Кіріспе

Археологиялық әлеуеті бар аймақтар, сондай-ақ жоғары археологиялық әлеуеті бар аймақтар немесе қалалық археологиялық аймақтар деп аталатын жерлер – археологтардың жер астындағы археологиялық жәдігерлердің сақталу мүмкіндігі жоғары деп анықтаған ел ішіндегі орналасқан жерлер. Әлем бойынша археологиялық әлеуеті бар жүздеген мыңдаған аймақ бар, бірақ оларды қазуға көптеген факторлар кедерілгі келтіреді. Осы археологиялық әлеуеті бар аймақтардың қалыптасуына көптеген факторлар ықпал етеді, бастысы – қоршаған орта факторлары, сондай-ақ саяси факторлар мен ел тарихы.

Археологиялық әлеуетті аймақтарға ықпал ететін экологиялық факторлар

Археологиялық ескерткіштерді сақтауға әсер ететін экологиялық факторлар археологиялық потенциалы бар аумақтар үшін маңызды құрамдас бөлік болып табылады. Археологиялық потенциалы жоғары аумақтардың басты ерекшеліктері – құрғақтығы, суықтығы және суға толуы. Археологиялық табылымның тұрақты күйде сақталуы үшін осы үш фактор өмір бойы өзгермейтіндей болуы керек. Археологиялық потенциалы бар аумақтарға әсер ететін көптеген ерекшеліктер бар, бірақ ең бастысы – қоршаған орта факторларының олардың барлық өмірлік кезеңінде тұрақты күйде қалуы. Археологиялық потенциалы бар аумақтарды анықтау, ең жақсы экологиялық факторларға ие аумақтармен ғана шектелмейді, сонымен қатар қай аумақтар "әлемдік мәдениет және адам мінез-құлқы туралы білімге" үлес қосатынын анықтауды да қамтиды.

Мысыр

Мысырдың ұзақ тарихы мен мәдени мұрасының арқасында, ол әлемдегі археологиялық зерттеулерге ең көп мүмкіндік бар жерлердің бірі. Мысырда археологтардың үлкен табысқа ие болуының басты себебі – ғасырлар бұрын пирамидалардың аса мұқият салынуы. Пирамидалар «Пирамидалар дәуірі» деп аталатын, мың жылдан астам созылған кезеңде салынды, ол үшінші династиядан басталып, Екінші аралық кезеңде аяқталды. Геродоттың мәлімдемесіне сәйкес, осы пирамидаларды, әсіресе Гизаның Ұлы пирамидасын салуға 100 000 адам 20 жылдан астам уақыт жұмсаған. Пирамидалардың күрделі құрылысы мен жоғары қорғаныш деңгейі олардың ішіндегі артефакттардың мыңдаған жылдар бойы сақталуына ыңғайлы жағдай жасады. Археологтар осы ежелгі өркениет туралы көптеген мәліметтер тапты. Египеттегі осы археологиялық зерттеулерге мүмкіндік беретін аймақтардың орналасуы өте құрғақ болғандықтан, артефакттар мен басқа да ескерткіштердің сақталуына көмектеседі. Дегенмен, осы және басқа да тас ескерткіштердің тозуына бірнеше фактор әсер етеді, олардың ішінде ауа температурасы, салыстырмалы ылғалдылық, жел эрозиясы және ауаның ластануы бар.

Помпея

Помпеи – тарихтағы ең маңызды археологиялық жаңалықтардың бірі, онда толыққанды сақталған Рим өркениетінің көбі қазылып алынды. 69 жылы Везувийдің атқылауы бүкіл өркениетті пірокластикалық ағынмен, сағатына 100-200 шақырым жылдамдықпен қозғалатын күл мен аса қызған газдар бұлтымен (100 499 градус) жапты. Бұл ағын барлық адамдарды дереу өлтірді, ал қала қорғаныш қабатындай күлмен жабылды, содан кейін сағатына 65-80 шақырым жылдамдықпен қозғалатын жанартаулық тау жыныстары мен газдың қызған сынықтарының жер бетімен сырғанаған лавинасы қаланың үстін жапты. Қала толығымен көміліп, ішіндегі барлық нәрсе б.з.б. 69 жылы қалпында сақталды. Осы табиғи апаттың салдарынан қала жоғары археологиялық потенциалы бар аймақ деп есептеледі. Помпеи қаласы б.з.б. 69 жылы Рим азаматтарының күнделікті өмірін түсіну үшін құнды деректер көзі болып табылады. Археологтар қазба жұмыстарын жалғастырып, толыққанды ашуға ұмтылып жатқандықтан, қала әлі де жаңа дәлелдер ұсынуда.

Афина мен Грекия

Грекия, әсіресе оның аралдары мен Афинасы, батыс әлемінде маңызды мұра қалдырған көптеген монументалды орындарға мекенжай. Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырдағы империализм Афина мен Эгей теңізіндегі көршілес елдерге тікелей әсер етті. Периклдің империалистік саясатының арқасында Афина мен Грекияның өзі археологиялық зерттеулер үшін аса маңызды аймаққа айналды. Перикл Афинаның Жерорта теңізіндегі әлеуметтік, саяси және әскери күшін көрнекті түрде бейнелеуді көздеді. Перикл сәттілікке жетті және Грекияның алтын ғасырына үлкен үлес қосты, ол кезде Грекия Эгей теңізінің супердержавасы болды. Акрополь және Парфенон, Пропилея сияқты басқа да ірі монументалды орындар мен түрлі мүсіндер бүгінде Афинаның үстінде мақтанышпен тұр. Афинадағы ең танымал археологиялық орын – б.з.д. V ғасырдың екінші жартысында әскери мақсаттармен салынған Акрополь. Бірақ ол тез арада Афинаға арналған құдайларға табыну орнына айналып, қасиетті орын деп белгіленді. Грекиядағы климат, Мысыр мен Помпейдегідей, археологиялық жәдірелерді сақтауда маңызды рөл атқарды. Оңтүстік Грекияда «Жертеңіздік» климат басым, яғни қысқы жаңбырлар мен жазғы құрғақшылыққа тән. Грекияда жыл бойы ауа райы күрт өзгермейді, сондықтан көптеген артефактілер қатал және экстремалды ауа райының әсеріне ұшырамайды.

Археологиялық әлеуетті аймақтарды құру және табуда цифрлық археологияның әлеуеті

Саналық археология соңғы жылдары әлемдегі археологиялық әлеуеті бар ескерткіштерді анықтауда маңызды құрамдас бөлікке айналды. Цифрлық технологиялардың жетістіктері археология әлемін де өзгертіп, қазба жұмыстарын тиімдірек, нәтижелірек және мақсатқа бағытталған етті. 2011 жылы өрістегі сынақтардан сәтті өткеннен кейін, Тель Акко Толық Археология Жобасы (Акко, Израиль) Agisoft компаниясының PhotoScan Pro бағдарламасы археологиялық ескерткіштердің нақты 3D-бейнелерін жасау үшін өте пайдалы құрал екенін анықтады, сондай-ақ археологиялық деректерді таратудың жаңа мүмкіндігін ұсынды. Цифрлық археологияның археология саласына оң әсер еткенінің көптеген мысалдары бар, олардың ішінде Помпея ең табыстыларының бірі. Жыл сайын миллиондаған туристі қабылдайтын тарихи ескерткіш ретінде Помпея мен Геркуланум сақтау мәселелеріне тап болады, бірақ 3D-сканерлеуді пайдалану арқасында ескерткіштің онлайн визуализациясы қолжетімді болды, бұл оның бүлінуін азайтуға көмектеседі. Австралиялық археолог Эстель Лазер алғаш рет гипстік қалыптарды КТ-сканерлеуді қолданды, бұл қайтыс болған адамдар туралы айқын түсінік алуға мүмкіндік берді – олардың жасы, жынысы, денсаулығы және басқа да маңызды ерекшеліктері анықталды. Лазердің жұмысы Помпея тарихын өзгертті, Помпейде көбінесе әйелдер, балалар және қарттар қаза тапты деген кең таралған пікірді жоңқаға шығарды. Лазер сонымен қатар Фиорелли мен Спиназола жасаған қателіктерді түзеді. Осы ескерткіште табылған денелер туралы жаңа мәліметтер археологтарға Везувий халқы мен олардың күнделікті өмірін тереңірек зерттеуге көмектесті.

Археологиялық қазбаларға саяси ықпал

Саясат археологияға және археологиялық әлеуеті бар деп саналатын орындарға зор әсер етеді. Көптеген елдердің бай тарихы мен қолайлы жағдайлары бар, олардың барлығы археологиялық зерттеулерге мүмкіндік береді, бірақ саясат оларды ашуға оң және теріс әсер етеді. Помпея мысалында, 20 ғасырдың басындағы саяси жағдай осы орынға елеулі зақым келтірді. Муссолини билікте болған кезде Помпейде үлкен қазба жұмыстары жүргізілді, және бұл қазбалардың ең өнімді кезеңі болғанына қарамастан, олардың салдары орынға тигізген зиян оң әсерінен асып түсті. Қазба жұмыстары Италияның өткенін «жаңа империалистік Италияның үлгісін құру» үшін пайдаланған Муссолинидің фашистік үкіметінің саясатына сәйкес келді. Оның ауқымды қазба жұмыстарына қарамастан, Муссолини қызметтен алынған кезде, барлығы 66 гектардың 26 гектары қазылмаған болып қалды, ал 1950-ші жылдардың соңы мен 1960-шы жылдардың басында Помпея қирауға бет бұрды. Кейде саясат археологиялық қазбаларға көмектеседі. Мысырда, мысалы, тарихи ескерткіштерді сақтау үшін жыл сайын көп қаржы жұмсалады, себебі олар туристердің көптеп келуіне және осылайша кіріс табуға мүмкіндік береді. Египет туризмі елдегі маңызды табыс көздерінің бірі болып саналады, 2019/2018 жылдары 12,57 миллиард АҚШ доллары түсті. Египеттегі саяси күн тәртібі жақында өзгерді, өйткені саясаткерлер осы ескерткіштердің әлем үшін ғана емес, экономика үшін де маңызды екенін түсінді. Алайда, көптеген жағдайларда, археологиялық әлеуеті жоғары елдерде ескерткіштерді ашуға және оларды жақсы күйде ұстауға жеткілікті қаржы жоқ.