Кіріспе

Философия мен психологиядағы түсінік – өз-өзіне деген сүйіспеншілік. "Өзін-өзі сүю" немесе "өз бақыты мен мүддесіне құрмет" деп анықталатын өз-өзіне деген сүйіспеншілік, адамның негізгі қажеттілігі де, сондай-ақ, мақтанға, өзімшілдікке ұқсас адамгершілікке қатысты кемшілік ретінде де қарастырылған, amour propre, көтеріңкілік, эгоизм, нарциссизм сияқты жайттармен байланыстырылған. Алайда, 20 және 21 ғасырларда өз-өзіне деген сүйіспеншілік мақтан-парадтар, Өзін-өзі Құрметтеу Қозғалысы, өз-өзіне деген сүйіспеншілікке қарсылықтар, хиппи дәуірі, қазіргі заманғы феминистік қозғалыс (3-ші және 4-ші толқындары), сондай-ақ психикалық денсаулықты арттыру арқылы оң мағынаға ие болды. Бұл өз-өзіне көмектесуге және есірткіге тәуелділіктің алдын алумен, сондай-ақ өмірден қол үзгендерді сақтап қалуға жәрдемдесетін топтарды қолдауға да ықпал етеді.

Көзқарастар

Будда (б.з.д. 563–483 жж.) мен буддизмнің пікірінше, барлық жамандықтың тамыры – адамның құштарлықтары. Алайда, бұл мүсірқат (karuṇā) арқылы теңдестіріледі. Индуистік аришадваргалар (ауыр күнәлар) – бұл қысқа мерзімді, жеке пайданы көздейтін, бірақ соңында зиянды істер. Оларға мақтаныш (mada) та жатады. Джайнизмнің пікірінше, төрт қашая (ашу-ыза) адамдарды өмір мен өлімнің айналымынан құтылудан тоқтатады. Конфуций (б.з.д. 551–479 жж.) және конфуциандық ілім қоғамды жеке басынан жоғары қояды. Ян Чжу (б.з.д. 440–360 жж.) мен янгизм «мен үшін барлығы» (wei wo) тұжырымын өзін-өзі жетілдіру үшін қажетті жалғыз ізгілік деп қарастырды. Янгизм туралы білгеніміздің бәрі оның замандас сыншыларынан келген. Янгтың нанымдары қызу пікірталас тудырды. Аристотельдің (б.з.д. 384–322 жж.) өзін-өзі сүю (филаутия) туралы ойлары «Никомах этикасы» мен «Эудемия этикасы» еңбектерінде жазылған. «Никомах этикасының» 9-шы кітабының 8-ші тарауы осы мәселеге ерекше тоқталады. Бұл үзіндіде Аристотель жеке пайда табу үшін өзін-өзі сүйетін адамдардың жаман, ал ізгілік принциптерін іске асыру үшін өзін-өзі сүйетіндердің ең жақсы адамдар екенін айтады. Оның пікірінше, бірінші түрдегі өзін-өзі сүю екіншісінен гөрі әлдеқайда көп кездеседі. Цицерон (б.з.д. 106–43 жж.) өзіне теңдессіз өзін жақсы көретіндердің (sui amantes sine rivali) сәтсіздікке ұшырайтынын есептеген. Иса (б.з.д. 4–30 жж.) Құдайды сүюді басты орынға қойды және өзінің үлгісіне еліктеп, басқаларды өзімшілсіз сүюді бұйырды. Исаның ертедегі шәкірті, елші Пауыл, Філіпіліктерге жазған хатында, өзімшілдіктің Құдайға деген сүйіспеншілікке қайшы екенін жазды. Жаңа өсиеттегі Яковтың хатының авторы да осы пікірді қолдайды. Христиан монахы Эвагрий Понтикус (345–399 жж.) өзімшілдік (гиперэфания – мақтаныш) сегіз негізгі күнәның бірі екеніне сенді. Оның күнәлар тізімін кейіннен Папа Григорий I «жеті өлімге әкелетін күнәлар» деп сәл өзгертті. Күнәлар тізімі Батыс шіркеуінің ілімінің маңызды бөлігіне айналды. Осы жүйе бойынша, мақтаныш – күнәлардың бастапқысы және ең қауіптісі. Бұл көзқарас Дантенің «Илаһи комедия» шығармасында айқын көрініс тапты. Августин (354–430 жж.) жамандықты жақсылықтың бұрмалануы деп қарастырған теологиясымен, мақтаныш күнәсі – өзін-өзі сүюдің қалыпты, шамалы дәрежесінің бұрмалануы екенін айтты. Сикхтер бес ұры – адамның табиғи ақыл-ойынан ұрлайтын негізгі әлсіздіктер деп санайды. Мұндай өзімшілдік үлкен проблемалар тудырады. 1612 жылы Фрэнсис Бэкон өзін тым жақсы көретіндерді айыптады, олар өз үйлерін өртеп, тек жұмыртқа пісіру үшін өзін күйдіретін еді. 1660 жылдары Барух Спиноза өзінің «Этика» кітабында өзін-өзі сақтаудың ең жоғары ізгілік екенін жазды. Жан Жак Руссо (1712–1778 жж.) өзін-өзі сүюдің екі түрі бар екеніне сенді. Бірі – «amour de soi» (француз тілінде «өзін-өзі сүю») – өзін-өзі сақтауға ұмтылыс. Руссо осы ұмтылысты барлық адамдық ұмтылыстардың бастауы деп есептеді. Екіншісі – «amour propre» (көбінесе «өзін-өзі сүю» деп аударылады, бірақ ол «мақтаныш» дегенді де білдіреді) – басқа адамдар бағалағаннан туындайтын өзін-өзі бағалау. «Этикалық эгоизм» тұжырымын философ Генри Сиджвик 1874 жылы жазылған «Этика әдістері» кітабында енгізді. Сиджвик эгоизмді утилитаризм философиясымен салыстырып, утилитаризм жалпы ләззатты арттыруға ұмтылса, эгоизм тек жеке ләззатты арттыруға бағытталғанын жазды. 1890 жылы психолог Уильям Джеймс өзін-өзі бағалау тұжырымын өзінің ықпалды «Психология қағидалары» оқулығында зерттеді. Роберт В. Возняк кейіннен Уильям Джеймстің осы кітаптағы өзін-өзі сүю теориясы «өзін-өзі бағалаудың үш түрлі, бірақ өзара байланысты аспектісі: материалдық өзін-өзі бағалау (біздің денеміз, отбасымыз, мүлігіміз сияқты материалдық өмірдің барлық аспектілерінде меншіктілік сезімі қатты болатын), әлеуметтік өзін-өзі бағалау (біздің әлеуметтік қарым-қатынастарымыз) және рухани өзін-өзі бағалау (біздің жеке тұлғалық сезіміміз)» арқылы өлшенетінін жазды. 1956 жылы психолог және әлеуметтік философ Эрих Фромм өзін сүюдің менмендік, мақтанғақ немесе эгоцентрикалық болудан өзгеше екенін, яғни өзін қамқорлау және өзіне жауапкершілік алу екенін айтты. Фромм өзін-өзі жақсы көруді оң мағынада қайта бағалауды ұсынды, екінші адамды шын сүю үшін адам алдымен өзін-өзі құрметтеу және өзін тану (мысалы, өзінің күшті және әлсіз жақтары туралы шыншыл және адал болу) тұрғысынан өзін жақсы көруі керек екенін дәлелдеді. 1960 жылдары Эрик Х. Эриксон да эгоның құндылығын бағалайтын пост-нарциссистік көзқарасты жазды, ал Карл Роджерс сәтті терапияның нәтижесінің бірі – өзінің кім екеніне тыныш ләззат алу екенін көрді. Өзін-өзі сүю немесе өзін-өзі бағалау 2003 жылы Эйден Грегг пен Константин Седикидес «адамның өзін жарасымды немесе жарасымсыз деп бағалауы» ретінде анықталды.

Психикалық денсаулық

Өзін-өзі сүймеу адамның өзін-өзі өлтіру қаупін арттырады, деп мәлімдейді Америкалық Суицидология қауымдастығы. Қауымдастық 2008 жылы төмен өзіңді бағалау мен өзін-өзі сүймеудің әсері және оның суицидтік бейімділік пен әрекеттермен байланысы зерттелген зерттеу жүргізді. Олар өзін-өзі сүюді "өз өзіне сенім (өзіңді бағалау) және басқа адамдар өзіңді қалай бағалайтыны туралы сенім (басқалардың бағалауы)" деп анықтады. Осы құқықтарсыз, өзін-өзі бағалау және өзін-өзі сүю қабілеті шектеулі болады. Бұл тарихи мақала қазіргі заманғы әйелдерге өзіңді бағалаудың жетіспеушілігі мен өзін-өзі сүюден қорқудың әсер ететінін көрсетеді, себебі индустриалдық дәуірден қалған гендерлік жағдайлар әлі де әсерлі. Өзін-өзі сүю Америка Құрама Штаттарындағы түрлі-түсті қауымдастықтарда да қолданылатын құрал болды. 1970 жылдардағы "Қара күш" қозғалысында "Қара әдемі!" деген ұран афроамерикандықтар үшін басымдықпен ақ нәсілділердің әдемілік стандарттарынан бас тартудың жолы болды. 1970 жылдарға дейін басым мәдени эстетика қара шашты перммен немесе ыстық тарақпен түзеу болды. "Қара күш" қозғалысы кезінде "афро" немесе "фро" танымал шаш стиліне айналды. Бұл қара шашты химиялық өңдеусіз табиғи түрде өсіруді, оның өте иілгіш текстурасын қабылдауды және көрсетуді қамтыды. Шашты тарақпен көтеріп, бастың айналасында шұғына етіп жасауға тырысты, осылайша оның қаралығын көрсетуге болды. 70-ші жылдардағы өзін-өзі сүюдің және өзін-өзі нығайтудың осы түрі афроамерикандықтар үшін олардың табиғи шаш текстурасына қарсы стигмамен күресудің жолы болды, ол қазіргі жұмыс орындарында кәсіби емес деп есептеледі.

Әдебиеттік сілтемелер

Бек, Бхар, Браун және Гахраманлу-Холлоуэй (2008). "Психиатриялық амбулаториялық емделушілердің өзін-өзі бағалауы және суицидтік ойлар". Өзін-өзі өлтіру және өмірге қауіп төндіретін мінез-құлық 38. "Он екінші түн" трагедиясында (I. v.85-6) Малволио "өзін-өзі жақсы көруге ауру, бұзылған құштарлық" деп сипатталған, өзіне қатысты перспективадан мүгезе. Өзін-өзі сүю немесе өзін-өзі бағалау 2003 жылы А. П. Грегг пен К. Седикидс анықтады. Өзін-өзі сүюдің пайда болуы туралы Вилли Зайас 2019 жылы жазды.