Кіріспе

Құс ұясы – құстың жұмыртқа салып, оларды күтіп, балапандарын өсіретін жері. Көптеген адамдар бұл терминмен құстың өзі салған нақты құрылымды – мысалы, американдық қызғалдақтың немесе еуразиялық қарақұстың шөптен тоқылған ұясын, немесе Монтесума оропендоласының немесе ауыл тоқымашысының күрделі тоқылған аспалы ұясын білдіреді. Бірақ бұл анықтама тым тар. Кейбір түрлер үшін ұя – құмдағы қарапайым шұңқыр ғана, ал кейбіреулері үшін – сынған бұтақ қалдырған тесік, жерге қазылған қуыс, ағашқа ойылған ойық, шіріген өсімдіктер мен топырақтан жасалған үлкен үйінді, құрғақ сілекейден жасалған сөре немесе кіреберіс тоннелі бар сазды дөңгелек болуы мүмкін. Ең кішкентай құс ұялары – кейбір колибрилердікі, олардың мөлшері ені мен биіктігі шамалы ғана болады. Ал ең ірілері – қараңғыда ұя салатын құстардың ұялары, олардың диаметрінен асып, биіктігіге жетеді. Құстардың ұяларын зерттеу ғылымы – калиология деп аталады. Барлық құстар да ұя салмайды. Кейбір түрлер жұмыртқаларын тікелей жерге немесе тасты жартастарға салады, ал ұрық паразиттері өз жұмыртқаларын басқа құстардың ұяларына салады, содан кейін олардың балапандарын өсіруді "көмекші ата-аналарға" тапсырады. Ұялар көбінесе көбейту үшін қолданылса да, көбейту маусымынан тыс уақытта демалу үшін де пайдаланылуы мүмкін. Кейбір түрлер арнайы жатақхана ұяларын немесе қысқы ұяларды салады, олар тек демалу үшін ғана қолданылады. Көптеген құстар жыл сайын жаңа ұя салады, бірақ кейбіреулері ескі ұяларын жөндеп алады. Кейбір бүркіттердің үлкен ұялары – бірнеше жыл бойы қолданылып, жөнделген платформа тәрізді ұялар. Ұя салуға қатысты түрлердің көпшілігінде аналық құс ұяның көп бөлігін немесе барлығын да салады, ал кейбіреулерінде екі серіктес те қатысады. Кейде аталық құс ұяны салады, ал аналық оны безендіреді. Бірақ көп әйелді түрлерде аталық құс ұя салудың көп бөлігін немесе барлығын өзі жасайды. Ұя, мысалы, тоқушы құстарда, жұптасу ойынының бір бөлігі болуы мүмкін. Осы түрлерде аналықтар жақсы ұя таңдау және сапалы ұя салу қабілетіне ие болуын қалайды. Кейбір түрлерде бұрынғы ұядан шыққан жас балапандар ересектерге көмектеседі.

Түрі

Құстардың барлық түрі ұя салып немесе пайдаланбайды. Мысалы, кейбір гагарлар – қарапайым гагар, қалыңтісті гагар және үшмүйіз гагар – жұмыртқаларын тікелей көбейту орындары ретінде пайдаланатын, тар жартасты тіліктерге салады. Бұл түрлердің жұмыртқалары бір жағынан айқын тік болып келеді, сондықтан олар қозғалғанда шеңберлеп айналады. Бұл дамитын жұмыртқалардың тірі қалуы үшін маңызды, себебі оларды жартастың шетінен құлаудан сақтайтын ұялар жоқ. Осы түрлердің аналықтары қорғалмаған жұмыртқаларының осалдығына байланысты оларды сирек қараусыз қалдырады. Ұяның орналасуы мен құрылысына жергілікті топография және басқа да абиотикалық факторлар күшті әсер етеді. Патша және император пингвиндері де ұя жасамайды; олар жұмыртқалары мен балапандарын аяқтары арасына және құрсақтарының төменгі бөлігіндегі тері қатпарларына тығып қояды. Осылайша олар инкубация кезінде қозғала алады, бірақ практикада император пингвині ғана жүйелі түрде солай істейді. Император пингвиндері Антарктиданың ең суық қыс айларында көбейеді, ал олардың қозғалу қабілеті үлкен топтарды құруға мүмкіндік береді, бұл оларға маусымның қатты желдері мен төмен температурасына төтеп беруге көмектеседі. Дененің жылуын бөлісу қабілеті болмаса (тығыз топтардың ортасындағы температура қоршаған ортадан 10 градусқа дейін жоғары болуы мүмкін), пингвиндер жылы болу үшін әлдеқайда көп энергия жұмсайды және көбейту әрекеттері сәтсіз аяқталуы мүмкін. Кейбір жарықшаға ұялайтын түрлер, соның ішінде күлгін дауыл құсы, көгершін гагар, еуразиялық сұңқар және Хьюмнің қоңыр сұңқары, жұмыртқаларын жартастағы жарықтарда немесе тастар арасындағы кеңістікте орналастырады, бірақ қосымша ұя материалдарын қосқан жоқ. Потоулар бір жұмыртқасын сынған түптің үстіне немесе бұрын өсіп, құлап кеткен тармақтың орнына – әдетте, кішкентай із немесе түйін тесігі қалған жерге салады. Жаңа дүниелік ковбирдтер, балқуыштар және Ескі дүниелік және Австралиялық кукуктар сияқты ұя паразиттері жұмыртқаларын басқа түрлердің белсенді ұяларына салады.

Қалқалау

Ең қарапайым ұя – бұл топырақ немесе өсімдіктердегі беткей ойыс. Бұл ұяның жиегі жұмыртқалардың домалап кетпеуі үшін жеткілікті тереңдікте болады, кейде оны өсімдіктердің кішкене бөліктерімен, кішкентай тастармен, қабық сынықтарымен немесе қауырсындармен төсеуге болады. Бұл материалдар жұмыртқаларды жасыруға немесе белгілі бір деңгейде жылуды сақтауға көмектеседі, сондай-ақ жұмыртқаларды орнында ұстап, ұя суға батса, олардың лайлы немесе құмды топыраққа сіңіп кетпеуіне жәрдем етеді. Страустар, көптеген тырналылар, көптеген үйректер, көптеген жағалау құстары, көптеген шағалалар, кейбір сұңқарлар, фазандар, бөденелер, кескілер, тоқылдар және құмдауыштар – осы ойыс ұяларды салатын түрлердің қатарында. Ойыс ұялардағы жұмыртқалар мен балапандар, сондай-ақ оларды күтіп бағатын ересек құстар, жақсы қорғалған ұялардағылардан жыртқыштар мен ауа райына көбірек ұшырайды, себебі олар жерде және көбінесе ашық кеңістікте орналасқан, жасыруға мүмкіндік аз. Жерде ұялайтын құстардың жұмыртқалары (ойыс ұяларды пайдаланатындары да) ересек құс оларды жапқанда жасыруға көмектесетін өте ұқсас түспен боялған; түсі әдетте олар салынған топыраққа сәйкес келеді. Күтіп бағатын ересек құстар да жақсы жасырынып, ұядан қозғау қиын болуы мүмкін. Жерде ұялайтын көптеген түрлерде ұя маңындағы аймақтан ықтимал жыртқыштарды аулақ етуге немесе қууға арналған назар аудару тактикасы жақсы дамыған. Осы типтегі ұясы бар түрлердің көпшілігінде жас балапандар тез ұядан шығып кетеді. Суық климатта (мысалы, Арктиканың солтүстігінде немесе биік тауларда) ойыс ұяның тереңдігі жұмыртқаның дамуы мен оларды күтіп бағатын ата-ана құстың өмір сүруі үшін маңызды рөл атқарады. Ойыс жұмыртқаларды суық желдің салқындатуынан қорғайтын жеткілікті тереңдікте болуы керек, бірақ олар мен ата-ана құсы жер температурасының салқындату әсеріне тым көп ұшырамас үшін тым терең болмауы керек, әсіресе мұзды топырақ қабаты ұядан бірнеше сантиметрге дейін көтерілген жерлерде. Зерттеулер көрсеткендей, ойыстағы жұмыртқа ұяның жанындағы жерге қойылған жұмыртқаға қарағанда 9% баяу жылу жоғалтады; табиғи өсімдіктермен төселген мұндай ұяда жылу жоғалту қосымша 25% азаяды. Ұялық төсемелердің жылуды сақтау қасиеті жұмыртқаның тірі қалуы үшін соншалықты маңызды, кейбір түрлер, мысалы, Кентский пуляр, 24 сағат ішінде оқшаулау деңгейін өзгерту нәтижесін түзетуге (қажет болған жағдайда материал қосу немесе алып тастау арқылы) қайтарады. Жылы климатта, мысалы, шөлдерде және тұзды далаларда, суық емес, ыстық дамып келе жатқан ұрықтарды өлтіруі мүмкін. Мұндай жерлерде ойыстар беткейірек болады және көбінесе вегетация емес материалмен (қабықшалар, қауырсындар, таяқтар және топырақ) төселген, бұл ауа жұмыртқалардың үстінен өтетін кезде конвективті салқындатуға мүмкіндік береді. Кейбір түрлер, мысалы, кіші түнқұс және қызыл құйрықты тропик құсы, ұяның температурасын төмендетуге көмектеседі. Ал басқалары, соның ішінде кейбір жағалау құстары, жұмыртқаларының үстінде тұрып, көлеңке тастайды. Кейбір жағалау құстары кеуде қауырсындарын сумен ылғалдап, содан кейін жұмыртқалардың үстіне отырады, бұл булану салқындатуын қамтамасыз етеді. Ата-ана құстар инкубация кезінде қызып кетпеу үшін жемқорлықтан тыныс алады, инкубация міндеттерін жиі алмастырады және инкубация кезінде суда тұрады. Ойыс ұясын жасау әдісі түрлеріне байланысты аздап өзгереді. Мысалы, жағажайда ұялайтын шағалалар ұя салатын жерін таңдап алғаннан кейін құмға сүйеніп, денелерін шайқап ұя салады, ал сүңгірлер құмды артқа қарай тепкілеп, қарнымен жатып, айналып тұрып ойыстарын аяқтарымен салады. Страус та аяқтарымен ойысын қазып алады, бірақ осы кезде тұрады. Көптеген тырналылар жұмыртқаларын жинаған өлі жапырақтардың беткей төсеніштеріне салады және бұталардың астында немесе ағаштардың тамырларының арасында орналасады, ал кагулар өлі жапырақтардың үйіндісіне бүршікке, ағаш діңіне немесе өсімдіктерге жағады. Мәрмәрлі құсқұстар шөпті алаңды аяқтарымен тегістейді, содан кейін жұмыртқаларын салады, ал басқа шөпте ұялайтын құстар ұяларынан жоғарыдан көрінбеу үшін өсімдіктерді бүгіп жабады. Көптеген аналық үйректер, әсіресе солтүстік ендікте, өздерінің беткей ойыс ұяларын өз кеуделерінен жұлып алған қауырсындармен, сондай-ақ аз мөлшерде өсімдіктермен төсеуге тырысады. Ойыс ұя салатын құстар арасында үш жолақты курсер мен Мысырлық пуляр өздерінің жұмыртқаларын ойыстағы құмға ішінара көму әдетімен ерекшеленеді.

Қиыршық

Жұмыртқаны көму әдісі ретінде инкубация Австралиялық мегаподаларда ең жоғары деңгейге жетеді. Мегаподалардың бірнеше түрі топырақтан, бұтақтардан, таяқтардан, бұтақшалардан және жапырақтардан құралған үлкен үйінділер салып, шіріп бара жатқан массаның ішінде жұмыртқалайды. Бұл үйінділер, іс жүзінде алып компост қаптары, жұмыртқаларды жылытып, инкубациялайды. Бұрын бұл үйінділер аборигендердің тамақ қалдықтары деп ойлаған. Көптеген үйінді салатын түрлерде аталықтары ұя салудың және күтіп ұстаудың басым бөлігін немесе барлығын жасайды. Еркек, күшті аяқтары мен табандарының көмегімен таңдаған ұя орнының айналасындағы материалдарды жинап, біртіндеп конус немесе қоңырау пішіндес үйінді жасайды. Бұл процеске бір айдан астам уақыт бойы күніне бес-жеті сағат жұмсалады. Үйінділер әдетте бірнеше көбейту маусымында қайта пайдаланылса да, қажетті жылу мөлшерін өндіру үшін жыл сайын жаңа материал қосылуы керек. Аналық, үйіндінің температурасы оңтайлы деңгейге жеткенде ғана жұмыртқа салуға кіріседі. Жұмыртқаның тірі қалуы мен дамуы үшін үйіндінің температурасы да, ылғалдылығы да маңызды, сондықтан олардың екеуі де көбейту маусымының барлық кезеңінде (сегіз айға дейін созылуы мүмкін) аталықтың бақылауымен мұқият реттеледі. Егер үйіндінің температурасы төмен болса, ол үйіндіге жаңа, ылғалды материал қосып, араластырады; ал температура тым жоғары болса, үйіндінің үстін ашып, артық жылудың бір бөлігін шығарады. Бұл жүйелі бақылау үйінді материалдарының тығыздалып, жұмыртқаларға оттегі жеткізілмей қалуына және балапандардың ұядан шығуының қиындауына да кедергі келтіреді. Жақында жасалған зерттеулер австралиялық шұбар күркіттерінің жыныс қатынасы үйінді температурасымен тығыз байланысты екенін көрсетті; жоғары орташа температурада инкубацияланған жұмыртқалардан аналықтар шығады. Фламинголар басқа типтегі үйінділер салады. Олар өсімдіктерді өздеріне қарай тарту үшін өсірлерін пайдаланып, биік жерде саздан конус пішіндес үйінді жасайды, оның үстіндегі кішкентай ойысқа бір жұмыртқасын салады. Үйіндінің биіктігі оның салынатын топыраққа байланысты өзгереді; сазды жерлердегі үйінділер құрғақ немесе құмды жерлердегілерге қарағанда орташа есеппен биік болады.

Ұя

Топырақ қуысты ұяда өзгеше рөл атқарады; мұнда жұмыртқалар мен жас құстар – көбінесе ұялап отырған ата-ана құс – жер астында қорғалады. Көптеген қуысты ұя салатын құстар өз ұяларын өздері қазады, бірақ кейбіреулері басқа түрлер қазығандарды пайдаланады және олар екіншілік ұяшылар деп аталады; мысалы, қуысты сұңқарлар кейде дала тышқандарының, жер қаскырларының, барс немесе тасбақалардың ұяларын пайдаланады, Қытайға тән ақ қасты сұңқарлар жер астындағы ұялайтын кеміргіштердің қуыстарын пайдаланады, ал кәдімгі балықшылар кейде қоян ұяларында ұялайды. Қуысты ұялар жоғары ендіктегі теңіз құстары арасында ерекше жиі кездеседі, өйткені олар суық температурадан және жыртқыштардан қорғаныс береді. Пуффин, шағалақай, кейбір мегаподалар, момоттар, тодилер, көптеген балықшылар, краб-пловер, шахтерлер және жапырақ лақтырушылар – қуысты ұяларды пайдаланатын түрлердің қатарында. Көптеген қуысты ұя салатын түрлер тік (немесе дерлік тік) топырақ тіктемесіне көлденең туннель қазып, туннельдің соңында жұмыртқаларды орналастыруға арналған камера жасайды. Туннельдің ұзындығы субстратқа және түрге байланысты өзгереді; мысалы, құм мартиндары салыстырмалы түрде қысқа туннельдер қазады, ал қуысты попугайлардың туннельдері үш метрден астам (шамамен 10 фут) созылуы мүмкін. Кейбір түрлер, соның ішінде жерде ұялайтын құстар, тегіс немесе сәл көлбеу жерді ұнатады, кіреберіс туннельдерін жерге бұрыштап қазады. Д'Арнодтың барбеті бір метрден астам тереңдікте тік туннель шахтасын қазып, ұя камерасын шахта түбінен жоғарыдағы биіктікте қазып алады; мұндай құрылым қатты жаңбыр кезінде ұяның су баспауын қамтамасыз етеді. Бұл балықтардың ұясы жердегі немесе ағаштардағы термит үйінділерінің ыдысына орналасады. Құстар ұя қазғанда, тұмсықтары мен аяқтарын бірге пайдаланады. Туннель тұмсықпен басталады; құс жерді тесіп шұңқыр жасайды немесе тіктеме қабырғасына ұшып барып, тұмсығымен соғып жарады. Соңғы әдіс қауіпсіз емес; мұндай әрекеттер кезінде балықшылардың жарақаттанып, өлгені туралы хабарлар бар. Құм мартиндары отардағы ұяның орналасқан жерін біледі және жас ұяға кіргізбейінше ұяға салынған кез келген балапанды қабылдайды. Барлық қуысты ұя салатын түрлер өз балаларын тікелей ұяламайды. Кейбір мегаподалар жұмыртқаларын күн сәулесі, жер астындағы жанартаулық белсенділік немесе шіріп бара жатқан ағаштардың тамырлары жылытатын құмды шұңқырларға көміп қояды. Кейбір қуысты ұя салатын түрлерде жыртқыштардың саны өте жоғары болуы мүмкін; мысалы, Алясканың орманды аралдарында өзен суырықтары 1977 жылы бір көбейту маусымында аралдың бұрышты құйрықты дауылдық құсының популяциясының шамамен 23 пайызын жеп қойды. Кейбір мәліметтерге сүйенсек, жоғары сезімталдық кейбір қуысты ұя салатын түрлерді отар құруға немесе жоғары жыртқыштар саны бар аймақтарда бәсекелес жұптарға жақын ұя салуға итермелеуі мүмкін.

Қуысы

Қуыс ұясы – бұл камера, әдетте тірі немесе өлі ағаштарда, бірақ кейде ағаш папоротниктерінің немесе үлкен кактустардың, соның ішінде сагуардың сабақтарында орналасады. Өте аз түрлер, оның ішінде шыршалар, трогондар, кейбір жаңғақтар және көптеген барбеттер өздеріне қажетті қуыстарды қаза алады. Көптеген түрлер – тотықтар, сиырлар, көк құстар, мүйізді құстардың көпшілігі, кейбір балық аулаушылар, кейбір бүркіттер, кейбір қаздар және құс аулаушылар – табиғи қуыстарды немесе оларды қазып алатын түрлер тастаған қуыстарды пайдаланады; олар кейде қуыс ұяларын қазып алатын иелерінен тартып алады. Өздеріне қуыстар қазатын түрлер «бірінші қуыс ұяшықтары» деп аталады, ал табиғи қуыстарды немесе басқа түрлер қазып алғандарды пайдаланатындар «екінші қуыс ұяшықтары» деп аталады. Бастапқы және екінші дәрежелі қуыс ұяшықтарын ұя қораптарын (құс үйлері деп те аталады) пайдалануға болатынын ескеруге болады; олар табиғи қуыстарға ұқсас және табиғи қуыстар жетіспейтін аймақтарда түрлердің тіршілігі үшін өте маңызды. Ағашқайырмалар қуыс ұяларын қазу үшін балта тәрізді өсірлерін пайдаланады, бұл процесс орташа есеппен екі аптаға созылады. Қуыстар әдетте бұтақтың төмен қарап тұрған жағында қазылады, бұл жыртқыштардың ұяға кіруін қиындатады және жаңбырдың ұяны сулап кету мүмкіндігін азайтады. Сондай-ақ, саңырауқұлақтың шіруі еңкейген ағаштар мен бұтақтардың астыңғы жағындағы ағаштарды қазуды жеңілдетеді. Кейбір түрлер белгілі бір бағыттағы тесіктерді таңдаған сияқты көрінеді, бірақ зерттеулер (қазіргі уақытқа дейін) әртүрлі бағыттағы ұялардағы ұшқындардың айқын айырмашылықтарын көрсетпеді. Олардың бұл жағдайдың болу ықтималдығын азайту үшін әртүрлі әдістері бар. Қызыл қақпақты шыршалар кіреберістің айналасындағы қабықты қабып, тесіктің үстінен және астынан ұңғылар бұрғылайды; олар тірі ағаштарда ұя салғандықтан, нәтижесінде шайыр ағыны жыландардың ұяларға жетуіне кедергі келтіреді. Қызыл кеуделі жаңғақтар ұяларына кіретін тесіктердің айналасына шырын жағайды, ал ақ кеуделі жаңғақтар олардың айналасына жаман иіс шығаратын жәндіктерді сүртеді. Еуразиялық жаңғақтар кіреберіс тесіктерінің бір бөлігін сазбен жауып, бөлменің көлемін азайтады және кейде туннель бөлігін кеңейтеді. Көптеген аналық мүйізді құстар өздерін қуыс ұяларына жабады, кіреберіс тесігін тар саңылауға дейін азайту үшін сазды (кейбір түрлерде серіктері әкелген), тамақ қалдықтары мен өз нәжісін пайдаланады. Кейбір құстар жәндіктердің ұяларын пайдаланып, олардың ішінде жұмыртқа салатын қуыс жасайды. Бұларға Crematogaster құмырсқаларының ағаш ұяларында ұялайтын құртқа ұқсас құрттар және термиттердің ұяларын пайдаланатын жағалы балықшы кірпігі жатады.

Шарап

Шарап пішінді ұяның іші тегіс жарты шар тәрізді, жұмыртқаларға арналған терең ойысы бар. Көпшілігі иілгіш материалдардан – оның ішінде шөптерден – жасалса, азы бөлігі саздан немесе сілекейден тұрады. Көптеген қос қанаттылар және қос қанаттыларға жатпайтын кейбір құстар, соның ішінде кейбір колибрилер мен шалқалар, осы типтегі ұя салады. 20-дан астам қос қанаттылар тұқымдасына жататын ұсақ құстар мен қос қанаттыларға жатпайтын бірнеше құстар – оның ішінде көптеген колибрилер, Regulus туысына жататын кішкене құстар мен тоқылдақтар, кейбір тирандық шырылдақтар және бірнеше Жаңа әлем соғымдары – ұяларын құрастыруда көп мөлшерде өрмек жібін пайдаланады. Жеңіл материал берік және өте икемді, инкубация кезінде ұяны ересек құсқа бейімдеуге (жылу шығынын азайтуға) және кейіннен өсіп келе жатқан балапандарға сыйымды болуға мүмкіндік береді; сондай-ақ, жабысқақтығының арқасында ұяны тармаққа немесе жапыраққа міцтей бекітеді. Ұя қабырғасының қалыңдығы, ұяның тереңдігі, беттік ауданы.
Қыраулы құстардың ұялары, немесе қыраулар (кейде "aerie" деп те жазады), көбінесе көп жылдар бойы қолданылады, әр көбелек маусымында жаңа материал қосылады. Кейде ұялар ағашқа зиян келтіретіндей үлкейіп кетеді, әсіресе қатты дауыл кезінде ұяның салмағы желге шайқалған тармақтарға қосымша күш түсіреді.

Алып тастау

Ілмелі ұя – шөптер мен өсімдік талшықтары сияқты иілгіш материалдардан тоқылған, ұзыншақ қап тәрізді және бір бұтаққа ілінген ұя. Оропендолалар, кациктер, ориольдер, тоқымашылар және күнқұстар – ілмелі ұяларды тоқуға қабілетті түрлердің ішінде. Тоқымашы құстарда бұл ұя бір нүктеден, бір бұтақтан ілінген болады, ал көптеген басқа құстар ұяны тұрақтандыру үшін бірнеше бұтақтарды пайдаланады.

Сфера

Шар тәрізді ұя дөңгелек пішіндес құрылым; ол кіруге арналған кішкентай тесіктен басқа толығымен жабық. Көптеген шар тәрізді ұялар өсімдік материалдарынан тоқылады. Жиі кездесетін құбылыс - бұл өрмек торының қолданылуы, оған бояу үшін лишайниктер сияқты басқа материалдар да жабыстырылуы мүмкін. Кейппендюлин ұясының кіреберісінде жалған кіреберістер болады, сондай-ақ ата-ана құсы ұядан шығар кезде нақты кіреберісті жабуға қатты көңіл бөледі. Кіреберіс тесіктері өрмек торымен қапталып, ашық жерлерді тығыздайды.

Ұяны қорғау және санитарлық тазалық

Көптеген құс түрлері ұяларын жыртқыштардан қорғау үшін жасырады. Кейбір түрлер ұя салуға қолайсыз жерлерді таңдайды немесе жыртқыштарды ығыстыру үшін ұяны сондай етіп салады. Құстардың ұялары басқа инквилин түрлері үшін де мекенжай болуы мүмкін, бұл құстарға тікелей әсер етпеуі мүмкін. Құстар ұяларды санитарлық тазалау шараларын да дамытты, бұл паразиттер мен патогендердің балапандарға тигізетін зиянын азайтуға көмектеседі. Су құстары, мысалы, қазтұмсықтар ұяға жақындағанда және одан кеткенде орнын жасыру үшін өте сақ болады. Кейбір түрлер ұядан кетер алдында жапырақтармен жабады. Жерде қоныстанған құстар, мысалы, құмқанаштар, жыртқыштарды ұядан аудару үшін қанаттарын жұмсақ қозғап немесе кеміргіштердің ізімен жүргендей қимыл жасайды. Көптеген түрлер ұяларына жақын жыртқыштарға немесе оларға ұқсас жануарларға шабуыл жасайды. Патшалық құстар жақын келген басқа құстарға шабуыл жасайды. Солтүстік Америкада көкқұстар, сүрегілер және Арктикалық шағалалары қанды ағызуға жеткілікті күшпен тістей алады. Австралияда ұясына жақын адамға шабуыл жасайтын құс, оны «сүрелеп» шабуылдайды дейді. Австралиялық қарға осы мінез-құлқымен ерекше танымал. Ұялар көптеген басқа организмдерге, соның ішінде паразиттер мен патогендерге де мекенжай болуы мүмкін. Балапандардың нәжісі де мәселе туғызады. Көптеген тұқымдас құстарда ересектер балапандардың нәжіс қаптарын алысқа лақтырып тастайды немесе оларды жеп қояды. Бұл жердегі жыртқыштардың ұяны анықтауына кедергі келтіреді деп саналады. Алайда, жас жыртқыш құстар көбінесе нәжісін ұяларының жиегінен шығарады. Protocalliphora туысына жататын сорғыш масалар ұяға міндетті паразиттерге айналған, олардың дернәсілдері балапандардың қанымен қоректенеді. Кейбір құстар ұя салу үшін хош иісті жасыл өсімдіктерді таңдайды, олардың құрамында жәндіктерге қарсы қасиеттері болуы мүмкін, ал басқалары кішкентай жыртқыштарды қорқыту үшін етті жейтін жануарлардың нәжісі сияқты материалдарды қолданады. Мексикадағы кейбір қалалық құстар, үй құстары мен үй қышқырлары темекі тастауларын пайдаланады, олар никотин және басқа да улы заттарды қамтиды, бұл масалар мен басқа да сыртқы паразиттерді қуып шығарады. Кейбір құстар ұяларына жылан терісінің қалдықтарын салады. Бұл кейбір ұя жыртқыштарын, мысалы, батпақ тышқандарын қорғауы мүмкін деп болжанады.

Колониялық ұя салу

Құстардың көпшілігі жеке-жеке ұя салады, бірақ кейбір түрлер – теңіз құстары, пингвиндер, фламинголар, көптеген балықшылдар, шағалалар, теңізқарғалар, тоқымашылар, кейбір қарғалар және кейбір шақшықтар – үлкен колонияларда жиналады. Отарлап ұя салатын құстар, жыртқыштардан қорғанудың артуынан пайда көруі мүмкін. Сондай-ақ, табысты азық іздеушілердің азық іздеу орындарына еріп бару арқылы азық-түлік қорларын жақсырақ пайдалана алады.

Экологиялық маңызы

Ұя салып құрылыс жасағанда, құстар омыртқасыздар үшін қорғалған микроклиматты және шоғырланған азық көздерін ұсынып, экожүйе инженерлерінің ролін атқарады. Әлемдік тізімде құстар ұяларында кездесетін омыртқасыздардың он сегіз отряды тіркелген.

Адам мәдениетінде

Көптеген құстар адамдар тұратын жерлерге жақын ұя салады. Ұя құстарын ұя салуға ынталандыру үшін жиі қолданылатын ұя қораптарынан басқа (төменде қараңыз), басқа да түрлер ерекше қолдауға ие болды: мысалы, ұя салатын ақ лелектер көптеген мәдениеттерде қорғалып, құрметке бөленген, ал биік заманауи немесе тарихи ғимараттардагі сарыарқалық бүркіттің ұя салуы көпшіліктің қызығушылығын тудырды. Колониялық түрлер ұя салатын жерлерде және олардың айналасында гуано жинайды, ол Анд таулары мен Тынық мұхитының жағалауларында және басқа да аймақтардағы құнды тыңайтқыш болып табылады. Тамаққа пайдаланатын шұбардың сілекейінен жасалған ұясы Қытайда дәстүрлі дәмді тағам – құс ұясы сорпасын дайындауға қолданылады. Шұбар ұяларын жинау ірі бизнеске айналған: бір жылдың ішінде Борнеодан Қытайға 3,5 миллионнан астам ұя экспортталды, ал 2008 жылы бұл индустрияның көлемі жылына 1 миллиард АҚШ долларына жетеді деп бағаланды (және артып келеді). 2008 жылғы жазғы Олимпиаданың негізгі аренасы болған Бейжің ұлттық стадионы, сәулетшілердің құстың тоқудан жасалған ұясына ұқсатып салғандығына байланысты "Құс ұясы" деп аталды. 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында табиғат зерттеушілері жиі құстардың жұмыртқаларын және ұяларын жинап алыпты. Жұмыртқа жинау немесе оология практикасы қазір әлемнің көптеген елдерінде заңсыз; құстардың ұяларын зерттеу ғылымы калиология деп аталады.

Құстардың жасанды ұялары

Құс ұяларын адамдар кейбір құстарды (мысалы, қарлығаштарды) сақтауға көмектесу үшін де салады. Қарлығаш ұялары әдетте гипстен, ағаштан, терракотадан немесе штукатурдан жасалады. Ұя жәшіктері сияқты жасанды ұялар көптеген түрлерді қорғаудың маңызды құралы болып табылады, бірақ ұя жәшігі бағдарламалары олардың тиімділігін ұя жәшігін пайдаланбаған құстармен сирек салыстырады. Қызыл аяқты соқарлар қатты өңделген ландшафттардағы ұя жәшіктерін пайдаланғанда, табиғи ұяларда ұя салғандарға және табиғи ортадағы ұя жәшіктерінде ұя салған жұптарға қарағанда аз балапан шығарады.