Аттың қанатын күтімімен айналысатын маман – farrier. Қанатты теңгеру, етік жасау, анатомия білімі қажет. Тарихы көне, бірақ темір қанат этигі кейінірек пайда болған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жылқының қабығын күту бойынша маман
Specialist in equine hoof care
Темір ұстасы – жылқының қабығын күту бойынша маман, оның ішінде жылқының қабығын кесу және теңгеру, сондай-ақ қажет болған жағдайда оған пышақ тағу. Темір ұстасы, жылқының аяқтарын күту үшін, теміршінің (металлдан пышақ жасау, бейімдеу және реттеу) және мал дәрігерінің (төменгі аяқтың анатомиясы мен физиологиясы туралы білім) дағдыларын үйлестіреді. Бұл дәстүрлі түрде ерлерге тән кәсіп болғанымен, қазір көптеген елдерде әйелдер де темір ұстасы болып жұмыс істейді.
A farrier is a specialist in equine hoof care, including the trimming and balancing of horses' hooves and the placing of shoes on their hooves, if necessary. A farrier combines some blacksmith's skills (fabricating, adapting, and adjusting metal shoes) with some veterinarian's skills (knowledge of the anatomy and physiology of the lower limb) to care for horses' feet. Traditionally an occupation for men, in a number of countries women have now become farriers.
Тарих
Жылқының аяғына қорғаныш жабу практикасы бірінші ғасырға дейін барып жетеді. Бірақ темір ат тұяғын қадау – одан кейінгі кезеңде пайда болған өнертабыс екенін дәлелдейтін мәліметтер бар. Темір ат тұяғының алғашқы археологиялық жазбасы 458 жылдан 481 немесе 482 жылға дейін билік еткен Меровингтер патшасы Хилдерик I-нің мазарында табылды. Бұл жазбаны 1653 жылы Адриен Квинкин тапқан, ал оның жайлы 1655 жылы Жан Жак Шифлет жазған. Шифлет темір ат тұяғының қатты тот басқанын, тазалауға тырысқанда ыдырап кеткенін айтқан. Дегенмен, ол тұяқтың суретін салып, әр жағында төрт тесігі бар екенін көрсеткен. Бұл жазба темір ат тұяғының V ғасырдың соңында пайда болғанын көрсетсе де, мыңжылдық соңына дейін оның тағы қолданылуы туралы мәліметтер жоқ. Франк патшалары тоғызыншы ғасырға дейін жасаған және жариялаған заң актілері – Каролингтердің Капитулярийлері, әскери мәселелерге ерекше назар аударған, тіпті сарбаздар соғысқа шақырғанда қандай қару-жарақ алып келу керектігін де нақты көрсеткен. Бірақ, атты әскерлерді шақыратын Капитулярийлердің ешқайсысында ат тұяғы туралы еске алу жоқ. Викинг дәуіріндегі қазбалар да темір ат тұяғының жоқтығын көрсетеді, бірақ көптеген тұғырлар мен ат жабдықтары сақталған. Словениядағы бір мазарда темір желімдер, тіректері және ат құлағының бөліктері табылған, бірақ ат тұяғы табылған жоқ. Тұмарланған ат тұяғы туралы алғашқы әдеби дерек Эккехардтың «Вальтериус» еңбегінде кездеседі. 1350 жылы Эдуард Лондон қаласындағы жалақы төлеу туралы жарлық шығарды. Жарлықта темір ұсталар туралы айтылып, олардың «осы обадан бұрынғыдай» ақы алуларына рұқсат берілді. Аталған оба – Қара өлім, ол темір ұсталардың шеберханалардан тәуелсіз кәсіп иелері ретінде 1346 жылға дейін пайда болғанын көрсетеді. 1350 жылы Эдуардтың жарлығымен соттағы жылқыларды ұстаушы ferrour des chivaux (сөзбе-сөз – жылқы ұстаушы) деп тағайындалды, ол сот алдында ант беруге міндетті болды. ferrour des chivaux өнерін адал атқаруға және тек соған ғана шектелуге ант берді. Англиядағы еңбектің бөлінуі, әсіресе темір ұсталардың жұмысындағы, Едуард III үшін Жүз жылдық соғыстың бірінші кезеңінде тиімді болды. Англия армиясы Францияға сержант Фарриер мен оның көмекшілері аттарды далада қадау үшін өздерімен бірге шеберханалары бар үлкен керуенмен келді. Он төртінші ғасырдың мамандануы Эдуардқа өзін-өзі қамтамасыз ететін армия құруға мүмкіндік берді, осылайша Франциядағы әскери табысына үлкен үлес қосты.
While the practice of putting protective hoof coverings on horses dates back to the first century, evidence suggests that the practice of nailing iron shoes into a horse's hoof is a much later invention. One of the first archaeological discoveries of an iron horseshoe was found in the tomb of Merovingian king Childeric I, who reigned from 458 to 481 or 482. The discovery was made by Adrien Quinquin in 1653, and the findings were written about by Jean Jacques Chifflet in 1655. Chifflet wrote that the iron horseshoe was so rusted that it fell apart as he attempted to clean it. He did, however, make an illustration of the shoe and noted that it had four holes on each side for nails. Although this discovery places the existence of iron horseshoes during the later half of the fifth century, their further usage is not recorded until closer to the end of the millennia. Carolingian Capitularies, legal acts composed and published by Frankish kings until the ninth century, display a high degree of attention to detail when it came to military matters, even going as far as to specify which weapons and equipment soldiers were to bring when called upon for war. With each Capitulary that calls for horsemen, no mention of horseshoes can be found. Excavations from Viking age burials also demonstrate a lack of iron horseshoes, even though many of the stirrups and other horse tack survived. A burial dig in Slovenia discovered iron bits, stirrups, and saddle parts but no horseshoes. The first literary mention of nailed horseshoes is found within Ekkehard's Waltharius, In 1350, Edward released an ordinance concerning pay and wages within the city of London. In the ordinance it mentioned farriers and decreed that they were not to charge more for their services than "they were wont to take before the time of the pestilence." The pestilence mentioned was the Black Death, which places the existence of farriers as a trade independent of blacksmiths at the latest in 1346. In 1350, a statute from Edward designated the shoer of horses at court to be the ferrour des chivaux (literally Shoer of Horses), who would be sworn in before judges. The ferrour des chivaux would swear to do his craft properly and to limit himself solely to it. The increasing division of labour in England, especially in regards to the farriers, proved beneficial for Edward III during the first phase of the Hundred Years' War. The English army traveled into France with an immense baggage train that possessed its own forges in order for the Sergeants Farrier and his assistants to shoe horses in the field. The increased specialization of the fourteenth century allowed Edward to create a self sufficient army, thus contributing to his military success in France.
Этимология
"Фарьер" сөзі орта ағылшын тіліндегі "ferrǒur" сөзіне дейін жетеді, ол аттарды пышақтап, аяқ кигізетін теміршіні білдірген. "Ferrǒur" сөзі одан бұрынғы көне француз тіліндегі "ferreor" сөзінен туындаған, ол латын тіліндегі "ferrum" – "темір" деген сөзден шыққан.
The word farrier can be traced back to the Middle English word ferrǒur, which referred to a blacksmith who also shoed horses. Ferrǒur can be traced back to the even earlier Old French ferreor, which in itself is based upon the Latin ferrum, meaning 'iron'.
Жұмыс
2005 жылғы әлем чемпионы Джеймс Блэртон: "Фарриерлік – техника мен жылқының өзі жұмыс істеуін қамтамасыз ету туралы. Бұл күрес емес." Көбінесе, әрбір қабықты дұрыс функциясын сақтап кесу маңызды. Егер жануардың жұмыс көлемі ауыр болса, абразивті беттерде жұмыс істесе, қосымша тұрақтандыру қажет болса, немесе қабықта патологиялық өзгерістер немесе құрылымдық ерекшеліктер болса, онда пышақтар қажет болуы мүмкін. Фарриердің қосымша міндеттеріне жараланған немесе ауру қабықтармен айналысу, жарыс, жаттығу немесе "эстетикалық" мақсаттар үшін арнайы пышақтарды орнату кіреді. Белгілі бір аурулары немесе жарақаттары бар жылқыларға қабықтарын қалпына келтіруге арналған емшаралар немесе арнайы пышақтар қажет болуы мүмкін. Дәстүр бойынша, фарриерлер бірнеше жылқыға пышақ кигізе алатын, ауласы бар шеберханаларда жұмыс істеді. Электрлік ұнтақтағыштар, газбен жұмыс істейтін портативті шеберханалар, дайын пышақтар және пластик пышақтар сияқты өнеркәсіптегі өзгерістер енді жеке клиенттерге баруға мүмкіндік берді.
James Blurton, 2005 World Champion Farrier, said, "Farriery is all about technique and getting the horse to do the work for you. It is not a wrestling match." In ordinary cases, trimming each hoof so it retains proper foot function is important. If the animal has a heavy work load, works on abrasive footing, needs additional traction, or has pathological changes in the hoof or conformational challenges, then shoes may be required. Additional tasks for the farrier include dealing with injured or diseased hooves and application of special shoes for racing, training, or "cosmetic" purposes. Horses with certain diseases or injuries may need remedial procedures for their hooves, or need special shoes. Traditionally, farriers worked in premises such as forges with yards where they could hot shoe a number of horses. Changes in the industry including the introduction of electric grinders, gas powered portable forges, ready made shoes, and plastic stick on shoes, have now made travelling to individual clients possible.
Қолданылған құралдар
+ Ферридің құралдары Құрал суреті Функциясы Асық, балға Аттың қадамына сай ат тұяқтарын пішіндеу үшін қолданылады. Қоршақ және қысқыштар Ат тұяқтарын қыздырып, қалыпқа келтіру және арнайы дизайн жасау үшін қолданылады, қысқыштар қызған тұяқтарды пеште де, асықта да ұстайды. Тырнақ бүгіштер (Клинчерлер) Тырнақтардың ұштарын бүгіп ("клинчерлеу") тұяқтың үстінде бекітеді. Балға Екі түрі бар: үлкені тұяқтарды пішіндеу үшін асықта қолданылады, кішірек балға тұяқ қабырғасындағы тесіктер арқылы тырнақтарды қадау үшін қолданылады. Тұяқ пышағы Тұяқтың ішкі бөлігін (frog) және табанын қырқу үшін қолданылады. Тұяқ қысқышы Тұяқ қабырғасын қырқу үшін қолданылады. Тұяқ сынағыштары Тұяқтағы жарықтарды, әлсіздіктерді немесе іріңді ошақтарды анықтау үшін қолданылады. Жұмырша Тұяқтың жиегін тегістеу және қырқуды аяқтау үшін қолданылады. Тұяқ тірегі Тұяқтың бақайын жұмыршамен өңдегенде жерден көтеру үшін қолданылады.
+ Farrier's tools ToolPicture Function Anvil, hammer Used to shape horseshoes to fit horse's feet Forge and tongs Used to heat horseshoes to allow custom shaping and specialized design, tongs hold a hot shoe in both the furnace and on the anvil Clinchers Used to bend over ("clinch") ends of nails to hold the shoe in place Hammer Two types, a larger design used on the anvil to shape shoes, a smaller one used to drive nails into hoof wall, through nail holes in shoe Hoof knife Used to trim frog and sole of hoof Hoof nippers Used to trim hoof wall Hoof testers Used to detect cracks, weakness or abscess in the hoof Rasp Used to finish trim and smooth out edges of hoof Stand Used to rest a horse's hoof off the ground when rasping the toe area.
Біліктіліктері
Ұлыбритания сияқты елдерде тіркелген темір ұсталарынан басқа адамдар заңды түрде өздерін темір ұста деп атай алмайды немесе темір ұсталық жұмыстарды жүргізе алмайды (Ұлыбританияда бұл 1975 жылғы «Темір ұсталар (тіркеу) туралы» заңымен реттеледі). Аталмыш заңның басты мақсаты – «біліктілігі жетілмеген адамдар аттарды аяқтап келе жатқанда, аттарға залал келтірмеу және оларға қатыгездік жасамау». Алайда, басқа елдерде, мысалы, АҚШ-та, темір ұсталық қызмет реттелмейді, заңды сертификаттау жүйесі жоқ және біліктілік деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. АҚШ-та төрт ұйым – Америкалық темір ұсталар қауымдастығы (AFA), Кәсіби темір ұсталар гильдиясы (GPF), Жұмысшы темір ұсталар бауырластығы және Жылқының ақсауын алдын алу ұйымы (ELPO) – темір ұсталар үшін ерікті сертификаттау бағдарламаларын ұсынады. Олардың ішінде AFA бағдарламасы ең ірісі, онда шамамен 2800 сертификатталған темір ұста бар. Сонымен қатар, AFA бағдарламасы Ұлыбританиядағы Farrier Registration Council және Worshipful Company of Farriers ұйымдарымен өзара келісім шартына ие. AFA, GPF және ELPO ұсынатын сертификаттау бағдарламалары бойынша барлық темір ұста емтихандары әріптестер тобымен өткізіледі. Бұл ұйымдардың темір ұста емтихандары білікті темір ұсталардың кәсіби біліктілік деңгейіне сай екенін растайтын ресми құжат алуға мүмкіндік береді, бұл техникалық білім мен практикалық дағдыларды бағалау, тәжірибе мерзімі және басқа факторлар арқылы анықталады. Темір ұста мектебінде немесе курста оқығанын растайтын сертификат алған темір ұсталар өздері белгілі бір оқу бағдарламасын аяқтағанын мәлімдей алады. Кейде, әдетте, қысқаша айту үшін, олар жарнамада «сертификатталған» деген сөзді қолданады. Кәсіби тіркеу міндетті немесе ерікті түрде болған жағдайда, лицензияны немесе сертификатты сақтау үшін үздіксіз кәсіби дамумен айналысу қажеттілігі жиі кездеседі. Мысалы, Американың кәсіби темір ұсталар қауымдастығына өз еркімен тіркелген темір ұсталар аккредитацияларын сақтау үшін жыл сайын кемінде 16 сағат білімді жаңартудан өтуге тиіс.
In countries such as the United Kingdom, people other than registered farriers cannot legally call themselves a farrier or carry out any farriery work (in the UK, this is under the Farriers (Registration) Act 1975). The primary aim of the act is to "prevent and avoid suffering by and cruelty to horses arising from the shoeing of horses by unskilled persons". However, in other countries, such as the United States, farriery is not regulated, no legal certification exists, and qualifications can vary. In the US, four organizations the American Farrier's Association (AFA), the Guild of Professional Farriers (GPF), the Brotherhood of Working Farriers, and the Equine Lameness Prevention Organization (ELPO) maintain voluntary certification programs for farriers. Of these, the AFA's program is the largest, with about 2800 certified farriers. Additionally, the AFA program has a reciprocity agreement with the Farrier Registration Council and the Worshipful Company of Farriers in the UK. Within the certification programs offered by the AFA, the GPF, and the ELPO, all farrier examinations are conducted by peer panels. The farrier examinations for these organizations are designed so that qualified farriers may obtain a formal credential indicating they meet a meaningful standard of professional competence as determined by technical knowledge and practical skills examinations, length of field experience, and other factors. Farriers who have received a certificate of completion for attending a farrier school or course may represent themselves as having completed a particular course of study. Sometimes, usually for purposes of brevity, they use the term "certified" in advertising. Where professional registration exists, on either a compulsory or voluntary basis, a requirement for continuing professional development activity often exists to maintain a particular license or certification. For instance, farriers voluntarily registered with the American Association of Professional Farriers require at least 16 hours of continuing education every year to maintain their accreditation.
Қыздар темірші
Дәстүрлі түрде, ат тұяқтарын пішіп жасау ерлер кәсібі саналған, бірақ ХХ ғасырдың басындағы суреттерде әйелдердің де жылқы ауруханасында жылқының тұяқтарына аяқ кигізіп жүргендері көрсетілген. Дегенмен, ХХ және ХХІ ғасырларда Австралия, Канада, Ирландия, Жаңа Зеландия, Сенегал, Ұлыбритания сияқты елдерде бұл мамандыққа бейімделген әйелдердің саны артты. Материалдар мен жұмыс істеу тәсілдеріндегі өзгерістер әйелдерге аналық міндеттерімен қатар осы кәсіпті үйлестіруді жеңілдетті. Қазір Ұлыбританиядағы әйелдер "шебер" ат тұяқтарын пішіп жасаушылар болып, сондай-ақ әлемнің түкпір-түкпірінен келген шәкірттерді оқытып, Worshipful Company of Farriers серіктестеріне айналуда.
Traditionally, farriery has been seen as a career for men although images do show women shoeing horses at a horse hospital in the early twentieth century. In the twentieth and twenty first centuries, however, the number of women entering the profession has risen in, for example, Australia, Canada, Ireland, New Zealand, Senegal, the UK Changes in materials and ways of working make it easier for women to combine the career with motherhood. Women in the UK are now becoming 'master' farriers and Fellows of the Worshipful Company of Farriers, training apprentice farriers from around the world.