Кіріспе

Яһудилердің Құдайға күн жаратқаны үшін алғыс айтуы. 28 жылда бір рет оқылады. Біркат Хахама («Күн батасы») – Жаратушыға арналған сирек кездесетін яһуди батасы, Құдайға күнді жаратқаны үшін алғыс білдіру. Бұл бата 28 жыл сайын, сейсенбі күні күн батқанда, Күн өзінің циклын аяқтағанда оқылады. Яһуди дәстүріне сәйкес, Күн осы циклді аяқтағанда әлем жаратылған кездегі орнына оралады. Бата Күн көрінетін кезде оқылуы керек болғандықтан, келесі күні, сәрсенбі таңына шегеріледі. Яһуди дінінде Күннің 28 жылдық циклі бар, ол мачзор гадол (מחזור גדול, «үлкен цикл») деп аталады. Күннің бір жылдық циклы 365,25 күнге жуық, ал осы циклдің басында оқылатын «Күн батасы» әр 10 227 (28 x 365,25) күнде оқылады. Соңғы рет ол 2009 жылдың 8 сәуірінде (иврит күнтізбесі бойынша 5769 жылдың 14 нисаны) оқылған. Астрономиялық тұрғыдан алғанда, бұл күндердің ешқандай ерекшелігі жоқ; мысалы, Күн, Ай, планеталар мен жұлдыздар ешқандай нақты үлгіде орналаспайды. Батаның мәтіні төмендегідей:

Яһуди заңдарының кодификациясы

Шүлхан Арухта бұл бата, әдетте табиғи құбылыстарды бастан өткергенде айтылады, сонымен қатар шамма би ткуфата (חמה בתקופתה = күн өзінің бұрылыс нүктесінде) куә болған кезде де оқылуы керек. Бұл термин жоғарыда аталған Бераитадан алынған, және Шофетц Хайим түсіндіргендей, Күн өзінің циклының басына қайтып келген сәт, яғни жаратылған кездегідей уақытты білдіреді. Төменде түсіндірілгендей, бата Күн циклын аяқтағаннан кейін ертеңгісін оқылады; ең жақсысы, оны күн шығарда оқу, яһуди заңдарында бұл ханеитс хахамма деп аталады. Бұл батаны көп адаммен бірге оқуға кеңес беріледі, «көптеген адамдардың қатысуы – патшаның құрметі» қағидасына сәйкес. Маген Авраам мен Левуш оны күн шыққаннан кейінгі алғашқы үш сағат ішінде оқу қажет екенін нақтылайды. Дегенмен, Мишна Брура көптеген кейінгі ғалымдардың атынан батаны халахик түске дейін оқуға рұқсат етілетінін айтады. Басым көпшілік пікір бойынша, батаны Күн көрінетін жағдайда ғана оқуға болады.

Шолу

Вавилон Талмудында Күн 28 жылдық цикл жасап, Әлемнің алғашқы жаратылған сәтінде болған орнына қайта оралады (сейсенбі күні кешке). Яһуди дәстүріне сәйкес, Күн Жаратылыс аптасының төртінші күні (יום רביעי, yom revi'i) жаратылды. Яһуди заңы бойынша күндіз кештен кешке дейін есептелетіндіктен, халахик төртінші күннің басталуы, яғни, сейсенбі күні күн батумен басталады. Сондықтан, 28 жылдық цикл Күннің жаратылған сәтінен басталып, сол сейсенбі күні күн батумен аяқталады. Күн осы нақты орнына 28 жылда бір рет, сейсенбі күні күн бату кезінде ғана қайта оралады. Мұнан кейін жүргізілетін қатаң есептеулерге қарамастан, бұл дұға мен Күннің аспан экваторын кесіп өтетін нақты астрономиялық сәт арасында синхрондылық жоқ; бұл символизм Тишрей айының моладі жексенбі күні күндіз түсіп, Рош Хашана дүйсенбі күніне түсіп қалатын жағдайдан ешқандай айырмасы жоқ.

Көктемгі күн мен түн теңелуі

Талмудта түсіндірілгендей, Күн еврейлердің көктемгі айлық нисан айының басында көктемгі күн мен түн теңелу кезінде жаратылған деген дәстүр бар. Талмудтағы даналар, халахикалық тұрғыдан көктемгі күн мен түн теңелуінің анықтамасы бойынша дауларды шешу үшін, оны Юлиан күнтізбесі бойынша 25 наурызға белгіледі. Юлиан күнтізбесі мен еврей дәстүрінде күн жылдығы дәл 365,25 күнге тең болғандықтан, халахикалық көктемгі күн мен түн теңеуі тарихи түрде жыл сайын 25 наурызда келді. Бұл халахикалық теңелу қазір нақты теңелуден шамамен 17 күн кейін келеді, ал қателік ғасыр сайын шамамен 3/4 күнге артады. Қорыта айтқанда, Біркат Хахама халахикалық көктемгі күн мен түн теңелуі (Күннің жаратылған орны) сейсенбі күні күн батқанда (Күннің жаратылған уақыты) орын алады.

Лерманның тезисі

Моше Лерман Биркат Хахаманың негізін қалыптастыра отырып, еврей дәстүріндегі екі мачзор ("цикл") арасындағы мүмкін байланысты атап өтті – еврей күнтізбесінің негізі болып табылатын "кіші" 19 жылдық цикл және Биркат Хахама айтылатын жылды анықтайтын "үлкен" 28 жылдық цикл. Математикалық тұрғыдан алғанда, егер белгілі бір жылдың екі циклдағы орны белгілі болса, онда 532 модулі (19-ға 28-ді көбейту) бойынша жылға сәйкес келетін санды есептеуге болады, себебі екі циклдің бастапқы нүктесі де 1 жыл. Астрономиялық жыл 365,25 күннен сәл қысқа болғандықтан, тарих барысында Биркат Хахама күні көктемгі күн мен түннің теңелуінен ығысады. Жай астрономиялық есептеулер көрсеткендей, 5769 жылға дейін 28 жылдың 84 циклы өткен, яғни 3417 жылғы еврей жылында көктемгі күн мен түннің теңелуі Талмудта көрсетілгендей, аптаның төртінші күніне дейінгі түннің басында болған. Лерман мұны сол кездегі астрономиялық білімі бар еврей ғалымдары 3417 жылды 28 жылдық циклдің бірінші жылы деп шешкендігінің меңзеуі деп қабылдайды. Сонымен қатар, Лерман осы ғалымдар 3421 жылды 19 жылдық циклдің бірінші жылы деп есептеген болуы мүмкін деп болжайды. Бұл ежелгі дәстүрге сәйкес, әлем Нисан айының бірінші аптасында жаратылған, демек, күн Нисан айының төртінші күні жаратылған. Күн және ай күнтізбелері 19 жыл сайын үйлесетіндіктен, 3421 жылғы көктемгі күн мен түннің теңелуі еврей Нисан айының төртінші күніне дейінгі түнде болды, сондықтан 3421 жыл 19 жылдық циклдің бірінші жылы болды. Лерман пікірінше, сол кездегі еврей ғалымдары екі циклдағы жылдарының орнын анықтап, абсолютті жыл санауын 532 жылдық модулімен есептей алған. Олардың алдында 532 жылдық аралықта бірнеше мүмкіндік болды, және Лерманның айтуынша, олар Киелі кітаптардағы оқиғаларды сөздік түсіндіру арқылы шындыққа ең жақын санауды таңдады. Ғалымдар болашақ күн мен түннің теңелу уақытын заңды түрде анықтау үшін 28 жылдық циклді орнатып, еврей санауын болашақтағы өзгерістерден қорғап, өздері жасаған істі есте сақтау үшін шара қолданды.