Кіріспе

Литвалық асүйдің ерекшелігі – Литваның салқын және ылғалды солтүстік климатына сай өнімдер: арпа, картоп, қара бидай, қызылша, жасыл шөптер, жидектер мен саңырауқұлақтар жергілікті жерде өсіріледі, ал сүт өнімдері оның басты ерекшеліктерінің бірі. Қысқа дайындалу үшін әртүрлі тұздау тәсілдері қолданылған. Соулар өте танымал және жақсы денсаулықтың кілті деп есептеледі. Литва климаты мен егіншілік тәжірибесі Солтүстік Еуропамен ортақ болғандықтан, литвалық асүй Балтық елдерімен және жалпы солтүстік елдермен көптеген ұқсастықтарға ие. Ұзақ жылдарға созылған егіншілік және табиғаттан жинау дәстүрлері, сондай-ақ ел тарихындағы әртүрлі ықпалдар литвалық асүйді қалыптастырды. Неміс дәстүрлері литвалық асүйге шошқа еті мен картоптан жасалған тағамдарды, картоп пудингін (kugelis немесе kugel) және картоп пюресімен толтырылған ішектерді (vėdarai), сондай-ақ Šakotis деп аталатын барокко стиліндегі ағаш тәрізді тортты әкелді. Литвалық ақсүйектер көбінесе француздық шеф-аспаздарды жалдаған, осылайша француз асханасының ықпалы Литваға келді. Ең экзотикалық ықпал – шығыс (қараит) асүйі, және Литвада танымал болған кибина тағамы. Литвалықтар және Литва Ұлы Герцогстығында тұрған басқа халықтар да кейбір тағамдар мен сусындарды ортақ пайдаланады. Литвалық асүй русь және польша асүйлеріне де әсер етті.

Литвалық тағамның тарихы

Балтық халқының (Аэсти) тағам және ауыл шаруашылығы, сондай-ақ осыған байланысты әдет-ғұрыптар туралы ең алғашқы мәліметтер Тациттен б.з. 98 жылы келген: «Олар дәнді және басқа да дақылдарды жалқау немістерге тән емес жандамамен өсіреді». 9 ғасырдағы саяхатшы Вульфстан Батыс Балтияда балдың қолданылуын растады: «Бұл жерде бал және балық көп. Патша мен ең қуатты адамдар жылқы сүтін ішеді, кедейлер мен құлдар – бал арасын. Эстеде сыра пісірілмейді, бірақ бал арасы мол». 14 ғасырда Литвада бүгін белгілі барлық дәнді дақылдар мен бұршақтар өсірілді, бірақ қара бидай ең танымал болды, себебі оны Солтүстік Еуропа климатында өсіру оңай болды және өнімнің нәтижесі болжамдырақ еді. Майшағала төбесіндегі 13-14 ғасырларға жататын қабаттан 20-ға жуық түрлі дәнді дақылдар мен бұршақтар табылды – қысқы және жаздық бидай, бидай, арпа, сұлы, қара бидай, талқан, бұршақ, наурыз, безнек, бұршақ. Орта ғасырларда етпен қамтамасыз етудің басты жолы – аң аулау болды. Ұлы Витовт Жальгирис шайқасынан бұрын Балтвижис ормандығында үлкен аң аулау ұйымдастырып, әскерге тұздалған еттен толтырылған шарап шелектерін дайындағаны мәлім. Ақсүйектер де аң аулауды әдетке айналдырды: олар бизон, жабайы сиыр және бұғы аулаған. Литва Тевтон орденімен шамамен 200 жылға созылған соғыстар жүргізді. Сонымен қатар, ол онымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, оның барысында түрлі сыйлықтар алмастырылды. 1416 жылы Тевтон ордені Ұлы Витовттің әйелі, Литваның Ұлы герцогинясы Аннаға сирек шарап жібергені белгілі. Сол кезде литвалық ақсүйектер өздеріне қажетті шафран, корица, күріш, бұрыш, құрма, кішміш әкелетін. Ұлы Витовт ұйымдастырған Луцк конгресі ортағасырлық литвалық ас-судың тағы бір мысалы болды. Тарихтан мәлім, күнделікті 700 шарап шелек, 700 өгіз, 1400 қой, жүздеген елік, жабайы шошқа және басқа да тағамдар желінетін. Литваның дәстүрлі аң аулауы мен ландшафты, әлі де сақталған пұтқа табынушылық пен христиандық арасындағы қақтығыстар Николаус Гусовианның «Бизонның сыртқы түрі, жабайылығы және аңшылық туралы ән» (Carmen de statura, feritate ac venatione bisontis, 1523) атты латын поэмасында сипатталған. Италиядан келген Бона Сфорца, Литваның Ұлы герцогинясы көптеген аспаздық жаңалықтар әкелді. Бона Сфорца шанышқыны және дәстүрлі итальяндық тағамдарды – зәйтүн, зәйтүн майын енгізді, шарап пен бидай ұнын танымал етті. Парснип, гүлді капуста, шпинат және тіпті артишок әкелініп өсірілді. Литваның Ұлы княздары сарайының өз бақшасы болғаны болжанады. Бона Сфорцаның қызы Екатерина Ягеллон Швецияның Иоан III-ке үйленгеннен кейін Швецияға шанышқы және басқа да мәдени әдеттерді әкелді. Бона Сфорцаның ұлы II Сигизмунд Августтың итальяндық аспазы Сигизмундо Фанелли Вильнюсте, Литваның Ұлы княздары сарайында тұрды. Александр Ягеллонның сот есептерінде ас үймен байланысты сот қызметкерлері де аталады: ас үйдің шебері атағы Петрас Алекнаитисқа тиесілі болса, ас үйдің шеберінің нақты функцияларын аға ас үйші Рацловас атқарды, басқа ас үй шебері де аталды – Микалоюс Юндилаитис және кескіш Бутримас Йокубайтис Немираитис. 16 ғасырда Вильнюстегі Литваның Ұлы княздары сарайының ас үйіне дейін Вингряй бұлақтарынан су құбыры тартылды. 1623 жылы Жонас Радвила мен Жонас Кишканың әйелі Элизабет Софи фон Бранденбург жасаған сату шартында Вильнюстегі бақ сатылды. Шартта бақтағы өсімдіктер, мысалы, жапсырылған алма ағаштары, алмұрт, слива (prunus domestica), вишня, жабайы вишня, жүзім, долана, иттің гүлі туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген. «Итальяндық көкөністерге» арналған бақ (сол кезде осылай аталған) да толық сипатталған. Онда картоп, артишок, аспаржа, салат, рукола, бау-бақша құрмасы, шпинат, қарбыз, қызылша, қарақұмық, француз петрушкасы, итальяндық пияз, салат, цикорий бар. Сонымен қатар, дәмдеуіштер мен сәндік бұталар: анис, нәр, эстрагон, дюль, шынайы индиго және емен. Инжір ағаштары мен қарапайым жаңғақ өсіру үшін қолданылған ағаштан жасалған оранжерея да аталған. 16 ғасырда Литваның билеушілері мен ақсүйектері жүзім, апельсин, қарбыз, малина, клубника, вишня және слива жеген, сондай-ақ импорттық имбирь, корица, бадам және бұрыш тұтынған. Литвада картоп өсіру 17 ғасырдан белгілі, бірақ ол 18 ғасырда ғана кеңінен таралды. Литваның Ұлы княздары сарайының орнындағы археологиялық қазбалар Литва билеушілерінің тамақтануы, ас-аяқтары және қызмет көрсету туралы көптеген мәліметтерді ашты. Литва флорасын алғаш зерттеген ботаник Юргис Пабжежа Литвада өсетін дәмдеуіштерді сипаттады. 18 және 19 ғасырларда француз ас кітаптарында «литвалық стильдегі» рецепттер пайда болды. Литваның романтикалық бейнесі жиделі орманмен және аң аулаумен байланысты болды – сондықтан «литвалық стильдегі» рецепттер көбінесе лось, аю немесе сұр кескіштен дайындалған тағамдар болды. 1856 жылы жарық көрген Урбен Дюбуа мен Эмиль Бернардың «La Cuisine classique» кітабында қаз сорпасы және соустың литвалық рецепттері келтірілген. 1900 жылы жарық көрген Альфонс Петидің «La gastronomie en Russie» атты ас кітабында сегіз литвалық рецепт енген. 20 ғасырда, соғыс аралық Литвада көптеген қыздар «Amatų mokykla» (Кәсіптік мектепке) қатысты, онда жас әйелдер түрлі тағамдарды дайындауға, әртүрлі рецепттерді, дұрыс дастархан әдептерін, шаруашылықты жүргізуді үйренді. Осы мектептер ел бойынша ұқсас рецепттердің таралуына әкелді. Соңғы жылдары Литвада тарихи литвалық ас-су, ас-су мұрасы және оның интерпретациясына маманданған мейрамханалар пайда болды.

Нан

Литваның ең көне және ең негізгі азық-түліктерінің бірі – қара бидай наны болды және қазір де солай. Бұл нан бұрын күн сайын таңғы ас, түскі ас және кешкі асқа желінетін. Нан отбасылық дәстүрлерде және егіншілік обрядтарында маңызды рөл атқарды. Дәстүрлі литва тағамының негізі – қара бидай наны (ruginė duona), ол ақ бидай нанынан көбірек қолданылады. Археологиялық қазбалар Литвада 9-14 ғасырлардағы нанның қазіргі қара бидай нанына өте ұқсас болғанын көрсетеді. Қамыр көбінесе ашытқыдан (қышқыл қамыр) жасалады, ал дайын өнімді жеңілдету үшін аздап бидай ұны қосылады. Дәстүр бойынша, әр үйдің өзінің ашытқысы – raugas болған, ол үйдің символдық мәнін де білдірген. Қара бидай наны көбінесе ашық сэндвич түрінде, май немесе ірімшік жағып желінеді. Кейде оған қарақұмық немесе пияз қосылады. Дәстүрлі нан тәтті шөп жапырақтарында пісіріледі. Нан пісіру маңызды обряд саналған. Нанды арнайы нан пісіретін пеште – duonkepė krosnis пісіретін. Литвалық мақалда былай делінеді: "Be aukso apsieis, be duonos ne" ("Алтынсыз көнесің, нансыз жоқсың"). Литва нанының кейбір түрлерінде қара бидай мен бидай тұқымдары толығымен сақталады; мұндай нан grūdėtoji, яғни "тұқымды" нан деп аталады.

Көкөністер мен дәмдеуіштер

Литва рецептерінде ең көп қолданылатын көкөніс – картоп; Литваға картоп 18 ғасырдың соңында әкелінді, оның климатында жақсы өсіп, көп ұзамай қажеттілікке айналды. Шиқұрық, тұздалған қияр, түймекек және жасыл шөптер өте танымал. Қызылша (бурокай) әлемнің басқа аймақтарына қарағанда кеңінен өсіріледі және көбінесе борщ пен гарнир дайындау үшін қолданылады. Капуста тағы бір танымал көкөніс, ол сорпаның негізі ретінде немесе ішіне толма құймақ (баландėliai) орап дайындалады. Қазір дүкендерде томатты жыл бойы табуға болады, бірақ үй шаруашылығындағы жылыжайда өсірілген томат әлі де сапалырақ деп есептеледі. Соррельді бақта шұбат пен салатқа өсіреді. Литва шөптері мен дәмдеуіштеріне горчица тұқымы, хрен (krienai), укроп (krapai), кимшен тұқымы (kmynai), сарымсақ, кориандр, анис, лавр жапырағы, қадімгі шырша жидектері (kadagio uogos), зығыр тұқымы және жеміс эссенциялары жатады. Ваниль мен бұрыш совет оккупациясы кезінде сирек кездесетін, бірақ тәуелсіздік қайта қалпына келгеннен кейін қайтадан қолданысқа енді. Асхана салыстырмалы түрде жеңіл. Көкөністерді қысқа дайындаудың немесе оларға ерекше дәм берудің танымал тәсілі – тұздау. Шиқұрық, қызылша, укроп, үй шаруашылығында өсірілген томат, пияз, сарымсақ тұздалып, жыл бойы қолжетімді. Зығыр майы да біршама танымал болған.

Жемістер

Литвада жақсы өсетін алма, шабдалы және алмұрт ең көп қолданылатын жемістер. Олар қырауға төзбейтіндіктен, цитрус, банан және ананас сияқты тропикалық жемістер импортталуға тиіс, сондықтан бұрын олар жиі қолданылмайтын; алайда, қазір бұл жемістер көбірек танымал болып, кеңінен тұтынылады. Күзгі жиын кезінде жемістер көбінесе қайнатылып, дәмдеуіштер қосылып, жеміс тудырмасы (компот) жасалады. Аграст (аграст) және сербент (сербент) кеңінен өсіріледі; олар тәттілендіріліп, джемдер мен нан өнімдеріне айналдырылады және десерттерге ерекше дәм береді. Кішкентай жергілікті өндірушілер малинадан, әсіресе қара қарағаттан сапалы жеміс шараптарын жасайды; алмадан мұздатылған шарап та өндіріледі. Алма ірімшігі, десерт саналатын, күзде өте танымал. Литвадағы ең көне алма ірімшігінің рецепті Радвилалар әулетінің аспазшысының 17 ғасырға жататын кітабында табылды. Теңіз бұтағы (облепиха) шырын жасауға және гарнир ретінде қолданылады.

Ет

Ең көп қолданылатын ет – шошқа еті, одан кейін сиыр еті, қой еті, тауық еті, түйе еті және қаз; оны дереу жеу үшін көбінесе грильде пісіреді немесе нан ұнтағымен жауып, шницельге ұқсас тағамдай қуырып дайындайды. Көп адам жиналғанда пеште пісірілген ет дайындалады. Ет сақтау қажеттілігі бұрынғы Кеңес Одағының кезінде немесе қиын уақыттарда болғандай қазіргідей өткір емес, бірақ көптеген таныс әдістер сақталды, олардың ішінде тұздау, қақтау, кептіру және шебу. Шебу арқылы дайындалған шошқа етінің көптеген түрлері бар, оның ішінде ветчина және ірі кесектерден тұратын жұмсақ шұжық; олар негізгі тағам ретінде немесе сэндвичтерге жұқалап кесіліп беріледі. Skilandis – литвалықтардың танымал шұжығы. Оның бастапқы өндіріс формасы Lietuviškas skilandis деген атпен Еуроодақ және Ұлыбританияның дәстүрлі ерекшеліктерінің тізіміне енгізілді. Литвада ет шебу өнерінің ұзақ тарихы бар – дұрыс ағаш таңдау, температура және оттан қашықтық туралы білу шеберлік қажет етеді. Skilandis төрт апта бойы арнайы бөлмеде – каминаста – шегілетін, ол сонымен қатар тағам пісіруге де қолданылатын. Ет дайындау, шебу және басқа да әдістер Литваның әр аймағында әртүрлі.

Балық

Литвада шамай балығын қоспағанда, тұщы су балықтары ең көп таралған. Шұбар, зандер немесе ақбалық сияқты балықтар көбінесе толығымен немесе ішін толтырып пісіріледі. Сельдь маринадталады, пісіріледі, қуырылады немесе аспанмен беріледі. 19 ғасырдан бері сельдь Норвегияның Ставангер қаласынан Литваға тасымалданды. Сальмон да танымал тағам, көбінесе қаймақ соусы, көкөністер және күрішпен бірге беріледі. Кеңес окупациясынан кейін бөгеттер салынғанға дейін, сальмон Литва өзендерінде көптеп кездесетін. Балтық теңізіне жақын аймақтарда, әсіресе Нерингада, шабақ немесе қарабалық сияқты ысталған балықтар танымал алғашқы және аралық тағамдар болып табылады. Ракообразные де танымал, әдетте жазда деликатес ретінде және сырамен бірге берілетін гарнир ретінде жейді.

Сүт өнімдері

Литва сапалы сүт өнімдерімен танымал. Сүт өнімдері литвалық ас ішімінде маңызды рөл атқарады; ірімшік (көк нөміске ұқсас) тәтті, қышқыл, қарақұмық қосылған, жаңа немесе жартылай жұмсақ күйінде болуы мүмкін. Литвалық май және қаймақ әдетте өте қою келеді. Аш қаймақ литвалық ас ішімінде соншалықты кең таралған, оны ет, балық, кеспелер, сорпалар, десерттер, салаттар және тағы да басқалармен жейді. Žemaitiškas kastinys аш қаймағы Еуроодақ және Ұлыбританияда «Дәстүрлі арнайы өнім» (TSG) ретінде тіркелген. Литвада сүрелей деп аталатын ірімшіктерден жасалған шағын тағамдар да танымал. Сонымен қатар, супермаркеттерде әртүрлі қышқыл сүт өнімдері бар, бірақ кейбір адамдар әлі де өздері қышқыл сүт жасағанды жақсы көреді. Литваның сүт өндірісінің маңызды нысандарынан өтетін «Сүт жолы» маршруты құрылды.

Сүт және сүт өнімдері

Сүт өнімдерінің көптеген түрлері бар: сүт, айран, қымыз, кефир, қаймақ және йогурт. Ең дәстүрлісі – айран мен қымыз, олар қайнатылған картоппен желінеді.

Ірімшік

Литваның дәстүрлі сүтті ірімшігі Lietuviškas varškės sūris Еуроодақ пен Ұлыбританияда қорғалған географиялық көрсеткіш (ҚГК) ретінде тіркелді. Литвалық ашытылмаған ақ ірімшікті жеудің ең танымал тәсілі – жаңа балмен; оны дәмдеуіштермен пісіріп, шаймен де жеуге болады. Тағам тарихшыларының пікірінше, бұл ірімшік 4-6 мың жыл бұрын белгілі болған. Литвалықтар 16 ғасырда Самогития аймағында қатты сыр жасауды бастады. Самогития шекарасынан тыс жерлерде бұл сыр литвалық сыры деп танылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, лактозаға төзбеушіліктің төмен деңгейіне байланысты Литвада сырдың көптеген түрлері болған жоқ. Сүт өнімдері көбінесе жаңа немесе сәл ашытылған күйінде тұтынылған. 2015 жылы жартылай қатты «Лилипутас» сыры Еуроодақтың қорғалған географиялық көрсеткіші (ҚГК) ретінде тіркелді. Қатты сыр Džiugas кем дегенде 12 ай піседі, ол гурмандардың арасында танымал және рецепттерді дәмді ету үшін қолданылады. 2019 жылы Džiugas қорғалған географиялық көрсеткіш ретінде тіркелді. Соғыс аралық кезеңде Шетета sūrinė (сыр үйінде) жасалған сырымен әйгілі болды. Литваның шағын отбасылық шаруашылықтары да түрлі қолөнер сырларын өндіріп, экологиялық және фермерлік базарларда, мейрамханаларда сатады.

Аймақтық тағамдар

Литва бес аймақтан тұрады: Кіші Литва (Mažoji Lietuva), Самогития (Žemaitija), Аукштаития, Сувалкия, Дзюкия. Кіші Литва балықтарымен әйгілі болған, негізінен тұщы су балықтары – оны түтіндейді, тұздайды, қуырады, кептіреді. Литвадағы ең дәмді балық сорпасы, Буйлябайске ұқсас, Кіші Литвада да дайындалады. Самогития көптеген түрлі ботқа, шағала, кастинис және цибулине шұбасымен танымал. Аукштаития картоптан жасалған тағамдарымен және вėдараймен әйгілі. Солтүстік Аукштаития Литваның сыра аймағы ретінде белгілі. Сувалкия сапалы түтінделген ет өнімдерімен танымал – әртүрлі ағаштардың қолданылуы нәзік дәм беруге мүмкіндік береді, кейбір өнімдер бір айға дейін түтінделген. Дзюкия, ең орманды аймақ, саңырауқұлақтарымен, жидектерімен, қарабидайдан жасалған тағамдармен, мысалы, қарабидай нанымен (grikinė boba) және қоңырқай шорпасымен әйгілі. Дзюкияда етті түтін арқылы өңдемейді. Оның орнына, тұздалған еттер тұзды суда немесе ілініп, ауада кептіріледі. Самогитияда және Аукштаитияда етті түтінге арнау үшін әртүрлі ағаштар қолданылған – Самогитияда терек пен қарағайдың қосылысы, ал Сувалкияда тек терек.

Ашытқылар мен қосымша тағамдар

Кепта дуона (сарымсақ нан) – майға қуырылған және сарымсақпен сүртілген қара нан, көбінесе сырамен немесе алкогольді сусындармен бірге беріледі. Бұл француз "pain à l'ail" нанының алыс туысы. Įdaryti kiaušiniai – қайнатылған жұмыртқалар екіге бөлініп, ішін толтырып, әсемделеді; шайтан жұмыртқасына ұқсас. Įdaryti pomidorai – помидорлар екіге бөлініп, дәмді толтырумен толтырылады. Piršteliai prie alaus – бұл "кішкентай саусақтар" - сырамен бірге берілетін жұқа, оралған қамырдан жасалған бөлшектіктер. Лашины (май) – (қыздырылмаған шошқаның тері астындағы майлы майы, ет қабаты бар немесе жоқ) жергілікті жерде өндірілетін ауылдарда танымал тағам болып табылады және әдетте сары май жағылмаған қара нанмен, пиязбен, хрен немесе басқа көкөністермен және дәмдеуіштермен бутерброд түрінде желінеді. Спиргай (қыртыс) – майдан жасалған, соусқа ұқсас әртүрлі соустарға қолданылады. Литваның кез келген ет дүкенінен немесе сауда орталығынан лашинының әртүрлі түрлерін табуға болады.

Сүт

Алус (сыра) бүкіл елде өте танымал, әсіресе 1990 жылы тәуелсіздік қайта орнатылғаннан бері. Бірнеше литвалық сыралар халықаралық наградалар жеңіп алды. Жергілікті сыра зауыттары қайта жандануда. Сыра – ең көп таралған алкогольдік сусын. Литвада 11 ғасырдың жылнамаларында алғаш рет айтылған ұзақ фермерлік сыра жасау дәстүрі бар. Сыра ежелгі балтық мерекелері мен рәсімдері үшін пісірілген. Ежелгі литвалық сыра және бал пісіру құдайы Рагутис немесе Ругутис болған. 21 қыркүйек Алтутин, Коштувės немесе Рагатувės мерекесі ретінде белгілі болды; алғашқы сыра сол жылғы егіннен жасалған. Литва сырасымен әлемде кеңінен танымал емес, бірақ ол Еуропадағы сыра зауыттары басқа елдерде дамыған стильдерді ғана қайталай бермейтін, дербес сыра жасау дәстүріне ие сирек елдердің бірі. Литвада дәстүрлі фермерлік сыра жасау әлі күнге дейін сақталған, ал кеңес кезеңінде мұндай сыра жасау көлемі ұлғайтыла бастады. Тәуелсіздік алғаннан кейін бұл үдеріс қарқын алып, жақын арада елде 200-ден астам сыра зауыты ашылды. Олардың көптегені қазір жабылды, бірақ Литвада әлі де 80-ге жуық сыра зауыты бар, олардың 60-70-і әлемде танылмаған стильдегі сыралар шығарады. Олардың кейбіреулері фермерлер жасаған дәстүрлі сыраларға өте жақын, ал басқалары дәстүрлі сыра жасаушылардың ірі аймақтық сыра зауыттарына өсуінің нәтижесінде дамыды. Фермерлік сыра жасау Литвада басқа елдерге қарағанда жақсы сақталған, және тарихи жағдайлардың арқасында литвалықтар өздерінің бірегей фермерлік дәстүрінен коммерциялық сыра жасау мәдениетін дамытты. 2015 жылы Литва жан басына шаққандағы сыра тұтыну бойынша Еуропадағы алғашқы 5 елдің қатарына кірді, 75 белсенді сыра зауыты бар, олардың 32-сі микросыра зауыттары. Литвадағы микросыра индустриясы соңғы жылдары өсіп келеді, Вильнюсте және елдің басқа аймақтарында осы сыраларға бағытталған көптеген барлар ашылды. Жергілікті сыралар сыра блогерлері елді жариялағаннан кейін халықаралық назар аударуды бастады, нәтижесінде "Beer Connoisseur" журналында маңызды мақала жарияланды, ал "New York Times" газеті 2013 жылы Литваны ауылдық сыраның арқасында баруға 42 ең жақсы орынның бірі деп тізімге енгізді. Солтүстік Литвадағы негізгі сыра зауыттары арқылы сыра маршруттары ұйымдастырылған.

Мидус

Мидус – литвалықтардың ең көне алкогольді сусындары; ол балдан жасалған медтің бір түрі. Балтық халықтары мидус жасауды мыңдаған жылдар бойы дамытып келген. Балтықтар мен мед туралы алғашқы айтылымдардың бірі 9 ғасырда пруссиялықтарға сапар шеккен Вулфстан Хедэби саяхатшысының жазбаларында кездеседі. Ежелгі литвалық мидус бал мен судың қоспасынан, түрлі дәмдеуіштермен – мысалы, биязы ұялы гүл, лимон, корица, шие, липа гүлдері, қарағай бүршіктері және хмель қосылып қайнатылып дайындалған. Литвалық мидустың ең көне рецепті Олаус Магнустың 1555 жылы Римде жарық көрген "Historia de Gentibus Septentrionalibus" кітабында тіркелген. Мидус ақсүйектер мен помещиктердің сусындары саналған. 16 ғасырдан бастап мидус импорттық шараппен бәсекелесе бастады, бірақ ол Литваның Ұлы княздер сарайында белгілі және әлі де өте танымал болды. Бүгінде мидус бірнеше компаниялармен өндіріледі және көптеген алкогольді сусындар сататын дүкендерде кездеседі. Қолөнер шеберлігімен жасалатын мед өндірісі де танымал бола бастады. Дәстүрлі литвалық мидус Stakliškės, 90 күнге дейін ашытылып, қорғалған географиялық көрсеткіш (ҚГК) таңбасына ие.

Жеміс және жидек шараптары

Литвада бірнеше компания жеміс-жидек шараптарын жасап шығаруда. Жеміс-жидек шараптарын өнеркәсіптік түрде өндіруді 1926 жылы Аникщяйда Балыс Каразия бастаған. Оның шараптары 1938 жылы халықаралық сыйлықтарды жеңіп алды. Б. Каразияның бастамалары жеміс шарабын Литвада дәстүрлі сусынға айналдырды. Қазіргі уақытта көкжидек, алма, алмадан жасалған мұз шарабы, қара құлпынай, арония, шие шараптары шағын және ірі компаниялармен өндірілуде.

Басқа

Арбата (шай) – ромашка, шиповник, тимьян және басқа да дәрілік шөптерден жасалған шайлар, қара шайдан кем емес, тіпті одан да көп танымал. Көптеген шөптердік тұрымдар емдік мақсатта қолданылады. Литвада, әсіресе жоғары қоғамда, шай ішу дәстүрі кең таралған. Гира (квас) – бидай, қара бидай немесе арпа нанының табиғи ашыту арқылы жасалған, кейде жеміс-жидек, құрма немесе қайың шырынымен хоштандырылған алкогольсіз сусын. Ол ресейлік немесе украиндық квасына ұқсас. Қара бидай нанынан және кинза тұқымынан жасалғандары кең таралған және шыны бөтелкелерде сатылады. Сонымен қатар, пластик бөтелкелерде сатылатын, бірақ дәмі мен өндіріс технологиясы түпнұсқа сусыннан мүлдем өзгеше газдалған сусын да бар. Сула (көктемгі шырын) – жазда кең таралған дәстүрлі сусын. Degtinė ("күйдіруші") – литвалық водканың түрі, дәстүрлі түрде қара бидайдан жасалады. Оның сапасы қарапайымнан үш рет дистилленгенге дейін өзгереді. Кава (кофе) үйде эспрессо машинасымен немесе мока ыдысында, ал кафелерде эспрессо машиналарымен дайындалады. Ол көбінесе күшті және тәтті болады. Кофеханалар (kavinė) қалалардағы әр көшеде ғана емес, тас жол бойындағы демалыс орындарында және қызығушылық тудыратын әрбір жерде кездеседі. Бұрын литвалықтар еменнің жаңғақтарын қуырып, gilių kava (жаңғақ кофесі) жасаған – бұл табиғи кофе бұршақтарының орнына қолданылатын, қазір арнайы дүкендерде деликатес ретінде сатылатын сусын. Литвада алғашқы кофеханалар 18 ғасырда пайда болды, ал 1814 жылы Вильнюсте 49 кофехана болды. 19 ғасырда Литвада кофе мәдениеті гүлденді. Кофе ішуге арналған жеке бөлме және оны дайындау үшін арналған адамның болуы – мәртебелі жайт саналды. Алғашқы белгілі кафелер Рибишкес және Лентварис поместьелерінде ашылды. Табиғатты зерттеуші Георг Форстер Меркинеге келгенде жергілікті кофеханада кофе ішіп, оның сапасы "жақсы" екенін жазды. Журналист Раполас Макконис кафе өмірін зерттеген және 20 ғасырда Вильнюс және Каунастағы кафе мәдениеті туралы жазған. Старка, ұзақ уақытқа сақталған водка, сондай-ақ Krupnikas, балдан жасалған ликер, 16-18 ғасырлардағы Польша-Литва одағынан бастау алатын дәстүрлі сусындар. Трауктина (ащы) – күшті дәрілік водка, оның көптеген түрлері бар. Ол сонымен қатар дәстүрлі медицинада қолданылады. 27 түрлі шөппен қайнатылған "Trejos devynerios" ("999") – ең танымал түрлерінің бірі. Литвада шарап (vynas) мәдениеті қарқынды дамып келеді. Мамыр айында өткізілетін "Vyno dienos" (Шарап күндері) шарап көрмесі Солтүстік Еуропадағы ең ірі шарап көрмесі болып табылады. Литва тарихи тұрғыдан шарап импорттаушы ел, өйткені оның климаты жүзім өсіруге қолайлы емес.

Арнайы жағдайлар

Литвада Пасха мен Рождество (Рождество қарсаңы) – бұл ерекше дастарқан мен тағамдарға ие мерекелер. Пасха дастарқаны қалампыр немесе жиде бұтақтарымен безендіріледі. Пасха (Velykos) – апта барысында дайындалған әсем боялған жұмыртқалар таңғы асқа беріледі. Ас ішушілер бір-біріне жұмыртқаларын тигізіп, дәстүрлі тілек айтады (балалар арасында бұл әдет кейде жұмыртқаны сындырып сайысқа айналады). Кешкі асқа қуырған қаз немесе шұжық және қосымша тағамдар дайындалады. Десертке көбінесе қайын ағашына ұқсайтын торт немесе саңырауқұлақ пішінді және әсемделген печенье беріледі. Туған күн (Gimtadieniai) – отбасының сүйікті торттары ұсынылады. Литва дәстүрі бойынша, әр адамның киелі әулиесінің күні де, туған күні де отбасымен бірге тойланады; мысалы, Иван есімді адам 23 маусымда Иван күнінде (Joninės) есімді күнін тойлайды. Рождество қарсаңы (Kūčios) – он екі тағам сабанмен жайылған және шамдармен жарықтандырылған дастарқанға қойылады. Бұл тағамға жануар тегінен алынған өнімдер, соның ішінде сүт өнімдері мен жұмыртқалар кірмейді. Бірақ балыққа рұқсат етіледі және ол әдетте тағамның бір бөлігі болып табылады. Бұл дәстүр католиктік Шығыс Еуропада кең таралған, бірақ әр отбасының өзіндік дәстүрлері бар. Рождество қарсаңындағы рәсімдер мен дастарқанға қойылған тағамдар ежелгі литва дәстүрлерін көрсетеді деп есептеледі. Тойлар (Vestuvės) – мүмкіндігінше көп түрлі тағамдар ұсынылады. Арнайы нан пісіріліп, гүлдермен және құс пішінді әшекейлермен безендіріледі немесе шакотис әсемделеді. Нағыз литва тойы кем дегенде екі күнге созылады, сондықтан көп дайындау және пісіру жұмыстары жасалады. Қайтыс болғандарға арналған ас (Šermenys) – қайтыс болған отбасы әдетте аза тұрушылар үшін мейрамханада немесе басқа да осындай жерде кешкі ас ұйымдастырады. Кездейсоқ жиналыстар мен коктейльдік кештер – үй иелері көбінесе скандинавиялық сморгесбордқа ұқсас, ашық сандары бар шағын бутербродтар ұсынады, олардың үстіне түтінделген балық, шұжық, қияр және т.б. қойылады. Үй иесінің отбасылық рецепті бойынша жемістер мен шөптер қосылған хош иісті водка дайындалып ұсынылуы мүмкін.

Қазіргі заманғы асханалар мен мейрамханалар

Қазіргі уақытта Литва заманауи ас үрдістерінің – фьюжн, жаңа скандинавиялық, қолөнер сырасы және қолөнерлік тағамдардың әсеріне тап болып отыр. Ресторан мәдениеті мен жоғары деңгейдегі қызмет ірі қалаларда – Вильнюс, Каунас және Клайпедада ең жақсы дамыған. Жыл сайын «Жақсы тағам академиясы» (Gero maisto akademija) 30 үздік литвалық мейрамхананы анықтап жариялайды.