Семей полигоны: Кеңес Одағының ядролық сынақ алаңының тарихы

Кіріспе

Қазақстанның солтүстік-шығысындағы Кеңес Одағының ядролық сынақ алаңы.

1996 жылдан 2012 жылға дейін қазақ, орыс және американдық ядролық ғалымдар мен инженерлердің құпия бірлескен операциясы таулардағы туннельдердегі қалдық плутонийді қамтамасыз етті. 1991 жылдың 29 тамызында жабылған Семей сынақ алаңы әлемдегі ең көп зерттелген ядролық сынақ алаңына айналды және жыл бойы жұртшылыққа ашық болатын әлемдегі жалғыз алаң.

Тарих

1947 жылы осы жерді совет атом бомбасын жасау жобасының саяси жетекшісі Лаврентий Берия таңдады. Берия 18 000 км² кең даланы "қоныстанбаған" деп жалған мәлімдеді. ГУЛАГ еңбекшілері алғашқы сынақ құрылғыларын, соның ішінде Иртыш өзенінің оңтүстік жағалауындағы солтүстік-шығыс бұрышындағы зертхана кешенін салуға жұмылдырылды. Бірінші совет бомбасының сынағы, американдықтар "Джо Один" деп атаған "Бірінші молния" операциясы, 1949 жылы Семей сынақ алаңындағы мұнарадан жүргізілді. Берия эвакуациялауды ұмытып қалған жақын ауылдарға радиоактивті түйіршіктер шашырады. Курчатов қаласынан батысқа қарай 64 шақырым жерде орналасқан "тәжірибелік алаң" аймағы 100-ден астам жер үсті қару сынақтары үшін пайдаланылды. Келесі сынақтар Семей полигонының оңтүстік-шығысындағы Шаған өзенінің жанындағы Балапан кешеніне, соның ішінде Шаған сынағы болған жерге көшірілді, нәтижесінде Шаған көлі пайда болды. Атмосфералық сынақтарға тыйым салынғаннан кейін сынақтар Сарыөз, Муржик (батыста) және Дегелен тау кешеніне (оңтүста) жер астына көшірілді, ол субкритикалық және суперкритикалық сынақтар үшін бұрғылаулар мен галереялармен толы болды. Семей еңбек лагері жабылғаннан кейін құрылыс жұмыстарын 217-ші жеке инженерлік-кен батальоны жүзеге асырды, ол кейіннен Байқоңыр ғарыш айлағын салды. 1949 жылдан 1989 жылға дейін атомдық сынақ тоқтағанға дейін СТС-де 456 жарылыс жасалды, оның 340-ы жер асты бұрғылау және туннельдік жарылыстар, ал 116-сы атмосфералық, яғни ауадан тастау немесе мұнарадан жасалған жарылыстар болды. Лабораториялық кешен әлі де СТС-тің әкімшілік және ғылыми орталығы болып табылады және алғашқы советтік ядролық бағдарламаның жетекшісі Игорь Курчатовтың құрметіне Курчатов қаласы деп аталды. Курчатов қаласының орналасқан жері әртүрлі карталарда "Конечная" (теміржол станциясының аты, қазір Дегелен) немесе "Молдария" (кейіннен қалаға қосылған ауылдың аты) деп көрсетілген. Семей кешені, әсіресе тәжірибелік алаңда жер үсті жарылыстары жүргізілген кезде, шетелдік үкіметтердің қызығушылығын тудырды. U-2 ұшақтары дайындықтарды және жарылыстардың салдарына бақылау жасады, кейіннен спутниктік барлаумен алмастырылды. АҚШ Қорғаныс барлау агенттігі советтер сынақ алаңындағы шағын зерттеу станциясында алып сәулелік қару станциясын салғанына сенімді болды. Қорғаныс министрлігінде PNUTS (Possible Nuclear Underground Test Site – мүмкін ядролық жер асты сынақ полигоны) деп, ал ЦРУ-да URDF 3 (Unidentified Research and Development Facility 3 – белгісіз зерттеу және әзірлеу нысаны 3) деп белгіленген бұл кішкентай зерттеу станциясы американдық бақылаушылардың қызығушылығын тудырды. 1991 жылы Кеңес Одағы құлағаннан кейін құпия URDF 3 нысанының АҚШ-тың NERVA бағдарламасына ұқсас ядролық термореактивтік қозғалтқышты зерттеумен айналысқаны анықталды. Қазақ КСР Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 1991 жылдың 29 тамызында осы нысанды жапты.

The site was selected in 1947 by Lavrentiy Beria, political head of the Soviet atomic bomb project. Beria falsely claimed the vast 18,000 km² steppe was "uninhabited". Gulag labour was employed to build the primitive test facilities, including the laboratory complex in the northeast corner on the southern bank of the Irtysh River. The first Soviet bomb test, Operation First Lightning, nicknamed Joe One by the Americans, was conducted in 1949 from a tower at the Semipalatinsk Test Site, scattering fallout on nearby villages, which Beria had neglected to evacuate. The same area, "the experimental field", a region 40 mile (64 km) west of Kurchatov city, was used for more than 100 subsequent above ground weapons tests. Later tests were moved to the Balapan complex by the Chagan River in the southeast of the Semipalatinsk Polygon, including the site of the Chagan test, which formed Chagan Lake. Once atmospheric tests were banned, testing was transferred to underground locations at Saryozen, Murzhik in the west, and at the Degelen mountain complex in the south, which is riddled with boreholes and drifts for both subcritical and supercritical tests. After the closure of the Semipalatinsk labour camp, construction duties were performed by the 217th Separate Engineering and Mining Battalion, who later built the Baikonur Cosmodrome. Between 1949 and the cessation of atomic testing in 1989, 456 explosions were conducted at the STS, including 340 underground borehole and tunnel shots and 116 atmospheric, either air drop or tower shots. The lab complex, still the administrative and scientific centre of the STS, was renamed Kurchatov City after Igor Kurchatov, leader of the initial Soviet nuclear programme. The location of Kurchatov city has been typically shown on various maps as "Konechnaya", the name of the train station, now Degelen, or "Moldary", the name of the village that was later incorporated into the city. The Semipalatinsk Complex was of acute interest to foreign governments during its operation, particularly during the phase when explosions were carried out above ground at the experimental field. Several U 2 overflights examined preparations and weapons effects, before being replaced with satellite reconnaissance. The US Defense Intelligence Agency is said to have been convinced that the Soviets had constructed an enormous beam weapon station at a small research station located on the testing site. This smaller research station, known to the Department of Defense as PNUTS (Possible Nuclear Underground Test Site) and the CIA as URDF 3 (Unidentified Research and Development Facility 3) was of great interest to American observers. After the fall of the Soviet Union in 1991, it was discovered that the mysterious URDF 3 was tasked with researching a nuclear thermal rocket similar to the US's NERVA. The site was closed by the President of the Kazakh Soviet Socialist Republic Nursultan Nazarbayev on 29 August 1991.

Мұра

The Soviet Union conducted its last tests in 1989. After the Soviet Union collapsed in 1991, the site was neglected. Fissile material was left behind in mountain tunnels and bore holes, virtually unguarded and vulnerable to scavengers, rogue states, or potential terrorists. The secret cleanup of Semipalatinsk was made public in the 2010s. After some of the tests, radioactive material remained on the now abandoned area, including significant amounts of plutonium. The risk that material might fall into the hands of scavengers or terrorists was considered one of the largest nuclear security threats since the collapse of the Soviet Union. The operation to address the problem involved, in part, pouring special concrete into test holes, to bind the waste plutonium. In other cases, horizontal mine test holes were sealed and the entrances covered over. Finally in October 2012, Kazakh, Russian, and American nuclear scientists and engineers celebrated the completion of a secret 17 year, $150 million operation to secure the plutonium in the tunnels of the mountains. Some have even considered themselves to be a new breed of human, a step up evolution. As they understand it, they are mutants who have grown and adapted to the radiation present in their home. According to UNESCO, Semipalatinsk played a positive role in promoting public understanding of "the necessity to fight against nuclear threats". The movement gained global support and became "a real historical factor in finding solutions to global ecological problems". These studies concluded that individuals who had been exposed to the fallout between 1949 and 1956 had an approximate 80% increase of mutations in the Minisatellite regions of their DNA. The children of these individuals had 50% more mutations in their mini satellite regions compared to their control counterparts. Some health scientists are still not sure what the germline mutations mean for the individuals' health, but there is increasing evidence these mutations may increase genetic predisposition to certain diseases such as cardiovascular diseases. There has also been evidence that increased levels of DNA mutation rates are correlated with prolonged radiation exposure. A longitudinal study conducted over a 40 year span found a correlation between radiation fallout exposure and prevalence of solid tumors. The most frequent sites for solid tumors were the esophagus, stomach, lungs, breasts, and liver. These sites were found to have statistically significant increases in prevalence when compared to a control group. However some bodily sites had no significant difference in number: cervix uteri, kidney, rectum, and pancreas. A BBC programme claimed in 2010 that in the worst affected locations one in twenty children born were with genetic defects. British film maker Antony Butts documented some of the genetic health impacts in his 2010 film After the Apocalypse. A recently declassified CIA report provides a first hand witness account of the immediate impacts of a nuclear test near Semipalatinsk in 1955. In this report, a source who was in the vicinity of a Soviet thermonuclear test in November 1955 describes experiencing loss of hearing, "the air crackling up with pressure" as if the "air was tearing up," and the ground shaking. Ethnographic data from anthropological study detail some of the unique perspectives of those populations that are affected and still live within the area of radiation exposure that allow those populations to understand their circumstances and the biological subjectivity of concepts like safety and their survival within an area still affected by radiation. Although there are clear biological impacts of the radiation exposure, the surrounding communities rarely have a sense of nuclear victimization. The nation of Kazakhstan recognizes more than a million of their citizens as victims of Soviet era radiation exposure. In one village adjacent to the test site, categorized as “minimal risk,” the Kazakh government allots each resident a one time lump sum roughly equivalent to $50 USD. Although their health is negatively impacted by the radiation, residents see themselves as resilient. Many believe that they have genetically adapted to survive the radiation and report that they have come to rely upon it. One villager claimed that “Our organism is different now, accustomed to radiation. For many years we were exposed to radioactive fallout, and now we eat it. Slowly and quietly, our bodies got used to it. Why do you think people don’t die [here], but only get a little sick? Most of us can’t live in clean air—we need radiation to survive. Clean air is our death. We are not deformed, just a little sick.” In the same manner, many within the village self report that when they venture outside the area for supplies, they suffer symptoms such as headaches, dizziness, and stomach cramps, furthering the thought that they have come to rely on the radiation to live. Overall, residents have embraced the radiation as a sign of their own genetic adaptation.

The Soviet Union conducted its last tests in 1989. After the Soviet Union collapsed in 1991, the site was neglected. Fissile material was left behind in mountain tunnels and bore holes, virtually unguarded and vulnerable to scavengers, rogue states, or potential terrorists. The secret cleanup of Semipalatinsk was made public in the 2010s. After some of the tests, radioactive material remained on the now abandoned area, including significant amounts of plutonium. The risk that material might fall into the hands of scavengers or terrorists was considered one of the largest nuclear security threats since the collapse of the Soviet Union. The operation to address the problem involved, in part, pouring special concrete into test holes, to bind the waste plutonium. In other cases, horizontal mine test holes were sealed and the entrances covered over. Finally in October 2012, Kazakh, Russian, and American nuclear scientists and engineers celebrated the completion of a secret 17 year, $150 million operation to secure the plutonium in the tunnels of the mountains. Some have even considered themselves to be a new breed of human, a step up evolution. As they understand it, they are mutants who have grown and adapted to the radiation present in their home. According to UNESCO, Nevada Semipalatinsk played a positive role in promoting public understanding of "the necessity to fight against nuclear threats". The movement gained global support and became "a real historical factor in finding solutions to global ecological problems". These studies concluded that individuals who had been exposed to the fallout between 1949 and 1956 had an approximate 80% increase of mutations in the Minisatellite regions of their DNA. The children of these individuals had 50% more mutations in their mini satellite regions compared to their control counterparts. Some health scientists are still not sure what the germline mutations mean for the individuals' health, but there is increasing evidence these mutations may increase genetic predisposition to certain diseases such as cardiovascular diseases. There has also been evidence that increased levels of DNA mutation rates are correlated with prolonged
radiation exposure. A longitudinal study conducted over a 40 year span found a correlation between radiation fallout exposure and prevalence of solid tumors. The most frequent sites for solid tumors were the esophagus, stomach, lungs, breasts, and liver. These sites were found to have statistically significant increases in prevalence when compared to a control group. However some bodily sites had no significant difference in number: cervix uteri, kidney, rectum, and pancreas. A BBC programme claimed in 2010 that in the worst affected locations one in twenty children born were with genetic defects. British film maker Antony Butts documented some of the genetic health impacts in his 2010 film After the Apocalypse. A recently declassified CIA report provides a first hand witness account of the immediate impacts of a nuclear test near Semipalatinsk in 1955. In this report, a source who was in the vicinity of a Soviet thermonuclear test in November 1955 describes experiencing loss of hearing, "the air crackling up with pressure" as if the "air was tearing up," and the ground shaking. Ethnographic data from anthropological study detail some of the unique perspectives of those populations that are affected and still live within the area of radiation exposure that allow those populations to understand their circumstances and the biological subjectivity of concepts like safety and their survival within an area still affected by radiation. Although there are clear biological impacts of the radiation exposure, the surrounding communities rarely have a sense of nuclear victimization. The nation of Kazakhstan recognizes more than a million of their citizens as victims of Soviet era radiation exposure. In one village adjacent to the test site, categorized as “minimal risk,” the Kazakh government allots each resident a one time lump sum roughly equivalent to $50 USD. Although their health is negatively impacted by the radiation, residents see themselves as resilient. Many believe that they have genetically adapted to survive the radiation and report that they have come to rely upon it. One villager claimed that “Our organism is different now accustomed to radiation. For many years we were exposed to radioactive fallout, and now we eat it. Slowly and quietly, our bodies got used to it. Why do you think people don’t die [here], but only get a little sick? Most of us can’t live in clean air—we need radiation to survive. Clean air is our death. We are not deformed, just a little sick.” In the same manner, many within the village self report that when they venture outside the area for supplies, they suffer symptoms such as headaches, dizziness, and stomach cramps, furthering the thought that they have come to rely on the radiation to live. Overall, residents have embraced the radiation as a sign of their own genetic adaptation.

Радиацияға бейімделудің түсінігі

50 адам тұратын Коян ауылындағы зерттеулерге сәйкес, кояндықтардың арасында "анемия, қатерлі ісік, гипертония, бас ауруы, тері бөртпелері, сүйек аурулары" сияқты аурулардың көрсеткіші жоғары, сонымен қатар шаш түсу, мұрыннан қан кету және катаракта сияқты өздері сезінетін шағымдар да жиі кездеседі. Ставковский атап өткендей, бұл жағдайлар денсаулыққа зиян болғанымен, ұзақ мерзімді және аз дозалы сәулеленуге ұшыраған адамдарда кең таралған деп есептелетін, "ауыр және өмірге қауіпті деформациялардың" болмауымен ерекшеленеді. Кояндықтарда кездесетін мутациялардың мысалдары: "бір аяғы қосылған (жамбас) туылған ер адам, бір саусағы қысқа әйел және витилигомен өмір сүретін бірнеше адам". Бұл мутациялардың сипаты және ауыл тұрғындары Коянды тастап кеткеннен кейін симптомдарының күшеюі, кояндықтардың сәулеленуге биологиялық бейімделгенін және оған тәуелді болғанын көрсетеді. Кояндықтар үшін бейімделмеген жануарлардың көптігі олардың төзімділігін көрсетіп, өз бейімделулерінің сәттілігін дәлелдейді. Бір кояндық айтқандай, "радиацияға ұшыраудың салдарынан барлығымыз аздап ауырдық, бірақ біз аман қалдық және ұзақ өмір сүріп жатырмыз".

Орталық Азиядағы ядролық қарудан азат аймақ туралы келісімге қол қойылған жер

Семей қаласы 2006 жылғы 8 қыркүйекте Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан елдері Орталық Азия ядролық қарусыз аймағы туралы келісімге қол қою үшін таңдаған орын болды, сонымен қатар полигон жабылуының 15 жылдығы да осы күні тойланды.

Танымал мәдениетте

2014 жылғы орыс фильмі "Тест" – кеңестік ядролық сынақтың алғашқы кезендерін жергілікті халықтың көзімен көрсететін көркем шығарма. Хамид Исмаиловтың "Өлі көл" кітабы ядролық сынақтардың қазақтарға тигізген әсерін зерттейді.