Кіріспе

Әскери оқу ұшағы

Aermacchi M 346 Master – екі қозғалтқышты әскери, дыбыс жылдамдығынан асып өтетін, озық реактивтік жаттығу және жеңіл шабуылдық ұшақтар отбасысы. Алғашқыда Яковлевпен бірлесіп Yak/AEM 130 ретінде әзірленген, бірақ 2000 жылы серіктестік таратылып, Alenia Aermacchi жеке M 346 Master-ді дамытуға кірісті, ал Яковлев Yak-130 жұмысын жалғастырды. M 346-ның алғашқы ұшуы 2004 жылы өтті. Қазіргі таңда Италия, Израиль, Сингапур, Грекия, Түркменстан және Польша әуе күштері осы типтегі ұшақтарды пайдалануда. 2016 жылдан бастап өндіруші Alenia Aermacchi жаңа Finmeccanica құрамына енгеннен кейін Leonardo Finmeccanica болып өзгерді, ал 2017 жылы Leonardo деп қайта аталды.

Өмірбаян

1992 жылы Aermacchi компаниясы Яковлевпен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды, оған сәйкес компания 1991 жылдан бері Ресей Әскери-әуе күштері үшін Микоян МиГ АТ ұшағымен бәсекелес болу үшін әзірлеп жатқан жаңа оқу-жаттығу ұшағына қаржылық және техникалық қолдау көрсетті. Aermacchi батыс нарығы үшін ұшақты өзгерту және сату құқығын да алды. Осының нәтижесінде жасалған ұшақ 1996 жылы алғаш рет ұшып, келесі жылы ескірген MB 339 ұшағын ауыстыру үшін Италияға жеткізілді. Осы кезде ұшақ ЯК/АЭМ 130 деп сатыла бастады. 1996 жылдың ақпанында Ресей ЯК/АЭМ-130 жобасына бастапқы қаржыландыруды жүзеге асырып, Ресей Әскери-әуе күштері үшін 200-ге дейін ұшақ сатып алуға уәде берді. 1998 жылдың қазан айында Ресей тарапынан қаржылық қолдау жетіспеуіне байланысты жобаның Италия басшылығымен жүзеге асырылып жатқаны хабарланды. 2000 жылдың шілдесіне қарай Aermacchi даму бағдарламасының 50%-ын иеленді, ал Yakovlev және Sokol компанияларының үлесі 25%-тан болды. 2000 жылдың ортасында екі компания арасындағы басымдықтардағы айырмашылықтар мен жобаның ресейлік қатысушыларынан қаржылық қолдаудың болмауы серіктестіктің аяқталуына әкелді, сондай-ақ әр компания ұшақты тәуелсіз түрде дамытуға келісті. Яковлев ұшақтың техникалық құжаттамалары үшін 77 миллион АҚШ доллары алды. Яковлев ЯК-130 ұшағын Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы, Үндістан, Словакия және Алжир сияқты елдерге сата алады, ал Aermacchi М-346 ұшағын НАТО елдеріне және тағы да басқа елдерге сатуға мүмкіндік алды. 2004 жылы M 346 үшін толыққанды миссиялық симулятор жасауға келісімшарт CAE компаниясына тапсырылды. Кейіннен CAE-нің толыққанды миссиялық симуляторын өндіру бойынша қосымша келісімшарттар жасалды.

Ұшуға

2003 жылдың 7 маусымында бірінші M 346 прототипі құрастырылып шығарылды; көп ұзамай жердегі сынақтар басталды. 2004 жылдың 15 шілдесінде алғашқы прототип алғашқы ұшуын жүзеге асырды. 2008 жылдың наурыз айында Чилидің ENAER компаниясы FIDAE авиашоуында Alenia Aermacchi компаниясымен өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. 2008 жылдың 10 сәуірінде соңғы конфигурацияда (жаңа қону шассиі және ауа тежегіші, көбірек композиттік бөлшектер) жасалған алғашқы төмендетілген өндіріс деңгейінің (LRIP 00) ұшағы құрастырылып шығарылды. 2008 жылдың 18 желтоқсанында Aermacchi M 346 ұшағының максималды жылдамдығы 1.15 Махқа (1,255 км/сағ, 678 теңіз шақырымы, 780 миль/сағ) жеткенін хабарлады, бұл оқиғаның 50 жыл ішінде итальяндық құрастырылған ұшақтардың алғаш рет дыбыс жылдамдығын бұзғаны екенін мәлімдеді. 2008 жылдың мамырында Boeing компаниясы екі Aermacchi оқу ұшағы – M 346 және M 311 ұшақтарының маркетингісіне, сатуына, оқытуына және қолдауына қатысты ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды. 2011 жылдың 20 маусымында Италия Қорғаныс министрлігінің Римдегі Әуе қару-жарағы жөніндегі Бас дирекциясы Alenia Aermacchi компаниясына M 346 Master ұшағына әскери типті сертификат берді. Сертификаттау процесі кезеңінде M 346 дамыту ұшағы 180 сынақ ұшуын жасады, ал соңғы бес айда барлығы 200 ұшу орындалды, оның ішінде 3300-ден астам сынақтар жүргізілді.

Дамыту

Алдын-ала реактивтік жаттықтырушы рөлінде бастапқы M 346 моделі қарусыз болды; алайда, 2015 жылдың қарашасында Alenia Aermacchi ұшақтың жауынгерлік қабілетті екі мақсатты нұсқасын аяқтауға жақын екендігі хабарланды. 2017 жылдың соңында AIM 9L зымырандарын қолдана отырып, қарулы сынақтар сериясы өткізілді. 2015 жылы Польшаға M 346 LCA (Жеңіл жауынгерлік ұшақ) деп аталатын қаруланған нұсқа ұсынылды; бұл Brimstone әуеден жерге зымыранын қолдану мүмкіндігін қамтиды. 2016 жылдың ақпан айында жаңа құрылған, біріктірілген Leonardo Finmeccanica компаниясы Aermacchi M346 ұшағын екі жаңа рөлде таныстырды: серіктес оқыту және түрлі әуе шайқасын оқыту. Әртүрлі жау ұшақтарының ұшу өнімділігі мен мінез-құлқын жақсырақ бейнелеу үшін, g күші мен шабуыл бұрышы ұшуды басқару жүйесінде тәуелсіз түрде таңдалуы мүмкін; хабарланғандай, қолданыстағы клиенттер бұл типті қарсыласушы рөліне өте қолайлы деп мәлімдеді. Leonardo компаниясы M 346 ұшағын серіктес оқыту және қарсыласушы/қызыл әуе рөлдері үшін ұсынды. 2021 жылдың қаңтар айында Израиль мен Грекияның қорғаныс министрлері 10 М 346 ұшағын сатып алуды және Elbit Systems компаниясының Грекия Әуе күштері үшін ұшу мектебін құру және пайдалануды, сондай-ақ тренажерлар, оқыту және логистикалық қолдауды қамтитын 1,68 миллиард долларлық қауіпсіздік келісімі туралы жоспарларын жариялады.

Дизайн

M 346 ұшағы негізгі рөлі жауыгерлік оқушы ұшақ ретінде жобаланған, онда ұшақтың өнімділігі мен қабілеттері ең соңғы буын жауыгерлік ұшақтардың ұшқыштарын даярлау үшін пайдаланылады. Қозғалтқыштары – Honeywell F124 турбовентиляторлы құрғақ қозғалтқыштар жұбы, олар сатып алу және пайдалану шығындарын азайту үшін жасалған, ал қуыс жылдамдықпен ұшуға соңғы отынсыз қабілетті; Alenia Aermacchi M 346 ұшу өнімділігінің "соңғы отынмен жабдықталған ұшақтардан кейін екінші" екенін мәлімдеді. M346 ұшағының бір сағаттық ұшу құны Eurofighter Typhoon ұшағының құнынан он есе арзан. Стандартты конфигурациядағы M346 радарлық көрінісі 20 шаршы метрді құрайды, ал типке арналған төмен байқағыштық жиынтығын орнату арқылы оны бір шаршы метрге дейін азайтуға болады. Өзін-өзі қорғау жүйелеріне қорғаныс көмекшілік жүйесі (DASS) кіреді, оған радарлық ескерту қабылдағышы (RWR), зымыранға жақындау туралы ескерту жүйесі (MAWS) және шашырату және жалынды таратқыштар (C&FD) кіреді. M 346FA-ның жоғары деңгейдегі, желілік байланыс жиынтығына НАТО және НАТО-ға жатпайтын қамтамасыз етілген байланыс және тактикалық деректер желісі (Datalink) кіреді. Жауынгерлік қабілетті M 346FA жердегі нысандарды шабуылдау, елді қорғау және әуедегі тәртіп сақтау және барлау миссияларын орындай алады. IRIS T немесе AIM 9 Sidewinder әуеден-әуеге зымырандар, әр түрлі әуеден-жерге зымырандар, кемеге қарсы зымырандар, еркін түсу және лазерлік басқарылатын бомбалар мен ракеталар, 12,7 мм қару модулі, барлау және нысана табу модульдері және электрондық соғыс модульдері сияқты әр түрлі қару-жарақтар мен жабдықтарды тасымалдауға болады; қаруды бағыттау үшін каскаға орнатылған дисплей және көп функциялы дисплейлер қолданылады. Барлық негізгі жүйелер екі еселенген, ал ұшу жүйесі қайта конфигурацияланады, бұл ұрыс зақымдануына ұшыраған жағдайда тірі қалу және функционалдық мүмкіндіктерді арттырады. 2009 жылдың 18 маусымында Alenia Aermacchi алғашқы алты ұшаққа тапсырыс алғанын және тағы тоғыз ұшаққа опция берілгенін хабарлады. 2015 жылдың қыркүйегінде Италия Әуе күштері M 346 оқушы ұшағын пайдалана отырып, алғашқы оқу курсын бастады. 2016 жылдың наурыз айында Finmeccanica Италия Қорғаныс министрлігімен 300 миллионнан астам евроға тоғыз M 346 үшін келісімшартқа қол қойды, бұл Италия тапсырыс берген ұшақтардың жалпы санын 18-ге жеткізді. 2018 жылдың ақпан айында Италия Әуе күштері 18-ші M 346 ұшағын алды, бұл күштің сатып алу бағдарламасын аяқтады. 2019 жылы тағы төрт M 346 жаңадан құрылған Италия Әуе күштері / Леонардо халықаралық ұшу оқу мектебіне (IFTS) Галатина әуе базасында жеткізілді.

Сингапур әуе күштері

2010 жылдың шілдесінде Сингапур Республикасы Әуе күштері (RSAF) Франциядағы BA 120 Cazaux әуе базасында орналасқан ST Aerospace A 4SU Super Skyhawks ұшақтарын Advanced Jet Training (AJT) рөлінде алмастыру үшін M 346 ұшағын таңдады. Сингапур қорғаныс министрлігінің 2010 жылғы 28 қыркүйектегі баспасөз хабарламасында ST Aerospace компаниясына RSAF атынан он екі M 346 және жердегі оқу жүйесін сатып алуға келісімшарт берілді. Келісімшартта белгіленгендей, Alenia Aermacchi компаниясы ұшақтарды жеткізіп бергеннен кейін ST Aerospace компаниясы техникалық қызмет көрсету бойынша негізгі мердігер болып табылады, ал Boeing компаниясы оқу жүйесін жабдықтайды. RSAF осы типтегі ұшақты экспорттаған алғашқы клиент атанды. Италияға ұшақтардың орнына. Ол 40 жылдан астам қызмет еткен McDonnell Douglas A 4H/N Skyhawk ұшағын алмастырып, Израиль Әуе күштерінің (IAF) негізгі оқу ұшағы ретінде пайдаланылады. 2012 жылдың 19 шілдесінде Alenia Aermacchi мен Израиль қорғаныс министрлігі арасында 30 M 346 ұшағын жеткізу туралы келісімшартқа қол қойылды, ал бірінші партияның 2014 жылдың ортасында жеткізілуі күтілуде. Израиль Әуе күштері 2013 жылдың 2 шілдесінде Израильдегі M 346 ұшағына «Лави» деген ат берілгенін хабарлады, бұл атау бұрынғы IAI Lavi жобасына берілген еді. IAF-тің алғашқы M 346 ұшағы 2014 жылдың 20 наурызында Venegono Superiore қаласындағы Alenia Aermacchi зауытында өткен салтанатты шарада таныстырылды.

Польша әуе күштері

2013 жылдың 23 желтоқсанында Польша M 346 ұшағын озық реактивтік жаттықтырушы ұшағының талаптарын қанағаттандыру үшін таңдағаны жарияланды. 2014 жылдың 27 ақпанында сегіз ұшаққа келісім шартқа қол қойылды. Бірінші екі M 346 2016 жылдың қараша айында Демблинге жеткізілді. Ұшақтар келісімшарт талаптарына сәйкес келмегендіктен бастапқыда ресми түрде қабылданбады. Жеткізу мерзімі бастапқыда 2016 жылдың қарашасы болған, бірақ кешігулерге байланысты жеткізілім мен қабылдау 2017 жылдың 22 желтоқсанында ғана аяқталды. 2017 жылдың желтоқсанында Польшаның Ұлттық қорғаныс министрлігі Леонардодан кешігулер үшін 100 миллион злотыйға дейін (28 миллион АҚШ доллары) айыппұл талап еткенін мәлімдеді. Сонымен қатар, министрлік M 346 ұшағының жаттығу мақсатында кейбір қару-жарақ жүйелерін толыққанды симуляциялай алмайтынына шағымданды. 2018 жылдың 19 қарашасында Leonardo компаниясының Ұшақтар бөлімі Elbit Systems компаниясымен бірлесіп, Польша Әуе Күштеріне (PLAF) M 346 толық миссиялық симуляторларын (FMS) және Ұшуға оқыту құрылғыларын (FTD) тапсырды. Бұл жобаның бастапқыда 2016 жылдың қарашасына дейін аяқталуы жоспарланған еді. 2018 жылдың наурызында Польша тағы төрт M 346 және қолдау пакетіне, сондай-ақ тағы төрт ұшаққа және қолдау пакетіне опцияларға қол қойды. 2018 жылдың желтоқсанында Польша қосымша төрт ұшақ сатып алуға, сондай-ақ бар 8 ұшақтың жаңартуларын жүргізуге келісім жасады. Барлығы 16 M 346 ұшағын жеткізу және жаңарту жұмыстары 2022 жылға дейін жалғасады деп күтілуде.

АҚШ Әуе күштері

Alenia Aermacchi компаниясы M 346 ұшағын Америка Құрама Штаттары Әскери-әуе күштерінің TX бағдарламасына ұсынды, бұл Northrop T 38 Talon ұшағының орнын басуға арналған болатын. Ұшақ Leonardo DRS T 100 интеграцияланған оқу жүйесі деп қайта аталды. Alenia бастапқыда бас мердігер болуға ниеттенген, тендер жеңіске жеткен жағдайда соңғы құрастыру орнын Италиядан АҚШ-қа көшіруді жоспарлаған. Шамамен 350 ұшаққа тапсырыс беріледі деп күтілді, ал одан әрі сатып алулардың нәтижесінде барлығы 1000-нан астам ұшақ сатып алынуы мүмкін. 2013 жылдың қаңтар айында Alenia Aermacchi General Dynamics C4 Systems компаниясымен ниет хаты жасасты, олар TX тендерінің бас мердігері болуға ниеттенген; алайда General Dynamics 2015 жылдың наурыз айында бас тартқанын хабарлады. 2016 жылдың 1 қаңтарында Alenia Aermacchi Leonardo S.p.A. құрамына енді. 2016 жылдың ақпан айында Raytheon компаниясы Leonardo компаниясымен бірлесіп, TX бағдарламасы үшін M 346 ұшағының T 100 деп аталатын жетілдірілген нұсқасын ұсынуға келісті. 2017 жылдың 25 қаңтарында Raytheon TX бәсекесінде бас мердігер және американдық серіктес ретінде бас тартқанын мәлімдеді. Келіспеушіліктердің бірі бірлік бағасы болды: сол кезде M 346 ұшағының құны 25 миллион долларды құрады, бірақ Raytheon Leonardo-дан оны 30%-ға төмендетуін қалады. 2017 жылдың 8 ақпанында Leonardo TX бәсекесінде жалғыз қалатынын растады, оның американдық еншілес компаниясы Leonardo DRS бас мердігер ретінде жұмыс істейтін болады. 2017 жылдың қыркүйегінде TX бағдарламасы бәсекелес Boeing T 7 Red Hawk ұсынысын таңдағаны жарияланды.

Аргентиналық

2016 жылдың қазан айында Аргентина Әуе күштері M 346 ұшағын 2015 жылы қызметтен шығарылған Dassault Mirage III және Mirage 5 ұшақтарын, сондай-ақ қазіргі таңда шектеулі мүмкіндіктерімен қолданыстағы Douglas A-4R ұшақтарын алмастыруға болатын әлеуетті жауынгер ұшақ ретінде қарастырды. Аргентина 10-12 ұшаққа қызығушылық танытып отыр деген болжам бар.

Әзірбайжан

2020 жылдың 20 ақпанында Әзірбайжан президенті елдің M 346 ұшақтарын сатып алатынын мәлімдеді. Әзірбайжанның Әуе және Әуе қорғанысы күштері кеңестік дәуірдегі Микоян МиГ-29, Сухой Су-25 және Aero L-39 Albatros ұшақтарын толықтыру және ауыстыру қажеттілігін сезінуде. Сатып алынатын ұшақтардың саны 10-нан 25-ке дейін (10-ға қосымша 15-ке опция қарастырылған). Әзірбайжандық әскери басшылар жаттығушы ұшақ ретінде Як-130-ды да қарастырған, бірақ оның төмен салмағы мен жоғары маневрлеу қабілеті, сондай-ақ Як-130 үшін қозғалтқыштарды өндірудегі қиындықтарға байланысты, бағасы жоғары болғанына қарамастан M 346-ны таңдады. Бұл тапсырыс 48 ұшақты қамтиды, олар ұшқыштарды даярлау және жеңіл шабуыл міндеттері үшін пайдаланылатын болады. 2010 жылы ұсыныстарды жинау үшін жарияланған соңғы сұрау салуда 20 жаттығушы ұшақ, 20 жауынгерлік ұшақ және қалғандары акробатикалық команда құруға бағытталған. Алайда, 2010 жылдың қаңтарына қарай, келісімшартқа қол қою бойынша келіссөздер техникалық сипаттамаларға байланысты тоқтап қалды. 2011 жылдың 18 қарашасында Дубай әуе шоуында көрсетілген прототип Италияға қайтып келе жатқанда Дубайдан шыққаннан кейін апатқа ұшырады. Advance European Pilot Training (AEPTJ) бағдарламасы – бұл ресми емес Eurotraining деп аталатын, 12 еуропалық елдің консорциумы, олар ортақ негізгі курс пен ортақ ұшақпен ұшқыштарды даярлаудағы алдыңғы және бастапқы жаттығуларды жүзеге асыру үшін 2010 жылы Еуропалық қорғаныс агенттігі арқылы Alenia Aermacchi компаниясына хабарласқан. 2013 жылдың мамырында Alenia Aermacchi компаниясы AEPTJ бағдарламасы үшін төмен басымдыққа ие екенін және "ілгерілеудің баяу" екенін мәлімдеді. 2013 жылдың 11 мамырында Alenia компаниясына тиесілі M 346 ұшағы Италияның Кунео және Савона провинцияларының арасындағы Валь-Бормидадағы Пиана Криксия ауылының жанында сынақ ұшуы кезінде апатқа ұшырады. Ұшқыш сәтті түрде катапульданып, апаттан аман қалды, бірақ парашюты ілініп қалған ағаштан секіргеннен кейін ауыр жарақат алды. Апаттың себептерін анықтау үшін ұшақ үш айдан астам уақытқа жерге жабылды. 2021 жылдың шілдесінде Leonardo компаниясы M 346FA ұшағын Ирландияның Әуе күштері үшін жеңіл көп мақсатты ұшақ және озық жаттығушы ретінде Қорғаныс күштері жөніндегі Ирландия комиссиясына ұсынды. Комиссияның бірнеше міндеттері бар, оның ішінде Ирландияның қорғаныс күштерінің болашақ қабілеттіліктеріне қатысты талаптарды анықтау. Қазіргі уақытта Ирландияның Әуе күштерінің әуе шабуылына қабілеті өте шектеулі, олар сегіз Pilatus PC 9M оқу/жеңіл шабуыл ұшағына ие. M 346FA қымбат ұшақтарға қарағанда арзан балама болуы мүмкін және 1999 жылы алты Fouga CM.170 Magister ұшағы зейнеткерлікке шыққаннан бері Ирландияның алғашқы жауынгерлік ұшағы болады. Ирландияның қазіргі әуе шабуылымен салыстырғанда, M 346FA көптеген сарапшылардың пікірінше, әуеден әуеге зымырандар және борттық радар сияқты мүмкіндіктерді ұсынатын жаңа деңгей болар еді.