Кіріспе

Шам – шошқаның жамбас етінен жасалған, ылғалды немесе құрғақ тұздау арқылы, сондай-ақ қажет болса, түтінделген ет. Өңделген ет өнімі ретінде, шамға еттің толық кесімі де, механикалық жолмен жасалғандары да жатады. Шам әлемнің көптеген елдерінде, оның ішінде аймақтық ерекшеліктерімен бірге дайындалады. Бұған қоса, көптеген шам өнімдерінің географиялық атауы заңмен қорғалады.

Тарих

Шошқаның аяғын шунка ретінде сақтаудың ұзақ тарихы бар, б.з.д. 6 және 5 ғасырларда этрусктік цивилизациясында дәмді шунка өндірісінің іздері белгілі. Ежелгі Катон б.з.д. 160 жыл шамасындағы "De agri cultura" томында "шунканы тұздау" туралы жазған. Қытайлықтар алғашқы болып дәмді шунка өндірісін айтқан деген мәлімдемелер бар. Larousse Gastronomique оның Галлиядан шыққандығын көрсетеді. Рим дәуірінде бұл өте жақсы қалыптасқан, Маркус Теренций Варро өз жазбаларында Галлиядан импорттық сауда туралы айтқандай. Сақтау процесіне байланысты шунка – бастапқы еттен және тұз сияқты сақтау құралының қалдықтарынан тұратын күрделі тағамдық өнім немесе ингредиент, бірақ ол әлі де жеке тағам ретінде танылады.

Әдістер

Шам шикі шошқа етін тұздау, яғни құрғақ тұздау, немесе тұзды ерітіндіде ұстау, яғни ылғал тұздау арқылы дайындалады. Сонымен қатар, оны тегіштей де жіберуге болады және дәмдеуіштер қосылады.

Құрғақтай қатаң

Дәстүрлі құрғақ шұжықтар емдік зат ретінде тек тұзды ғана қолдануы мүмкін, бірақ мұндай жағдай салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Бұл процесте шикі ет тазаланып, сұйықтықты сығып шығару үшін біртіндеп басыла отырып, тұзбен жабылады. Дәм беру үшін осы кезеңде нақты шөптер мен дәмдеуіштер қолданылуы мүмкін. Содан кейін шұжық жуылып, температурасы реттелген қараңғы жерге құрғатылады. Одан кейін оны тағы бір кезеңге ауаға іледі. Құрғату процесінің ұзақтығы шұжықтың түріне байланысты өзгереді. Мысалы, Цзиньхуа шұжығын дайындауға шамамен 8-10 ай уақыт кетеді, жамон серрано 9-12 айда піседі, парма прошуттосы 12 айдан аса уақыт алады, ал иберия шұжығы қалаған дәмдік сипаттамаларға жету үшін 2 жылға дейін пісуі мүмкін. Көптеген құрғақ шұжықтар, мысалы, прошутто пісірмей жейді. Көптеген қазіргі заманғы құрғақ шұжықтар да нитриттерді (натрий нитриті немесе калий нитриті) тұзбен бірге қолданады. Нитриттер бактериялардың өсуін тоқтатып, еттегі миоглобинмен реакцияға түсіп, өнімге қажетті қою қызыл түс береді. Тұз бен нитриттердің мөлшері мен араласуы еттің қышқалтануына әсер етеді. Нитриттің улы болуына байланысты, кейбір аймақтарда дайын өнімдегі нитриттің рұқсат етілген ең жоғары мөлшері белгіленеді. Белгілі бір жағдайларда, әсіресе пісіру кезінде, еттегі нитриттер аминқышқылдарының ыдырау өнімдерімен реакцияға түсіп, белгілі бір канцерогендер болып табылатын нитрозаминдерді құрайды. Шұжықтың құрғақ пісірілуі бірқатар ферменттік реакцияларды қамтиды. Бұл реакцияларға қатысатын ферменттер – протеиназалар (катепсиндер – B, D, H және L, сондай-ақ кальпаиндер) және экзопептидазалар (пептидаза және аминопептидаза). Бұл ферменттер бұлшық ет тінінің протеолизіне себеп болады, нәтижесінде көптеген кішкентай пептидтер мен бос аминқышқылдары пайда болады, ал майлы тіндер липолизге ұшырап, бос май қышқылдарын құрайды. Ферменттік белсенділікке жануардың жасы, салмағы және тұқымы сияқты факторлар әсер етеді. Процестің өзінде температура, ұзақтығы, судың мөлшері, тотығу-тотықсыздану әлеуеті және тұздың мөлшері сияқты жағдайлар етке әсер етеді.

ылғалды түрде қатайтылған

Ылғалды пісірілген шұжықтарды тұздау арқылы дайындалады, ол етті тұзды суға батыруды қамтиды, кейде дәм беру үшін қант сияқты басқа да ингредиенттер қосылады. Ет әдетте 3-14 күнге дейін тұзды суға ұсталады. Ылғалды пісірілген шұжық әдетте өңдеу кезінде немесе ескіргеннен кейін пісіріледі. Ол алдымен тұздалады, содан кейін ыдысқа пісіріледі және соңында беті пастеризацияланады. Италиялық ережелерге сәйкес, құрамында тұз, нитриттер, қант, декстроза, фруктоза, лактоза, мальтодекстрин, сүт ақуызы, соя ақуызы, табиғи немесе өңделген крахмал, дәмдеуіштер, желатин және хош иістендіргіштер болуы мүмкін.

Темекі шегу

Шамды темекілеу арқылы қосымша сақтауға болады, онда ет темекіханаға (немесе оған балама) орналастырылып, түтін әсерімен өңделеді. Темекіленген шамның негізгі дәмдік заттары – гуаякол, оның 4, 5 және 6 метил туындылары, сондай-ақ 2,6 диметилфенол. Бұл заттар темекіханада қолданылатын ағаштың негізгі құрамына кіретін лигниннің жануы нәтижесінде пайда болады.

Таңбалау

Көптеген елдерде бұл термин заңмен қорғалады және нақты анықтамасы бар. Мысалы, АҚШ-та Федералды ережелер жинағында (CFR) былай делінген: "«Шұжық» деген сөз, оның алдынан жануар түрін көрсететін қосымша жоқ болса, тек шошқаның артқы аяқтарын таңбалау үшін ғана қолданылуы керек". Негізгі санаттардан өзге, кейбір өңдеу әдістері заңды таңбалауға әсер етуі мүмкін. Мысалы, АҚШ-та "қоқыланған" шұжық түтінханада жанып жатқан ағаш қырларының үстінде немесе өнімнің сыртқы түрі ұқсас болу үшін сұйық түтіннің шашыратылған спрейі арқылы ілініп түтінделген болуы керек; "хикори түтінді" шұжық тек хикори ағашын пайдаланып түтінделген болуы керек. Дегенмен, "түтін хош иісін" енгізу шұжықтың "түтінделгенін" мәлімдеуге заңдық негіз емес; олар "түтін хош иісі қосылған" деп таңбаланады. Шұжықты "балмен өңделген" деп тек қана бал құрамындағы тәтті заттардың кемінде 50% құраса, формуланың кемінде 3% құраса және дәмге айқын әсер етсе ғана таңбалауға болады. "Жұқа" және "өте жұқа" деп аталатын шұжықтар 100 грамм өнімдегі май және холестериннің максималды деңгейлеріне сәйкес болуы керек. АҚШ-та тұтас, жаңа шошқа аяғын жаңа шұжық деп таңбалауға болады.

Қолданылуы

Шұжық көбінесе кесілген күйінде қолданылады, әдетте сэндвичтер мен осыған ұқсас тағамдардың ішін толтыру үшін, мысалы, шұжықтан жасалған сэндвич және шұжық пен ірімшік сэндвич. Басқа нұсқаларына тостталған сэндвичтер, мысалы, кроке-мсье және кубано жатады. Сонымен қатар, ол АҚШ-та пиццаның танымал қосымшасы болып табылады. Ұлыбританияда шошқаның тізегінен кесілген, толық немесе кесілген ет, тұздалған, бірақ қосымша пісіруді қажет ететін етке гаммон дейді. Гаммонды дәстүрлі түрде шошқа етінен беконмен бірге кесу алдында тұздайтын. Пісірілген кезде гаммон шұжыққа айналады. Пісірілген шұжық буындары Рождество маусымында, әсіресе Англосаксон елдерінде және Солтүстік Еуропада танымал тағам. Гаммонды сонымен қатар гаммон стейктері ретінде де беруге болады, олар қуырылған немесе грильде пісіріліп, бекон сияқты беріледі.