Кіріспе

Rhamnus - Rhamnaceae тұқымдасына жататын, шамамен 140 түрді қамтитын бұталар мен кіші ағаштардың туысы. Оның түрлерінің биіктігі әртүрлі (сирек жағдайда ғана) және негізінен Шығыс Азия мен Солтүстік Америкада кездеседі, бірақ қоңыржай және субтропикалық Солтүстік жарты шарда, сондай-ақ Африка мен Оңтүстік Американың кейбір аймақтарындағы субтропикалық Оңтүстік жарты шарда да таралған. Бір түрі – қара өскін (Rhamnus cathartica) – Канада мен АҚШ-тың кейбір аймақтарында жабайы түрге айналып, инвазивті өсімдік ретінде гүл жарады. Жапырақтары күрделі немесе сирек мәңгі жасыл болады. Бұтақтары тікенсіз немесе ағаш тәрізді тікемен аяқталады. Жапырақ тілімдері бөлінбеген және қауырсын тәрізді тамырлы болады. Жапырақ шеттері аралық тісті немесе сирек бүтін болады. Rhamnus түрлері көбінесе екі үйлі болады, яғни еркек және әйел гүлдері бөлек өсімдіктерде орналасады. Көптеген түрлерде сары-жасыл, кішкентай, бір жынысты немесе сирек көпжынысты гүлдер кездеседі; олар жеке немесе қолтық шоғырлар, шоғыр тәрізді рацемдер немесе шоғыр тәрізді паникерлерде орналасқан, олар бірнеше гүлден тұрады. Тостаған түтігі шам тәрізді немесе тостаған тәрізді, 4 немесе 5 жұмыртқа тәрізді үшбұрышты тостаған жапырақтарымен, олардың сыртқы беті айқын қабырғалы болады. Гүл жапырақтары 4 немесе 5, бірақ кейбір түрлерде гүл жапырақтары болмауы мүмкін. Гүл жапырақтары тостаған жапырақтарынан қысқа. Гүлдерде 4 немесе 5 аталық тозаңдықтары болады, олар гүл жапырақтарымен қоршалған және олармен бірдей ұзындықта немесе одан қысқа болады. Тозаңдықтары дорсификс (artificially fixed) болады. Жоғарғы жатыр қуысы бос, дөңгелек пішіндес, 2-4 камералы. Жемісі – 2-4 тасты, жидек тәрізді, бақша тәрізді дәнек, пішіні жұмыртқа тәрізді-шар тәрізді немесе шар тәрізді. Тұқымдары жұмыртқа тәрізді немесе сопақша жұмыртқа тәрізді пішіндес, ойықсыз немесе артқы немесе бүйірлік жағынан тар, ұзын ойықпен шектеледі. Тұқымдарында ет тәрізді эндоспермі болады.

Тарату

Рамус дүние жүзіне дерлік таралған, оның 140-қа жуық түрі қоңыржайдан тропикалық аймақтарға дейін өсіп, табиғи ортада кездеседі. Көптеген түрлері Шығыс Азия мен Солтүстік Америкада, ал Еуропа мен Африкада азырақ түрлері бар. Бүркітбұталардың жапырақ тамырларының иілген пішіні ит ағашына ұқсас болғандықтан, оларды шатастыру мүмкін; ішінде, Оңтүстік Африкада R. prinoides-тің жергілікті атауы – «ит ағашы». Екі өсімдікті де жапырақты ақырындап бөліп қарасаңыз, оларды оңай ажыратуға болады: ит ағашынан жұқа, ақ түсті сүттей шырыш шығады, ал бүркітбұтадан мұндай шырыш шықпайды.

Инвазивті түрлер

Rhamnus cathartica, жалпы қара бұта, АҚШ-та және көптеген жергілікті билік орындары мен штаттық үкіметтер, оның ішінде Миннесота және Висконсин штаттарында шабуылшыл түр деп есептеледі. Жалпы қара бұта Канада мен АҚШ-та таралуға жақсы бейімделген. Ол көп күн сәулесі немесе құнарлы топырақ қажет етпейтін, тез өсетін өсімдік. Басқа түрлер, мысалы, Rhamnus alaternus та басқа жануарлардың оларды жеуіне кедергі келтіретін химиялық заттар шығарады.

Экология

Кейбір түрлер табиғи ареалдарынан тыс жерлерде инвазивті болып келеді. R. cathartica Америка Құрама Штаттарына декоративтік бұта ретінде әкелінген және ондағы көптеген аймақтарда инвазивті түрге айналған. Ол соялы қызыл құмырсқаның (Aphis glycines) негізгі қожайыны болып табылады, ол АҚШ-тағы соя өсірушілер үшін зиянды қоңыздардың бірі. Қыста бұл құмырсқалар қара бұтада қыстайды, ал көктемде жақын жердегі соя егістіктеріне таралады. Жерорта теңізінен шыққан мәңгі жасыл Италиялық қара бұта (R. alaternus) Жаңа Зеландияның кейбір аймақтарында, әсіресе Хаураки шығанағындағы аралдарда, қауіпті арамшөпке айналды. Қара бұталар көптеген көбелектердің (Lepidoptera) дернәсілдері үшін тағамдық өсімдік ретінде қолданылады. Америкалық түрлер егістік қарақұмырсқаның (Puccinia coronata) қоныс тебуіне жағдай жасайды. 1930 жылғы зерттеуде R. lanceolata-ны жою үшін керосин мен тұз қолданылған, және екеуі де осы бұталарды кесуге қарағанда арзан екені анықталды.

Қолданылуы

Көптеген түрлердің жемістерінде сары бояу бар, ал тұқымдары белокқа бай. Тұқымдарынан май, майлауға арналған май, баспа сиясы және сабын жасалады. Авиньон доланасының (R. saxatilis) тағы бір түрі жемісінен қырық сары бояу, Persian berry шығарады. Кейбір түрлер демиелинизациялық полиневропатияға себеп болуы мүмкін. Тазартушы долана (R. cathartica) – бұрын тазарту үшін қолданылған, кең таралған еуропалық өсімдік. 17 ғасырдың ортасында Англияда ол жалғыз жергілікті тазарту құралы болған. Линнейге дейін ол Spina Cervina деп те белгілі болған. Spina Cervina-ның жидектері қара, құрамында жасыл шырын және әрқайсысында төрт тұқым болады; бұл оларды қара шаған мен иттің жидегінен ажыратуға көмектеседі, оларда тек бір немесе екі тұқым болады. Оның сиропының дәмі ащы екені айтылады. Оның уыттылығы оны өте қауіпті емдік шөп етеді, сондықтан қазір қолданылмайды. R. prinoides Эфиопияда gesho деп аталады, онда одан tej деп аталатын шұбат жасалады. Rhamnus alaternus түрінің де емдік мақсатта қолданылуына үміт бар.