Кіріспе

2002 жылғы Артур Филлипстің тарихи романы «Прага» – Артур Филлипстің Будапешттегі Солтүстік Америкалық эмигранттар тобы туралы тарихи романы. Оқиға шамамен 1990 жылы, Суық соғыстың аяқталу кезеңінде өрбуімен байланысты. «Прага» – автордың Random House баспасында 2002 жылы жарық көрген тұңғыш романы. 2003 жылы роман «The Los Angeles Times/Art Seidenbaum» жаңа туындыларға арналған сыйлығының иегері атанды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

1990 жылдың 25 мамырында "Прага" Будапешт қаласында тұратын бес солтүстік америкалық экспаттармен ашылады. Экспаттардың көпшілігі Орталық Еуропа қаласындағы болашақтарына үмітпен қарайды. Джон Прайс ағасы Скоттпен келісуге тырысады, ол Будапештке АҚШ-тағы бұрынғы өмірінен жаңғыру үшін келген. Эмили Оливер, американ елшілігіндегі идеалистік қызметкер, жарқын дипломатиялық мансапты бастауға үміттенеді. Канадалық Марк Пейтон ностальгия тарихын зерттеуде. Тек Чарльз Габор ғана, әріптестеріне наразылық білдіретін және өз мажар әріптестерін жек көретін венгр-американдық кәсіпкер, оқиғаның басында пессимизм танытады. Бес жас экспат тарихи қаладағы түнгі өмір мен жаңа мүмкіндіктерден ләззат алады. Джон бірден Эмилиге тартылып, оның махаббатын жеңуді жоспарлайды, бірақ ол оған назар бермейді. Ол BudapesToday ағылшын тіліндегі газетінде тілші болып жұмысқа орналасады. 24 жасында тағы да бойжеткен, ол әріптесі Каренмен танысады, бірақ бұл тәжірибе оған аса әсер етпейді. Кейіннен ол ағасының болашақ әйелі Мариямен адалдықты бұзады. II бөлімде Хорват Киадоның (Хорват баспасы) күрделі тарихы баяндалады – отбасылық баспа компаниясы, сонымен қатар Будапешт тарихын ХІХ ғасырдың басынан бүгінгі күнге дейін көрсетеді. Қазіргі уақытта баспахананың басшысы Имре Хорват, ол жақында ғана Венада жер аударылған еді. ХІХ ғасырдың ортасында, революция кезінде Хорват бизнесіне Лайош Кошуттың Венгрия Корольдігін ұлттық мемлекетке жаңғырту мақсатында қабылдаған сәуір заңдары әсер етеді. Коммунистік режим кезінде Хорват Киадо мемлекеттік кәсіпорын болды, коммунизм құлағаннан кейін оны жекешелендіруге жоспарлануда. Имре Чарльздің тәуекелді капитал фирмасынан баспаның активтерін сатып алып, Будапештте қайта іске қосу үшін инвестиция іздейді. Джон зейнеткер жастағы джаз-бардағы пианиношы Надямен жиі араласады. Ол оның өткені туралы айтқан романтикалық оқиғаларына қызығады, бірақ достары олардың шындығына күмәнданады. Әсіресе, Джон Эмилидің Надяны "тамаша жалғаншы" деп айыптауына ренжіді. Ол сондай-ақ Эмилидің оны сүйген кезде қашып кететініне қынжылды. Джон фотограф және суретші Никимен қарым-қатынас жасайды, ол физикалық, бірақ эмоционалдық емес қарым-қатынас іздейді. Чарльздің фирмасы Хорват Киадоны қаржыландыру туралы ұсынысын қабылдамайды. Джонның көмегімен, ол газетке мақалалар жазып, Чарльздың көмекшісі болып қызмет етеді, Чарльз бұл іске тәуелсіз қаржыландыру табады. Ол фирмадан кетіп, жаңа Хорват Киадоның серіктесі болады. Марк Пейтонның ностальгияны зерттеуі жеке құштарлыққа айналады. Ол граммофон музыкасын тыңдауға және фуникулер вагонында саяхаттауға ерекше қызығушылық танытады. Кейіннен ол қазіргі Персы шығанағындағы соғысқа және CNN-дегі оның үздіксіз жариялануына ден қояды. 1990 жылдың қыркүйегінде Марк психикалық денсаулығының нашарлауына байланысты Будапешттен кенеттен кетеді. 1990 жылдың күзінде Скотт Марияға үйленіп, онымен бірге Румынияға көшіп кетеді, Джонға енді оны көргісі келмейтінін айтады. Джон Эмилиге құштарлық танытады және ол сөйлесетін басқа еркектерге қызғанады. Чарльз бен Джон Хорват Киадоның активтерін сатып алуға басқа да тараптар ұсыныс бере алатынын біледі. 1991 жылдың қаңтар айында Имре Хорват инсульт алып, комаға түседі. Чарльз Габор баспа компаниясының жалғыз басшысы болады. Ол австралиялық миллиардер Хьюберт Мелхиор басқаратын көпұлтты медиа корпорациясының сатып алу ұсынысын қабылдайды (Руперт Мердок пен News Corporation-ның пародиі). Хорват жақсарады, бірақ оның тарихи баспа фирмасы көпұлтты баспа империясына сіңіп кетуіне уақыт жетпейді. Наурыз айында Джон Эмилидің "шпион" екенін білгенімен, оны жақсы көретінін айтады. Келесі күні Джон елшілік қызметкерін шпиондықпен айыптағаны үшін жұмысынан босатылады. Никимен лесбияндық қарым-қатынаста болған Эмили айыптаудан қашу үшін қаладан кетеді. Чарльз Америкаға қайтқанда өкінуден жалтарды. Джон Чарльздің қаһарлануына және шыншыл еместігіне қынжылғандықтан, оқиғаның әділ аяқталуын қиялдайды: Чарльз әуежайда Имре Хорваттың адал көмекшісі Кристтина Толдимен атып өлтіріледі. Соңында Джон Будапешттен кетеді, Прагаға пойызбен саяхаттайды.

"Прага" кейіпкерлері

Джон Прайс – романның басты кейіпкері, 24 жастағы, ағасын іздеп Будапештке келген, олардың арақатынасы шиеленіс күйінде болған жігіт. Ол әңгіме бойы арманшыл, өмір басқа жерде жақсырақ, шынайырақ екеніне үнемі күмәнданады. Джон мен Скотт Прайс екеуі де еврей және АҚШ-тың Батыс жағалауынан. Скотт Прайс інісі Джонға наразылық сақтап жүреді. Ол спортшы, альфа-еркек, бірақ бала кезінде мүлдем альфа емес еді (артық салмақта болған және көбінесе мазаққа ұшыраған), ол Джонды өзінің жағымсыз балалық шағы үшін кінәлайды. Ол ағылшын тілін оқытады. Соңында Джоннан қашу үшін әйелі Мариямен бірге Румынияға кетеді. Эмили Оливер – Небраскадан келген елшілік қызметкері. Оның жұмысының толық мәліметтері басқа кейіпкерлерге белгісіз (ол құпия ақпаратпен жұмыс істейді). Ол көбінесе жұмысынан қанағаттанбайды және өзінің атақты дипломаттық мансабы бар әкесінің көлеңкесінде өмір сүріп жатқанын сезінеді. Марк Пейтон – ностальгияны зерттейтін гомосексуал канадтық ғалым. Будапештте өткен уақыты ішінде ол өмірін жұмысынан ажырата алмайды (басқа кейіпкерлер оның осы әдетін қызықты, бірақ маңызсыз деп санайды) және психикалық денсаулығына қатысты себептермен кетеді. Чарльз (Кароли) Габор – тәуекелден қашқындықта жүретін венчурлық фирманың кіші қызметкері. Венгр тегінен шыққан (оның ата-анасы 1956 жылғы Венгрия төңкерісі кезінде қашып кеткен), ол Будапештке байлық табу ниетімен келді, бірақ оның белсенділігі жоқ фирмасы оның ұсыныстарын қабылдамайды. Соңында ол ашуланып, Венгрияның барлық кәсіпкерлік рухын төрт онжылдық коммунизм құрғатқан деп күдіктенеді. Ол Horváth Press баспасын қайта іске қосу үшін инвестициялық капитал жинауға тырысады. Карен Уитли – Джон Прайстың кеңседегі әріптесі, Никки М. оны "офистегі ақымақ" деп сипаттайды, және Джон Прайс пәк күйін осы әйелге жоғалтады. Ники Манкивильцки Побудзье (немесе Ники М.) – Джон Прайстың суретші әйел досы, ол оған деген сезімімен қатар, өте өзімшіл. Ол сексуалдық қатынасқа келісім береді, бірақ оған эмоционалдық қолдау көрсетуден бас тартады. Оның Эмили Оливермен де қарым-қатынасы бар. Мария – Скотт Прайстың келісімі бар әйелі, кейіннен оның жұбайы, венгр тегінен шыққан. Скоттқа деген сезіміне қарамастан, ол романның бір сәтінде Джонмен жақындасады. Надя – қарт венгр пианиношысы. Көшпенді өмір салтымен және қызықты әңгімелерімен танымал, ол роман бойы Джонның жақын досы болады, тіпті Джон оның жас болғанын қалап, оның романдық оқиғаларында көрінуді тілейді. Оны кездестіретін кейіпкерлердің ішінде оның сенімсіз оқиғаларына тек Джон ғана сенеді, бірақ олардың рас екендігі ешқашан анықталмайды. Имре Хорват – алты буыннан бері отбасында сақталған венгр баспасының басшысы. 1956 жылы Венгриядан қашып, Венада жаңа баспа үйін ашқан. Коммунизм құлағаннан кейін ол үйіне оралып, баспахананы қайта іске қосуды қалайды. Басқа кейіпкерлер оны ақымақ, өзін мақтан етуге бейім қарт кісі деп санайды. Кристина Толди – мырза Хорваттың адал көмекшісі.

Негізгі тақырыптар

Прага – суық соғыстан кейінгі Будапешт, Венгрияда өтеді. Прага қаласы романның басты кейіпкерлерінің орындалмаған құштарлықтарын бейнелейді: кейіпкерлердің пікірінше, осы қалада өмір көбірек, капитал еркін айналысады және керемет кештемелер өтеді. Басты бес эмигрант Эрнест Хемингуэйдің «Күн де шығады» романында бейнеленген жоғалған буынды еске салады. Праганың әр басты кейіпкері қалаға әртүрлі мақсатпен келеді. Марк Пейтон үшін Будапешт – тарихи ностальгияны зерттеудегі далалық зерттеулерге мүмкіндік; ол туған қаласы Торонтоны ұрыссыз және тарихтан мүлдем құр айырылған деп санайды. Эмили АҚШ елшілігінде жұмыс істеп, әкесінің дипломатиялық мансабын жалғастыруды армандайды. Скотт Прайс АҚШ-тағы қасіретті балалық шағынан қашуға тырысады, ал Джон Прайс (Скотт оны осы қасіреттің себебі деп санайды) кешірім сұрауға ұмтылады. Соңында, Чарльз Габордың мақсаты – жаңа Будапештте венчурлік капиталист ретінде қор жинау. Венгрия тарихы «Прага» романында маңызды орын алады, ол негізгі венгрлік кейіпкерлер, әсіресе Надя арқылы көрінеді. Романның шамамен төрттен бір бөлігі Хорваттар отбасының баспасының тарихына арналған – Хабсбургтердің билігі, 1848 жылғы революция, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі «алтын ғасыр» (әдемілігіне қарамастан, мәдени дау-жанжалдар мен антисемитизммен сипатталған), содан кейін екі дүниежүзілік соғыс пен кеңестік оккупация кезеңіндегі ондаған жылдардағы ала-құлалықтарды қамтиды. Филипс ұсынған тарихи мәліметтердің көп бөлігі негізгі кейіпкерлердің (Маркты қоспағанда) қызығушылығына жатпаса да, оқырман үшін беріледі, бұл роман оқиғаларына тарихи контекст қосады.

Жүктелу туралы мәліметтер

2002, АҚШ, Random House, шығу күні 2002 жылдың маусым айы, қатты мұқаба (бірінші басылым). 2003, АҚШ, Random House, шығу күні 2003 жылдың маусым айы, жұмсақ мұқаба. 2006, Ұлыбритания, Gerald Duckworth, шығу күні 23 ақпан 2006, жұмсақ мұқаба.