Кіріспе
Сумен толтырылған төсек немесе су төсегі – сумен толтырылған төсек немесе матрас. Су төсектер медициналық емдеу мақсатында 19-ғасырдағы түрлі жазбаларда кездеседі. Сан-Францискода ойлап табылып, 1971 жылы патенттелген қазіргі үлгісі 1980 жылдары АҚШ-та кең таралған тұтыну тауарына айналды, 1986 жылы нарықтың 20%-ын, ал 1987 жылы 22%-ын құрады. 2013 жылы жаңа төсек сатылымының 5%-дан азын қамтыды.
the bed or mattress
A waterbed, water mattress, or flotation mattress is a bed or mattress filled with water. Waterbeds intended for medical therapies appear in various reports through the 19th century. The modern version, invented in San Francisco and patented in 1971, became a popular consumer item in the United States through the 1980s with up to 20% of the market in 1986 and 22% in 1987. By 2013, they accounted for less than 5% of new bed sales.
Құрылыс
Су төсектері негізінен екі түрге бөлінеді: қатты қабырғалы және жұмсақ қабырғалы төсектер. Қатты қабырғалы су төсегі – платформаға орнатылған фанералық декке қойылған тікбұрышты ағаш қаңқаның ішінде су бар матрас. Жұмсақ қабырғалы су төсегі – платформаға орнатылған мата қаптамасының ішіндегі берік көбіктен жасалған тікбұрышты қаңқаның ішінде су бар матрас. Ол дәстүрлі төсек сияқты көрінеді және бөлмедегі жиһазға сәйкес етіп жасалған. Платформа әдетте дәстүрлі негіз немесе серіппелі блок сияқты болып келеді және нығайтылған металл қаңқаның үстіне орналасады. Ертедегі су төсегі матрастарының және көптеген арзан заманауи матрастардың бір ғана су камерасы бар. Бұл "еркін ағынды" матрастардағы су массасы қозғалғанда, айқын толқынды қозғалысты сезінуге болады және бұзылғаннан кейін тұрақтандыру үшін уақыт қажет. Жаңа модельдерде толқынды азайту әдістері, соның ішінде жібек мақта қолданылды. Кейбір модельдер толқынды қозғалысты жартылай ғана азайтады, ал қымбат модельдер толқынды қозғалысты дерлік жояды. Су төсектері әдетте жылытылады. Егер жылытқыш қолданылмаса, су бөлме температурасына теңеледі (шамамен 70°F). Жылытқышсыз модельдерде су камерасының үстінде кем дегенде бірнеше сантиметр оқшаулағыш материал болады. Бұл су төсегінің дене контурына бейімделу артықшылығын және төсек температурасын бақылау мүмкіндігін ішінара жояды. Осы себептерге байланысты көптеген су төсектері температураны бақылау жүйесімен жабдықталған. Температура термостат арқылы бақыланады және жеке қалау бойынша, әдетте орташа тері температурасы, 30°C (86°F) шамасында орнатылады. Әдеттегі жылыту элементі 150–400 ватт қуатты тұтынады. Оқшаулауға, төсек-орынға, температураға, пайдалануға және басқа да факторларға байланысты электр энергиясын пайдалану айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Су төсектері әдетте жұмсақ поливинилхлоридтен (ПВХ) немесе ұқсас материалдан жасалады. Оларды кез келген винилді жөндеу жиынтығымен жөндеуге болады.
Су төсегі матрастарының түрлері
Тегін ағылатын төсек: Толық толқынды төсек деп те аталады. Оның құрамында тек су бар, бірақ бөліштер немесе енгізілген элементтер жоқ. Жартылай толқынсыз төсек: Су қозғалысын бақылау және қолдауды арттыру үшін бірнеше талшықты немесе бөліштерден тұрады. Су төсегін пайдалану (ауру ханым Хейл үшін) Елизавета Гаскеллдің 1855 жылғы «Солтүстік және Оңтүстік» романында еске алынған. 1863 жылдың 18 мамырында АҚШ Медициналық және ауруханалық департаменті, Медициналық жеткізуші кеңсесі, Вашингтон, газеттерге су төсегімен жабдықтау туралы ұсыныс жариялады. Ұсыныста «су төсегі, үнді резеңке төсемдер, ауа немесе су үшін» жеткізуші талап етілді. 1871 жылы Нью-Йорк штатының Эльмира қаласында «ауруларға» арналған су төсегі қолданылған. Ол Марк Твеннің 1871 жылдың 23 шілдесінде «Нью-Йорк Таймс» газетінде жарияланған «Жаңа Бичер шіркеуі» мақаласында қысқаша айтылған. Твен былай деп жазды: «Емханада бір-екі су төсегі (ауырсынуына байланысты жатып емделуге мүмкіндігі жоқ науқастар үшін) және жартылай ондаған дөңгелекті мүгедектер креслолары болады. Қазіргі уақытта шіркеуге тиесілі су төсегі мен мүгедектер креслолары әрдайым сұранысқа ие және пайдаланылмаған күйде тұрмайды». 1877 жылы газетте жарияланған хабарламада «ҮНДІ РЕЗЕҢКЕСІНЕН ЖАСАЛҒАН СУ ТӨСЕГІ» ізделіп жатқан. 3 фут x 2 фут, жаңа немесе қолданылған. 1222 Бродвейге дереу хабарласыңыз». Басты кейіпкер Грэхам 1898 жылғы Х.Г. Уэллс романындағы «Ұйықтап жатқан оянған» шығармасында 203 жылдық комасы кезінде шыны корпус ішіндегі су төсегіне орналастырылған.
Хайнлайн сипаттамалары
Ғылыми фантастика жазушысы Роберт А. Хайнлайн өзінің "Көкжиектен әрі" (1942), "Қос жұлдыз" (1956) және "Жұртқа жат елдегі бейтаныс" (1961) романдарында емдік су төсегін сипаттады. 1980 жылы Хайнлайн "Expanded Universe" кітабында былай деп еске алды: "Мен су төсегін отыздың ортасында, төсекпен ауырып жатқан кезімде жобаладым; су деңгейін реттеу үшін сорғы, сумен толтырылған тым жұмсақ емес матраста жатқаннан гөрі жүзуге мүмкіндік беретін бүйірлік тіректер. Температураны термостатпен басқару, электр тогының кез келген қаупін болдырмау үшін қауіпсіздік жүйелері, су өткізбейтін қорап – егер су ақса, бұл үй шаруашылығындағы апат емес, ысық су бөтелкесі сияқты қарапайым мәселеге айналады, еденге түсетін жүктемені есептеу (өте маңызды!), ішкі резеңке матрас, жарықтандыру, оқу және тамақтануға қолайлы жағдай жасау – аурухана төсегінде тым көп уақыт өткізген адамның аурухана төсегін мүмкіндігінше жақсы етуге жасаған әрекеті болды." Хайнлайн өзінің өнертабысын жасауға тырыспады, бірақ оның алғашқы құрылысшысы Чарльз Холлға Хайнлайнның "алдыңғы жұмыстарына" сүйене отырып патент беруден бас тартылды. Көрінетіндей, Чарльз Холлдың су төсегіне алғашқы патент алу өтініші тым жалпы деп танылды, себебі бұл құрылғының өзі Хайнлайнның бірнеше романдарында сипатталған еді, ал бұл романтар Холл оны жасауға тырысқаннан 25 жылдан астам бұрын жарық көрген. Кейіннен Холл өзінің дизайнын өзгертіп, нақтылағаннан кейін патент алды.
I designed the waterbed during years as a bed patient in the middle thirties; a pump to control water level, side supports to permit one to float rather than simply lying on a not very soft water filled mattress. Thermostatic control of temperature, safety interfaces to avoid all possibility of electric shock, waterproof box to make a leak no more important than a leaky hot water bottle rather than a domestic disaster, calculation of floor loads (important! ), internal rubber mattress and lighting, reading, and eating arrangements—an attempt to design the perfect hospital bed by one who had spent too damn much time in hospital beds. Heinlein made no attempt to build his invention, but its first builder, Charles Hall, was denied a patent claim based on Heinlein's "prior works". Apparently, the initial patent application by Charles Hall for the waterbed was denied as being too broad, as the device itself had been described by Heinlein in several of his novels that had been published more than 25 years prior to Hall trying to make one. Hall was later granted a patent when he modified and specified his design.
Залдың су төсегі
Қазіргі су төсегін 1968 жылы Калифорниядағы Сан-Франциско мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Чарльз Приор Холл ойлап тапқан. Ол бастапқыда жаңашыл кресло жасауды жоспарлаған. Оның алғашқы прототипі 136 кг жүгері ұны бар винилден жасалған кресло болды. Бірақ ол креслоны жасаудан бас тартып, кереуетке көшті. 1971 жылы Холл су төсегіне (#3,585,356) патент алды, ол бастапқыда "адам денесіне сұйық қолдау" деп аталды. Сол жылы ол Innerspace Environments компаниясын құрды, ол АҚШ-та 30 өз меншігіндегі және басқарылатын дүкені бар су төсектерінің ең ірі сатушысы болды. Патент 1991 жылы Intex v. Hall /wbx ісінде сотқа тапсырылды. Сот патенттің дұрыстығын растады және Холл патентті бұзғаны үшін 4,8 миллион доллар өтемақы алды. Hall /wbx лицензиялық төлемдерден қосымша табыс түсірді. Кейінгі сот процестері мерзімнің өткеніне байланысты тоқтатылды. 1987 жылы сатылымдар отандық матрас индустриясының 22% құрады. Су төсегі бастапқыда "тыныш ұйқы" сыйлайтыны туралы жарнамаланғанмен, Холл клиенттердің "оны сезімталдық немесе жыныстық қанағат үшін сатып алғанын" мойындады, және 1970-ші жылдар мен 1980-ші жылдардың басындағы жыныстық мазмұндағы жарнама өте тиімді болды. Дьюк университетінің профессоры Генри Петроски су төсегі туралы: "Бұл тек жаңа ғана құрылғы емес, сонымен қатар мәдениеттің кез келген жаңалықты, әсіресе сексуалдық азаттықты бейнелейтін өнімді қабылдаған кезінде пайда болды" деді.
Пайдалануға қатысты
Су төсегі кейбіреулер үшін пайдалы әрі ыңғайлы, ал енді біреулер үшін қауіпті болуы мүмкін. Су төсегінің ең басты артықшылығы – ол денеге жақын формаға ие болуы және қысымды азайту қабілеті. Бұл тек жайлылықты іздейтіндерге ғана емес, сонымен қатар омыртқаға түсетін қысымды азайту арқасынан азап шегетін адамдарға да көмектеседі. Бұдан өзге, салмақтың тең таралуы салдарынан паралич немесе комада жатқан науқастарда төсек жараларының пайда болуын болдырмауға болады. Дегенмен, Ұлттық балалар денсаулығы және даму институты су төсегінің денеге жақын формасы нәрестелер үшін қауіпті екенін, олардың тұншығуына мүмкіндік тудыруы мүмкін екенін ескертеді. Су төсегінің тағы бір артықшылығы – оны тазалау оңай. Кір мен өлі тері бөлшектері сулы төсенішке еніп біте алмайды, сондықтан оны уақыт-уақыт мата және винил тазалағышпен сүртіп тастауға болады. Төсектің жабыншасын үнемі жууға болады, осылайша үй шаң құрттарын толығымен жоюға болады. Шаң құрттары сезімтал адамдарда астма, экзема және аллергияны тудыруы мүмкін.
Басқа факторлар
Біріншіден, кейбір қатты қабықты су төсектердің басқа матрастардан мөлшері өзгеше болғандықтан, төсек жамылғыларын табу қиын және олардың ассортименті шектеулі. Екіншіден, су төсегін жылжыту қарапайым төсекті жылжытудан қиын: суды төгіп, каркасын бөлшектеу қажет, содан кейін каркасты қайта құрастырып, матрасты сумен толтыру керек, ал жаңа суды қажетті температураға жеткізу үшін ұзақ уақыт бойы қыздыру қажет. Төсекті жылытуға кететін шығын жоғары; су төсегі климатқа, төсек өлшеміне және басқа факторларға байланысты жылына 300 мен 1500 кВт/сағ (АҚШ-тағы тұрғын үй энергиясының орташа құны 12 цент/кВт/сағ есебімен 36–180 АҚШ доллары) тұтынады. Жұмсақ қабықты су төсегін пайдалану арқылы энергия тұтынуды шамамен 60%-ға азайтуға болады. Электр қуаты үзілген жағдайда төсекті жылыту мүмкіндігі жоғалады, бұл төсекті ұйықтау үшін тым суық етеді, әсіресе қыс айларында немесе бөлмені жылыту мүмкін болмаса. Су матрасы кейде ағып кетсе, судың өзі де қиындық тудыруы мүмкін. Пластик қаптама зақымды азайтады, бірақ төсекті босату, жөндеу, қайта толтыру және қыздыру (сондай-ақ осының бәрі аяқталғанша басқа жерде ұйықтау) ыңғайсыздық тудыруы мүмкін. Тағы бір фактор – су төсегінің салмағы. Су төсегі матрасының көлеміне байланысты, ол белгілі бір мөлшерде суды ұстайды, бұл төсектің жалпы салмағын арттырады. Бұл салмақ төсек орналасқан еденге қауіп төндіруі мүмкін. Кейбір үй иелері осы себепті, әсіресе жоғары қабатта болса, жалға алушыға су төсегін қоюға рұқсат бермейді.