Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік-шығыс Ирландияның тарихи ағылшын диалектісі
Historical Anglic dialect of southeast Ireland
Йола, көбінесе және тарихи түрде Форт және Барги диалектісі деп белгілі, Ирландияның Уэксфорд графтығындағы Форт және Барги барондықтарында бір кезде сөйленген орта ағылшын тілінің диалектісі болды. Осыған байланысты, ол Фингал аймағының Фингал диалектісімен ұқсас болуы мүмкін. Екеуі де 19-шы ғасырда қазіргі Гиберно ағылшын тіліне алмастырылып, іс жүзінде жойылды. "Йола" сөзі бұл диалектіде "ескі" деген мағынаны білдіреді.
Yola, more commonly and historically the Forth and Bargy dialect, was a dialect of the Middle English language once spoken in the baronies of Forth and Bargy in County Wexford, Ireland. As such, it was probably similar to the Fingallian dialect of the Fingal area. Both became functionally extinct in the 19th century when they were replaced by modern Hiberno English. The word "yola" means "old" in the dialect.
Тарих
Уэксфорд графтығында, әсіресе Форт және Барги барондықтарында осы диалектіде сөйлеген. Ирландияға нормандар басып кірген кезде ағылшын тілінде сөйлейтіндер алғаш рет осы аймаққа келді, бұл сол кезеңде таратылған орта ағылшын тілінен пайда болған деген теорияны қолдайды. Сондықтан, бұл тіл Дублиннің солтүстігіндегі Фингал аймағында қолданылған Фингал тіліне ұқсас болған деп саналады. "Ескі ағылшын" қауымдастығының ана тілі – орта ағылшын тілі 14-ғасырға дейін Оңтүстік-Шығыс Ирландияның көп бөлігінде кеңінен таралған. Ескі ағылшындар Ирландия мәдениетіне сіңірілген сайын, олардың бастапқы тілі бірте-бірте гейлдендіру арқылы ығыстырылды. Осыдан кейін Йола және Фингал тілдері осы ағылшын тілінің түпнұсқа түрінің жалғыз куәгерлері болып қалды. Қазіргі ағылшын тілі 17-ғасыр мен одан кейін британдық отарлаушылар арқылы кеңінен енгізіліп, Ирландияның қазіргі Гиберно-Ағылшын тілінің негізін қалады. Жаңа түрлер сақталған реликт диалекттерден айқын түрде ерекшеленді.
The dialect was spoken in County Wexford, particularly in the baronies of Forth and Bargy. This was the first area English speakers came to in the Norman invasion of Ireland, supporting the theory that it evolved from the Middle English introduced in that period. As such it is thought to have been similar to Fingallian, which was spoken in the Fingal region north of Dublin. Middle English, the mother tongue of the "Old English" community, was widespread throughout southeastern Ireland until the 14th century; as the Old English were increasingly assimilated into Irish culture, their original language was gradually displaced through Gaelicisation. After this point, Yola and Fingallian were the only attested relicts of this original form of English. Modern English was widely introduced by British colonists during and after the 17th century, forming the basis for the modern Hiberno English of Ireland. The new varieties were notably distinct from the surviving relict dialects.
19-ғасырдың ортасынан кейін қолданылуы
Форт және Барги диалектісі 19 ғасырдың ортасынан кейін күнделікті қарым-қатынас құралы ретінде қолданылмай қалғанмен, ол діни тіл ретінде маңызды қолданылуын және Ирландияның тіл білімі қауымдастығында жеке қолданылуын жалғастырды, мысалы, Кэтлин Браунның 1893 жылғы 10 сәуірде Ирландияға жазған хатында. Браун бірнеше мақала жазды, соның ішінде 1927 жылғы «Форт және Барги барондықтарының ежелгі диалектісі» және диалекттің соңғы жазба үлгілерін жасады деп есептеледі. Уэксфорд округының тумасы Пэдди Берри «А Йола Зонг» шығармасын жинақы түрде орындауымен танымал, ол оны әртүрлі жазбалар үшін орындады, соңғысы 2017 жылы болды. Ұрпақтан-ұрпаққа жеткен түрлі Йола өлеңдерін 1969 жылы түсірілген деректі фильмде Вексфорд әйелінің айтқанын естуге болады. Yola Farmstead, 18 ғасырдағы Форт және Барги ауылының қоғамдық түрде қайта жаңғыртылуы, ашылу салтанатында Йола тілінде сөз сөйледі және ән орындады, жарнамаларында Йола тіркестерін пайдаланды және қатысушылар тіл білгіштерінен және басқа да сарапшылардан диалекттің қыр-сырын үйрене алатын шаралар ұйымдастырды. Yola Farmstead сонымен қатар Рождестволық қызметтерінде Йола тілін кеңінен қолданған Килмор хорының мүшесі Джек Деверьесті еске алу шарасын өткізді. Деверо Йола тілін сақтап қалған және оны жақсы білген адам болды; жергілікті тұрғындар оны диалект бойынша сарапшы деп есептеді, ал оның еске алу рәсімінде Йола тіліне аударылған «Пәктілік дұғасы» оқылды. Yola Farmstead кейін жабылды, бірақ 2021 жылдан бері оны қайта ашуға тырысулар жүргізілуде. Wikitongues сайтында Йолаға арналған бөлім бар, онда тілдік құжаттама мен жаңғырту ресурстары орналасқан.
Though the Forth and Bargy dialect ceased to be used as a means of daily communication after the mid 19th century, it continued to see significant usage as a liturgical language, and some personal usage within the linguist community of Ireland, such as Kathleen Browne's letter to Ireland dated to 10 April 1893. Browne wrote a number of articles, including The Ancient Dialect of the Baronies of Forth and Bargy in 1927, and is speculated to have produced some of the last written examples of the dialect. County Wexford native Paddy Berry is noted for his condensed performances of the piece "A Yola Zong" which he has performed for various recordings, the latest of which was in 2017. Various Yola rhymes, passed down from generation to generation, can be heard spoken by a Wexford woman in a documentary recorded in 1969 on the present usage and rememberers of Yola in the former baronies of Forth and Bargy. Yola Farmstead, a community operated reenactment of a Forth and Bargy village as it would have been during the 18th century, delivered a speech and performance of a song in Yola at their opening ceremony, featured Yola phrases in their advertisements, and hosted events where participants could learn some of the dialect from linguists and other experts on it. The Yola Farmstead also hosted a memorial event dedicated to Jack Devereux of the Kilmore Choir, which once used Yola extensively in their Christmas services. Devereux was a preservationist of, and well versed in, Yola; locals considered him to be an expert on the dialect, and a rendition of the Lord's Prayer translated into Yola was read at his memorial. The Yola Farm has since closed down but since 2021 there have been efforts to reopen it. Wikitongues also has a section dedicated to Yola on its website which hosts language documentation and revitalization resources.
Фоналогия
Голландия тіліндегідей, ағылшын тілінің оңтүстік-батыс диалектілерінде және (аздау дәрежеде) неміс тілінде, Йола тіліндегі көптеген дауыссыз фрикативтер дауыстыға айналды. Орта ағылшын дауыстылары жақсы сақталған, Ұлы дауыстық өзгерістермен байланысты өзгерістерге толыққанды емес және сирек ұшырады. Йола тілінің ерекше бір белгісі – көптеген жағдайларда сөздердің екінші буынына екпін түсуі: morsaale "morsel", hatcheat "hatchet", dineare "dinner", readeare "reader", weddeen "wedding" және т.б.
As in the Dutch language, in southwestern varieties of English and (to a lesser extent) in German, most voiceless fricatives in Yola became voiced. The Middle English vowels are well preserved, having only partially and sporadically undergone the changes associated with the Great Vowel Shift. One striking characteristic of Yola was the fact that stress shifted to the second syllable of words in many instances: morsaale "morsel", hatcheat "hatchet", dineare "dinner", readeare "reader", weddeen "wedding", etc.
Мақалалар
Алғашқыда анықталған артикль a немесе ee болған, кейіннен ол "the" артиклімен алмастырылды.
The definite article was at first a or ee, which was later replaced by the.
Іс-әрекеттер
Йола етістіктерінде кейбір консервативті ерекшеліктер кездеседі. Екінші және үшінші жақ көпше түрінің жұрнақтары кейде "eth" немесе "edh" түрінде болған, мысалы, Чосердің ағылшын тіліндегідей. Өткен шақ есімдігі орта ағылшын тіліндегі "y" префиксін "ee" түрінде сақтап қалған.
Yola verbs had some conservative characteristics. The second and third person plural endings were sometimes eth or edh as in Chaucerian English. The past participle retained the Middle English "y" prefix as "ee".
Есімдіктер
Кейбір есімдер орта ғасырлық ағылшын тіліндегі "children" сөзінің "-en" көпше түрін сақтап қалды, мысалы "been" ('аралар') және "tren" ('ағаштар').
Some nouns retained the en plural of ME children, such as been 'bees' and tren 'trees'.
Сөздік
Джейкоб Пул құрастырған сөздік Форт және Барги лексикасы туралы белгілі барлық ақпараттың көп бөлігін қамтиды. Пул – Барги және Шелмалиер барондықтарының шекарасындағы Тагмон ауданындағы Гроутауннан шыққан фермер және Діни достар қоғамының (квакерлер) мүшесі болған. Ол 1800 жылдан 1827 жылы қайтыс болғанға дейін өзінің жалға алған шаруалары мен жұмысшыларынан сөздер мен тіркестер жинады. Лексиканың көп бөлігі англосаксон тіліне қатысты болғанымен, Йола көптеген сөздерді ирланд және француз тілдерінен алған. Барлық Йола этимологиялық түбірлері орта ағылшын тілінде, егер басқаша көрсетілмесе. Орта ағылшын тілінің қалыпты емес түрінен туындаған Йола сөздері алдымен түпнұсқасын, содан кейін жақшада нұсқасын көрсетеді.
The glossary compiled by Jacob Poole provides most of what is known about the Forth and Bargy vocabulary. Poole was a farmer and member of the Religious Society of Friends (Quakers) from Growtown in the Parish of Taghmon on the border between the baronies of Bargy and Shelmalier. He collected words and phrases from his tenants and farm labourers between 1800 and his death in 1827. Although most of its vocabulary is Anglo Saxon in origin, Yola contains many borrowings from Irish and French. All the Yola etymons are Middle English unless stated otherwise. Yola words derived from a non standard Middle English form list the variant first, followed by the variant in parentheses.
Йола әндері
Төменде Йоло тіліндегі ән және оның шамамен ағылшын тіліне аудармасы келтірілген.
The following is a song in Yola with a rough translation into English.
1836 жылы Лорд-лейтенантқа сөйлеген сөзі
1836 жылы Уэксфордқа сапарлаған Ирландияның Лорд-лейтенанты Мулгрейв графына Форт және Барги диалектісінде айтылған құттықтау сөзі. 15 ақпан 1860 жылғы «Вексфорд Индипендент» газетінен алынған. Газет редакторы Эдмунд Хоре былай деп жазды:
Congratulatory address in the dialect of Forth and Bargy, presented to the Earl of Mulgrave, Lord Lieutenant of Ireland, on his visit to Wexford in 1836. Taken from the Wexford Independent newspaper of 15 February 1860. The paper's editor Edmund Hore wrote: