Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Археологиялық әлеуеті бар аймақтар, сондай-ақ жоғары археологиялық әлеуеті бар аймақтар немесе қалалық археологиялық аймақтар деп аталатын жерлер – археологтардың жер астындағы археологиялық жәдігерлердің сақталу мүмкіндігі жоғары деп анықтаған ел ішіндегі орналасқан жерлер. Әлем бойынша археологиялық әлеуеті бар жүздеген мыңдаған аймақ бар, бірақ оларды қазуға көптеген факторлар кедерілгі келтіреді. Осы археологиялық әлеуеті бар аймақтардың қалыптасуына көптеген факторлар ықпал етеді, бастысы – қоршаған орта факторлары, сондай-ақ саяси факторлар мен ел тарихы.
Areas of archaeological potential, also known as areas of high archaeological potential or urban archaeological zones, are locations within a country identified by archeologists as sites where buried archaeological artifacts are likely to survive. There are hundreds of thousands of areas of archaeological potential worldwide, yet many factors limit the excavation of them. There is a multitude of factors that contribute to these areas of archeological potential, mainly the environmental factors, but also political factors, and the history that the country holds.
Археологиялық әлеуетті аймақтарға ықпал ететін экологиялық факторлар
Археологиялық ескерткіштерді сақтауға әсер ететін экологиялық факторлар археологиялық потенциалы бар аумақтар үшін маңызды құрамдас бөлік болып табылады. Археологиялық потенциалы жоғары аумақтардың басты ерекшеліктері – құрғақтығы, суықтығы және суға толуы. Археологиялық табылымның тұрақты күйде сақталуы үшін осы үш фактор өмір бойы өзгермейтіндей болуы керек. Археологиялық потенциалы бар аумақтарға әсер ететін көптеген ерекшеліктер бар, бірақ ең бастысы – қоршаған орта факторларының олардың барлық өмірлік кезеңінде тұрақты күйде қалуы. Археологиялық потенциалы бар аумақтарды анықтау, ең жақсы экологиялық факторларға ие аумақтармен ғана шектелмейді, сонымен қатар қай аумақтар "әлемдік мәдениет және адам мінез-құлқы туралы білімге" үлес қосатынын анықтауды да қамтиды.
The environmental factors which contribute to the preserving of archaeological sites are an integral component when it comes to areas of archaeological potential. The key features of areas with high archaeological potential are that they are dry, cold, and waterlogged. These three features must have stayed at a constant state throughout the entirety of their existence, for the archaeological find to remain in a stable state. There are many specific features that contribute to areas of archaeological potential, but the key component is that the environmental factors remained at a constant state throughout the entirety of their existence. Determining which areas will be of archaeological potential is not limited to what areas have the best environmental factors but also which areas will give offer a contribution to “the knowledge of world culture and human behaviour”.
Мысыр
Мысырдың ұзақ тарихы мен мәдени мұрасының арқасында, ол әлемдегі археологиялық зерттеулерге ең көп мүмкіндік бар жерлердің бірі. Мысырда археологтардың үлкен табысқа ие болуының басты себебі – ғасырлар бұрын пирамидалардың аса мұқият салынуы. Пирамидалар «Пирамидалар дәуірі» деп аталатын, мың жылдан астам созылған кезеңде салынды, ол үшінші династиядан басталып, Екінші аралық кезеңде аяқталды. Геродоттың мәлімдемесіне сәйкес, осы пирамидаларды, әсіресе Гизаның Ұлы пирамидасын салуға 100 000 адам 20 жылдан астам уақыт жұмсаған. Пирамидалардың күрделі құрылысы мен жоғары қорғаныш деңгейі олардың ішіндегі артефакттардың мыңдаған жылдар бойы сақталуына ыңғайлы жағдай жасады. Археологтар осы ежелгі өркениет туралы көптеген мәліметтер тапты. Египеттегі осы археологиялық зерттеулерге мүмкіндік беретін аймақтардың орналасуы өте құрғақ болғандықтан, артефакттар мен басқа да ескерткіштердің сақталуына көмектеседі. Дегенмен, осы және басқа да тас ескерткіштердің тозуына бірнеше фактор әсер етеді, олардың ішінде ауа температурасы, салыстырмалы ылғалдылық, жел эрозиясы және ауаның ластануы бар.
Due to Egypt's long held historical legacy, it is one place in the world that has the highest level of archaeological potential. The main reason for the great success archaeologists have come across in Egypt is due to the careful construction of the pyramids hundreds of centuries ago. The pyramids were constructed in a period referred to as the Pyramid Age, which spanned over a thousand years, beginning in the third dynasty and ending in the Second Intermediate Period. The careful construction of these pyramids, specifically the Great Pyramid of Giza, according to Herodotus, took 100 000 men and over 20 years to build. Due to the intricate design and level of protection these pyramids hold, they have subsequently created an ideal environment for the artifacts within to withstand thousands of years. Archaeologists have been able to find an excess of information about this ancient civilisation. In this, the location of these areas in Egypt of archaeological potential are extremely dry, helping to preserve the artifacts and other monuments. Although, these sites and other stone monuments do suffer from several factors of deterioration, including air temperature, relative humidity, wind erosion and air pollution.
Помпея
Помпеи – тарихтағы ең маңызды археологиялық жаңалықтардың бірі, онда толыққанды сақталған Рим өркениетінің көбі қазылып алынды. 69 жылы Везувийдің атқылауы бүкіл өркениетті пірокластикалық ағынмен, сағатына 100-200 шақырым жылдамдықпен қозғалатын күл мен аса қызған газдар бұлтымен (100 499 градус) жапты. Бұл ағын барлық адамдарды дереу өлтірді, ал қала қорғаныш қабатындай күлмен жабылды, содан кейін сағатына 65-80 шақырым жылдамдықпен қозғалатын жанартаулық тау жыныстары мен газдың қызған сынықтарының жер бетімен сырғанаған лавинасы қаланың үстін жапты. Қала толығымен көміліп, ішіндегі барлық нәрсе б.з.б. 69 жылы қалпында сақталды. Осы табиғи апаттың салдарынан қала жоғары археологиялық потенциалы бар аймақ деп есептеледі. Помпеи қаласы б.з.б. 69 жылы Рим азаматтарының күнделікті өмірін түсіну үшін құнды деректер көзі болып табылады. Археологтар қазба жұмыстарын жалғастырып, толыққанды ашуға ұмтылып жатқандықтан, қала әлі де жаңа дәлелдер ұсынуда.
Pompeii was one of the greatest archaeological finds in history, with almost an entire, perfectly preserved Roman civilisation being excavated. The eruption of Vesuvius in 69AD covered the entire civilisation in a pyroclastic surge, a cloud of ash and superheated gases (100 499 degrees c) traveling at 100 200 kilometers an hour. This surge instantaneously killed all humans whilst covering the town in a protective layer of ash which was shortly followed by a pyroclastic surge, a ground hugging avalanche of superheated fragments of volcanic rock and gas moving at 65–80 km an hour, which covered the entirety of the town. The town was covered, and everything inside was preserved just as it was in 69BC. Due to this natural disaster, the town is deemed as an area of high archaeological potential. The site of Pompeii has been an incredibly useful source for understanding the daily life of Roman citizens in 69 BC. The town continues to provide evidence as archaeologists remain persistent in uncovering the entirety of the site.
Афина мен Грекия
Грекия, әсіресе оның аралдары мен Афинасы, батыс әлемінде маңызды мұра қалдырған көптеген монументалды орындарға мекенжай. Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырдағы империализм Афина мен Эгей теңізіндегі көршілес елдерге тікелей әсер етті. Периклдің империалистік саясатының арқасында Афина мен Грекияның өзі археологиялық зерттеулер үшін аса маңызды аймаққа айналды. Перикл Афинаның Жерорта теңізіндегі әлеуметтік, саяси және әскери күшін көрнекті түрде бейнелеуді көздеді. Перикл сәттілікке жетті және Грекияның алтын ғасырына үлкен үлес қосты, ол кезде Грекия Эгей теңізінің супердержавасы болды. Акрополь және Парфенон, Пропилея сияқты басқа да ірі монументалды орындар мен түрлі мүсіндер бүгінде Афинаның үстінде мақтанышпен тұр. Афинадағы ең танымал археологиялық орын – б.з.д. V ғасырдың екінші жартысында әскери мақсаттармен салынған Акрополь. Бірақ ол тез арада Афинаға арналған құдайларға табыну орнына айналып, қасиетті орын деп белгіленді. Грекиядағы климат, Мысыр мен Помпейдегідей, археологиялық жәдірелерді сақтауда маңызды рөл атқарды. Оңтүстік Грекияда «Жертеңіздік» климат басым, яғни қысқы жаңбырлар мен жазғы құрғақшылыққа тән. Грекияда жыл бойы ауа райы күрт өзгермейді, сондықтан көптеген артефактілер қатал және экстремалды ауа райының әсеріне ұшырамайды.
Greece, specifically its islands and Athens is home to many monumental sites which have a significant legacy in the western world. Imperialism in the fifth century BC directly impacted Athens and other neighboring countries in the Aegean, and due to the imperialistic regime of Pericles, Athens and Greece itself has become an area of acute archeological potential. Pericles wanted to present an image that visually reveal the social, political, and military strength and power that Athens held over the Mediterranean. Pericles was successful and is largely attributed to the Golden Age of Greece, a time when Greece was the superpower of the Aegean. The Acropolis and other large monumental sites including the Parthenon, the Propylaea, and various statues still stand proudly over Athens today. The most renowned archeological site in Athens is the Acropolis, built in the second half of the fifth century BC for military purposes, it quickly shifted to a place of worship for Athena, and thus was marked as a sacred site. The climate in Greece also played an instrumental factor in preserving archeological artifacts, much like in Egypt and Pompeii. Southern Greece enjoys what is referred to as a “Mediterranean” climate, which includes light winter rains and summer droughts. The climate doesn't change drastically throughout the year in Greece, meaning that the multitude of artifacts do not get exposed to harsh and extreme weather conditions.
Археологиялық әлеуетті аймақтарды құру және табуда цифрлық археологияның әлеуеті
Саналық археология соңғы жылдары әлемдегі археологиялық әлеуеті бар ескерткіштерді анықтауда маңызды құрамдас бөлікке айналды. Цифрлық технологиялардың жетістіктері археология әлемін де өзгертіп, қазба жұмыстарын тиімдірек, нәтижелірек және мақсатқа бағытталған етті. 2011 жылы өрістегі сынақтардан сәтті өткеннен кейін, Тель Акко Толық Археология Жобасы (Акко, Израиль) Agisoft компаниясының PhotoScan Pro бағдарламасы археологиялық ескерткіштердің нақты 3D-бейнелерін жасау үшін өте пайдалы құрал екенін анықтады, сондай-ақ археологиялық деректерді таратудың жаңа мүмкіндігін ұсынды. Цифрлық археологияның археология саласына оң әсер еткенінің көптеген мысалдары бар, олардың ішінде Помпея ең табыстыларының бірі. Жыл сайын миллиондаған туристі қабылдайтын тарихи ескерткіш ретінде Помпея мен Геркуланум сақтау мәселелеріне тап болады, бірақ 3D-сканерлеуді пайдалану арқасында ескерткіштің онлайн визуализациясы қолжетімді болды, бұл оның бүлінуін азайтуға көмектеседі. Австралиялық археолог Эстель Лазер алғаш рет гипстік қалыптарды КТ-сканерлеуді қолданды, бұл қайтыс болған адамдар туралы айқын түсінік алуға мүмкіндік берді – олардың жасы, жынысы, денсаулығы және басқа да маңызды ерекшеліктері анықталды. Лазердің жұмысы Помпея тарихын өзгертті, Помпейде көбінесе әйелдер, балалар және қарттар қаза тапты деген кең таралған пікірді жоңқаға шығарды. Лазер сонымен қатар Фиорелли мен Спиназола жасаған қателіктерді түзеді. Осы ескерткіште табылған денелер туралы жаңа мәліметтер археологтарға Везувий халқы мен олардың күнделікті өмірін тереңірек зерттеуге көмектесті.
Digital archaeology has been an integral component in recent years when determining which sites across the world hold archaeological potential. Digital advances have also shaped the world of archaeology, making excavations more efficient, effective, and purposeful. Following a successful season of field testing in 2011, the Tel Akko Total Archaeology Project (Akko, Israel) found that Agisoft's PhotoScan Pro one became an extremely useful tool in creating accurate 3D images of archaeological sites, providing a new outlet for the dissemination of archaeological data. There are multiple examples of the way digital archaeology has positively affected the field of archaeology, with Pompeii being one of the most successful. As a historic site with millions of visitors each year, Pompeii and Herculaneum face conservation issues, yet with the use of 3D scanning, online visual representations of the site have been made available, decreasing the deterioration of the site. Estelle Laser, an Australian Archeologist, first used CT scans on plaster casts, which in turn have helped to gain a much clearer sense of the reality of the people who died, uncovering their age, gender, health, and other important features. Laser's work changed the story of Pompeii, dismembering the common notion that those who died at Pompeii were primarily women, children, and the elderly. Laser additionally undid the wrongdoings of Fiorelli and Spinazola. This new information about the bodies found on the site has helped archaeologists to gain a deeper knowledge of the people of Vesuvius and their daily life.
Археологиялық қазбаларға саяси ықпал
Саясат археологияға және археологиялық әлеуеті бар деп саналатын орындарға зор әсер етеді. Көптеген елдердің бай тарихы мен қолайлы жағдайлары бар, олардың барлығы археологиялық зерттеулерге мүмкіндік береді, бірақ саясат оларды ашуға оң және теріс әсер етеді. Помпея мысалында, 20 ғасырдың басындағы саяси жағдай осы орынға елеулі зақым келтірді. Муссолини билікте болған кезде Помпейде үлкен қазба жұмыстары жүргізілді, және бұл қазбалардың ең өнімді кезеңі болғанына қарамастан, олардың салдары орынға тигізген зиян оң әсерінен асып түсті. Қазба жұмыстары Италияның өткенін «жаңа империалистік Италияның үлгісін құру» үшін пайдаланған Муссолинидің фашистік үкіметінің саясатына сәйкес келді. Оның ауқымды қазба жұмыстарына қарамастан, Муссолини қызметтен алынған кезде, барлығы 66 гектардың 26 гектары қазылмаған болып қалды, ал 1950-ші жылдардың соңы мен 1960-шы жылдардың басында Помпея қирауға бет бұрды. Кейде саясат археологиялық қазбаларға көмектеседі. Мысырда, мысалы, тарихи ескерткіштерді сақтау үшін жыл сайын көп қаржы жұмсалады, себебі олар туристердің көптеп келуіне және осылайша кіріс табуға мүмкіндік береді. Египет туризмі елдегі маңызды табыс көздерінің бірі болып саналады, 2019/2018 жылдары 12,57 миллиард АҚШ доллары түсті. Египеттегі саяси күн тәртібі жақында өзгерді, өйткені саясаткерлер осы ескерткіштердің әлем үшін ғана емес, экономика үшін де маңызды екенін түсінді. Алайда, көптеген жағдайларда, археологиялық әлеуеті жоғары елдерде ескерткіштерді ашуға және оларды жақсы күйде ұстауға жеткілікті қаржы жоқ.
Politics heavily influence archaeology and the sites that are deemed to have archaeological potential. Many countries have a rich history and idyllic conditions which all point towards archaeological potential, although politics hamper their uncovering both positively and negatively. In the case of Pompeii, politics in the early 20th century significantly damaged the site. Mussolini was in power when great excavations were taking place in Pompeii, and despite being the most productive period of excavations at the site, the damage these excavations caused was more detrimental to the site than positive. The excavations corresponded to the Fascist government of Mussolini, which exploited the potential of Italy's past to ‘create a model for a new imperialist Italy’. Despite his wide ranging excavations, by the time Mussolini was forced out of the office, 26 hectares of the total 66 were not excavated, and further, by the late 50s and early 60s, Pompeii was in a state of disrepair. In some circumstances, politics help archaeological digs take place. For example, in Egypt, a large amount of money is given each year to help preserve the historical monuments, as they create a large influx of tourism and therefore money. Tourism in Egypt is one of the leading sources of income for the country with US$12.57 billion produced in 2019/2018. The political agenda in Egypt has recently changed as politicians realised the importance of these monuments to not only the world but the economy. Although, in many cases, countries with high archaeological potential do not have enough money to uncover monuments and keep them in good condition.