Кіріспе

Тибет буддизміндегі мифтік патшалық. Тибет буддизміндегі мифтік патшалық Шамбала (शम्भल, Śambhala), сондай-ақ Шамбала немесе Шамбалла (Shamballa) – рухани патшалық. Шамбала Калачакра Тантрасында еске алынады. Бон жазбаларында оған ұқсас Тагзиг Олма Лунг Ринг деп аталатын жер туралы айтылады. Санскриттегі атауы индус Пураналарындағы қаладан алынған, бұл Уттар-Прадеш штатындағы Самбхалға сілтеме болуы мүмкін, сондай-ақ болашақ Будда Майтреяның билігі туралы болжам бар. Шамбала туралы әңгіме Ануттарайога Тантралары тобына жататын Калачакра Тантрасында кездеседі. Калачакра буддизмінің Тибетке 11 ғасырда, тибеттік Калачакра күнтізбесінің дәуірінде енгізілгені болжанады. Калачакраның ең ерте белгілі ұстаздары – Долпопа Шераб Гялцен (1361 жылы қайтыс болған) және Бутон Ринчен Друб (1364 жылы қайтыс болған). Әңгімеде король Манжушрикирти б.з.д. 159 жылы дүниеге келгені және 300 510 жақтасы бар Млечха дінін ұстанған патшалыққа билік еткені айтылады, олардың кейбіреулері Күнге табынған. Ол Калачакра (Уақыт Доңғалағы) буддизміне өтудің орнына Сурья Самадхиге (күнге табыну) берік ұстанып жүрген 20 000 адамды өз иелігінен қуған. Олардың ең білімді және жақсы адамдар екенін, олардың өте қажет екенін түсінген соң, ол кейін оларды қайта оралуға шақырды, және кейбіреулері келісті. Қайтып оралмағандары Шамбала қаласын құрған делінеді. Манжушрикирти өз билігінде қалғандарды Калачакра іліміне қайта баулу үшін уағыздауды бастады. Б.з.д. 59 жылы ол тағын ұлы Пундарикаға тапсырды және көп ұзамай қайтыс болып, Буддалық Sambhogakaya-ға енді. Калачакра Тантрасы әлем соғыс пен ашкөздікке толып, барлығы жойылғанда 25-ші Калки патшасы Майтрея Шамбаладан шығады деп болжайды.

Батыс қабылдау

Тибет және тибет буддизмі 20 ғасырдың басына дейін Батысқа көбінесе белгісіз болды. Дегенмен, оның атауы 17 ғасырда португал миссионері Эстевао Качелла арқылы Шамбала туралы естіген кезде айтылған. Качелла 1627 жылы Панчен-ламаның ордасы Ташильхунпоға барып, қателігін түсініп, Үндістанға қайтып келді. 1833 жылы венгр ғалымы Сандор Кёроси Цома "45' және 50' солтүстік ендігі аралығында орналасқан, солтүстіктегі керемет ел" туралы алғашқы географиялық сипаттамасын берді.

Теософия

XIX ғасырдың соңында Теософиялық қоғамның негізін қалаушыларының бірі Хелена Блаватская Шамбала туралы мифке сілтеме жасады. Гималайлық адепттердің Ұлы Ақ Ложасымен байланыста екенін мәлімдеген Блаватская Шамбала туралы бірнеше жерде айтады, бірақ оған ерекше мән бермеді. Кейінгі эзотерикалық жазушылар адамзаттың игілігі үшін еңбек ететін жасырын мистикалық бауырластық тұратын көрінбейтін жер туралы ұғымды одан әрі дамытып, толықтырды. Элис А. Бейли Шамбаланың (оның әріптемесі) астралдық жазықтағы қосымша өлшемді немесе рухани шындық екенін, Жердің басқарушы құдайы Санат Кумараның Жердің Планеталық Логосының ең жоғары Аватары ретінде мекендейтін рухани орталық екенін және Құдайдың құдіретінің көрінісі екенін айтады.

Экспедициялар мен орналасу гипотезалары

Николай мен Хелена Рерих 1924-1928 жылдар аралығында Шамбалаға бағытталған экспедицияны жүргізді. Олар сондай-ақ Алтай тауларындағы Белуха тауының Шамбалаға кіретін жол екеніне сенді, бұл сол аймақта кең таралған наным болды. Теософиялық әңгімелер мен бірнеше моңғол ламаларының келуіне шабыттанған Глеб Бокий, бас большевиктік криптограф және Кеңес құпия полициясының басшыларының бірі, өзінің жазушы досы Александр Барченкомен бірге 1920 жылдары Калачакра тантрасы мен коммунизм идеяларын біріктіру мақсатында Шамбала іздестіруге кірісті. Басқа нәрселермен қатар, құпия полициямен байланысты құпия зертханада Бокий мен Барченко кемелді коммунистік адамдарды жасаудың кілтін табу үшін буддалық рухани тәсілдермен тәжірибе жасады. Олар Шамбаланың даналығын алу үшін Ішкі Азияға арнайы экспедиция ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда, жоба Кеңес Одағының барлау қызметі ішіндегі интригалар мен 1924 жылы Тибетке өз экспедициясын жіберген Кеңес Сыртқы істер комиссариатының бәсекелестігі салдарынан сәтсіз аяқталды. Француз буддисі Александра Дэвид-Нель Шамбаланы қазіргі Ауғанстанның Балх қаласымен байланыстырды, сонымен қатар оның атының шығу тегі ретінде парсы тіліндегі "Шам и Бала" – "көтерілген шам" деген сөздерді ұсынды. Сол сияқты, Гурджиевтің ізбасары Дж. Г. Беннетт Шамбалханың Бактрияның күн құдайына арналған Шамс и Балх екенін болжады. Гитлер 1930 жылдары Тибетке бірнеше экспедиция жіберді, мақсаты "Агарта мен Шамбаламен байланыс орнату" болды, бұл нацистік эзотеризмнің бір бөлігі саналды.

Танымал мәдениетте

Шамбала 1933 жылы британдық жазушы Джеймс Хилтонның "Жоғалған көкжиек" романында Тибет аңғарында жасырынған, жер бетіндегі жұмақ – Шангри-Лаға шабыт берген болуы мүмкін. 1969 жылы Сэмюэл Берхольц пен Майкл Фаган Калифорния штатының Беркли қаласында кітап басып шығару компаниясын құрды. Дэниел Мур 1973 жылы Б. У. Стивенсон мен Three Dog Night тобы орындаған "Шамбала" әнін жазды. Шамбала PC 98 ойынында, "Эволюция теориясы" (E. V. O.: The Theory of Evolution) атты ойында шағын түрме ретінде пайда болады. Бұл түрме Атлантис пен Муға апаратын туннельдер желісінен тұрады. Томас Пинчонның 2006 жылғы "Күнге қарсы" ("Against the Day") романының сюжеті Шамбала айналасында өрбуде, кейбір кейіпкерлер осы аттас нақты қаланы, бірегей және пайдалы күштің орнын іздейді, ал басқалары оны трансценденттілік символы ретінде қарастырады. 2009 жылы мифтік қала "Uncharted 2: Among Thieves" видео ойынында бейнеленді. Ойын қазына іздеуші Натан Дрейктің жоғалған қаланы табу жолындағы саяқатын көрсетеді. "Фулметалл алхимик: Шамбаланың бағындырушысы" ("Fullmetal Alchemist the Movie: Conqueror of Shamballa") фильмінің көп бөлігі 1923 жылғы Жердің баламалы нұсқасында, атап айтқанда Германияда өтеді. "Фулметалл алхимик" ("Fullmetal Alchemist") сериясындағы параллель әлем – екінші деңгейлі оқиға орны. Фильмдегі жаулар, Дитлинде Экхарт басқаратын нацистер тобы (тарихи Дитрих Экхарт үлгісінде), осы параллель әлемді Шамбала деп санайды және екі әлем арасындағы порталды ашып, Шамбаланың технологиясын пайдаланып Гитлердің Германияны бақылауына көмектесуді мақсат етеді. Шамбала 1996 жылғы Кено Дон Розаның "Скродж МакДак" комиксіндегі "Он аватардың қазынасы" ("The Treasure of the Ten Avatars") атты комиксте де кездеседі. Бұл комиксте Скрудж МакДак, Дональд Дак және оның жүрекжарлары Шамбаланы тауып, оның қазынасын табуға тырысады. 2012 жылы Бангладештің бір жазушысы "Самбала" атты трилогия жариялады. 2016 жылғы Marvel Studios-тың "Доктор Стрэндж" ("Doctor Strange") фильмінде Стивен Стрэндж алғаш рет сиқырды үйренген орын – Камар Тадждағы wifi паролі ретінде 'Шамбала' қолданылады. 2019 жылғы үнді анимациялық фильмі "Литтл Сингхам аур Шамбала Жамбала" ("Little Singham Aur Shambhala Jhambhala") фильмінде Шамбала есімді жаман кейіпкер бейнеленген, ол Асураға айналуды қалайды. Nintendo-ның 2019 жылғы тактикалық стратегиялық ойыны "Fire Emblem: Three Houses" ойынында Шамбала – жер бетін басып алуға тырысатын Агартан тайпасының өте дамыған, жер астындағы қаласы. Ойыншы "Күміс қар" және "Жасыл жел" бағыттарындағы 20 және 21 тарауларда Шамбалаға барып, оның ішінде шайқаса алады. 2021 жылы канадалық эксперименталды дыбыс суретшісі "MU Simulacra" өзінің 24 сағаттық акустикалық эпосы "Art as an Expression of Rta" үшін "Shambhala" атты 12 минуттық трек шығарды. Ән Шамбаланың кеңістікке шектеусіз, ішкі саяхат ретіндегі жолын зерттейді. Интерпретациялық процестерге сананың әсерін көрсету үшін мақсатты түрде таныс, бірақ түсініксіз қайталама дыбыстар, мелодиялар мен үлгілер қолданылады.