakhmatov tried to support the annalistic report about the Lechites origin of the Radimichi with linguistic data, referring to the fact that the Radimichi region now belongs to the territory of Belarusian language, in which there are many coincidences with the Polish. However E. F. Karsky spoke out against the theory of the Lechites origin of the Radimichi, showing the independent development of those features of the Belarusian language that bring it closer to the Polish. According to Karsky, the chronicle of the Lyash origin of the Radimichi does not indicate that they were a Lyash tribe, but that they moved to Sozh from more western regions, where they neighbored with the Lyash tribes. This opinion was also supported by Lyubor Niederle, who considered the basins of Bug and Nareva. Repeated attempts were made to determine the area from which the Radimichi came to Sozh by mapping toponymsov with the base rad However, such toponyms, apparently, come from anthroponyma Radim, distributed over a much larger territory than the defined regions. On the basis of hydronymics data, it was possible to establish some similarity between the hydronyms of Posozhye and the hydronyms of a small section of the Upper Podniestria. It is the region of the Upper Dniester that, according to some historians, is the area from which the Radimichi moved to the Sozh basin. The connection between the Radimichi and the pre Radimichi population of Posozhye, observed both in objects of material culture and in rites, suggests that the newcomer Slavs felt the influence of the Baltic population here. It is also possible to make an assumption about the small number of alien Slavs. V. V. Ivanov and V. N. Toporov compared the basis of the ethnonym Radimichi with the Iranian Scythian stem radam from the Iranian fratama < *pratama "first", used in the Scythian royal names (' Radam furt , Radam sad , Radam as , Radam mizda , etc.). G. V. Vernadsky derived the name radimichi from "order", "line", "to subdue", "to conquer". G. A. Khaburgaev believed that the term "radimichi" was formed from the historically earlier name of the Baltic ethnic community, which was Slavicized by the 9th 10th centuries. The chronicle tells about the origin of the Radimichi from the legendary person Radima: “ Radimichi Bo and Vyatichi from the Poles. For 2 brothers in laces, Radim, and the other Vyatko, and the gray haired Radim came to Szhya, and was called Radimichi ”. Some modern authors believe that this legend reflects the biblical worldview of the author rather than a real historical fact.