1170-1183 жылдардағы Англияның жас патшасы Генри

Кіріспе

Англияның кіші патшасы 1170 – 1183 жылдары. Генрих Жас патша (28 ақпан 1155 – 11 маусым 1183) – Англияның Генрих II және Аквитанияның Элеонорасының бала кезінен аман қалған үлкен ұлы. 1170 жылы ол Англияның титулды королі, Нормандия герцогы, Анжу және Мэн графы атанды. Генрих Жас патша – Норманд жаулап алудан бері әкесі билік еткен кезде тәж киген жалғыз ағылшын патшасы болды, бірақ ол әкесінің оған мағыналы тәуелсіз билік беруден бас тартуына наразы болды. Ол 28 жасында, әкесі мен інісі Ричардқа қарсы Лимузендегі жорық кезінде, әкесінен алты жыл бұрын қайтыс болды.

Ерте өмір

Жас Генрих туралы оның үйленуіне және тәж кию рәсіміне байланысты оқиғалар туралы аз мәлімет бар. Оның анасының Франция королі Людовик VII-ге алғашқы некеден туған балалары Мари және Аликс болды. Оның ағасы Уильям (1156 жылы қайтыс болған) және кіші інілері Матильда, Ричард, Джеффри, Элеонора, Джоан және Джон болды. 1170 жылдың маусым айында он бес жасар Генрих әкесінің тірі кезінде корольдікке тағайындалды, бұл Генрих II-нің континенттік иеліктерінің ресми билеушісі болған француз Капетия әулетінің дәстүрлі тәжірибесі еді. Король Стефан бұрын 1143 жылы өз ұлы Евстацийді тәж кигізуге тырысқан, бірақ Папаның қолдауын ала алмады. 1153 жылы Стефан тіпті екінші ұлы Вильгельмді мұрагер деп мойындауға әрекеттенбеді. Ол өз өмірінде әкесінен өзгеше екенін көрсету үшін "Жас Генрих" деп аталды. Ол билік құрған король болмағандықтан, Англия корольдарының тізбесінде есептелмейді. Томас Беккеттің бір хатшысы Генрихке әкесі тәж кигізу алдында рыцарьлық дәреже бергенін айтады, бірақ Уильям Маршалдың тарихы корольге 1173 жылғы көтеріліс кезінде Маршал рыцарьлық дәреже бергенін мәлімдейді.

Турнирдің батыры және танымал тұлға

Генридің күнделікті үкіметтік істерге қызығушылығы болмаған, бұл оны әкесінен және кіші інілерінен ерекшелендірді. Дегенмен, оның әкесі Англиядағы билікті өз қолында ұстап, ұлына билік беруге кедергі келтірді. Тарихшылардың көпшілігі У.Л.Уорреннің пікірін қолдайды: «Жас Генрих өз заманында отбасының жалғыз танымал мүшесі болды, сонымен қатар саяси сабырлылық, әскери шеберлік немесе тіпті қарапайым зиялылықты көрсетпеген жалғыз адам болды», – деп жазды ол кейінірек шыққан кітабында: «Ол мейірімді, жайлы, әдепті, сыпайы, кеңпейілділік пен жомарттықтың өзі болды. Алайда, ол сонымен қатар, бетке жылыспайтын, мақтанғақ, немқұрайлы, ойсыз, қабілетсіз, шалақ және жауапсыз да болды». Бірақ, жас патшаның замандастары арасындағы беделі жақсы болды. Бұл, әлдебір себепті, сол кездегі әуесқой турнир мәдениетімен байланысты болуы мүмкін. 1170 жылы оған ұстаз ретінде тағайындалған және 1182 жылға дейін оның турнир командасын басқарған Вильям Маршалдың тарихында, ол 1175 және 1182 жылдар аралығында Солтүстік және Орталық Франциядағы турнирлерде үнемі қатысқан жарысқа қатысушы ретінде сипатталған. Фландрия графы Филипп I және Эно графы Бальдуин V сияқты туыстарымен бірге ол осы спорттың белсенді демеушісі болды. Ол 1179 жылдың қараша айында Лагни-сюр-Марн турниріне алып жүрген рыцарьдар тобына күніне 200 фунттан астам жұмсаған деседі. Саяси салмағы болмаса да, оның демеушілігі оған Батыс Еуропаның барлық жерінде танымал атақ әкелді. Барон және трубадур Бертран де Борн оны білген, ол былай деді:

Оның замандастары мен келесі буын арасында 1183 жылы болған өлімі турнирлер мен рыцарлық ізденістердің құлдырауына себеп болды деген пікір қалыптасқан. Бір кездегі дін қызметкері Тилберидің Гервазы оның қазасы туралы былай деді: «Шүбәсіз, ол тірі кезде әлемге демеу болғандай, жастық шағында қайтыс болғанда барлық ерлікке соққы болды». Бірақ, Уорреннің қазіргі заманға дейін таратып келген жас Генриге қатысты дәстүрлі көзқарасы соңғы жылдары сынға ұшырады. Мэтью Стрикленд жас патшаның өмірі мен мансабына арналған жинағында, ол шын мәнінде қабілетті және жағымды адам болған, әкесі оған өзінің аймақтары мен жауапкершіліктерін беруден бас тартқанына ғана ренжіді деп мәлімдеді.

Саяси мансап

Жас Генрих әкесінің билік етуінің саясатында маңызды рөл атқарды. 1160 жылдың 2 қарашасында Францияның Людовик VII және оның екінші әйелі Кастилиялық Констанцияның қызы Маргаретқа құда түсті. Бұл неке Анжу графтары мен француз патшалары арасындағы Норман Вексині иелену үшін болған ұзаққа созылған күресті аяқтауға жасалған әрекет болды. Вексинді Людовик VII Генрихтің атасы, Анжу графы Джеффри Плантагенеттен шамамен 1144 жылы алған еді. Келісім бойынша Маргарет Норман Вексині күйеуіне әкелер еді. Алайда, Генрих II Жас Генрих пен Маргарет кішкентай болғандықтан, қамалдарды басып алу үшін олардың некесін асықтырды. Бұл патшалар арасында қызыл қанды шекара соғысына әкеп соқты. Генрих II 1162 жылдың өзінде Жас Генрихті патша етіп тағайындау туралы ойланған және тіпті Александр III-тен Йорк архиепискобы Роджерге Жас Генрихті қажет болған кезде таққа отырғызуды бұйырған папалық бұйрық алған. Кентербери архиепискобы болып жаңадан тағайындалған Томас Беккетке Жас Генрихтің тағына отыру рәсіміне дайындалу тапсырылды және 1162 жылғы тіркемелерде алтын шеңбер жасау үшін қаражат бөлінгені тіркелді. Бірақ бұл орындалмады. Барлоудың пікірінше, оңтүстік прелаттары Генрих патшаны папалық бұйрықты қолданудан бас тартты, себебі Кентербери архиепископтығы енді бос емес еді. Бұл Йорк архиепискобы Роджерді қатты ренжітті, ол Римге хат жазып, корольді таққа баулу құқығын растауын сұрады. Роджердің кешігуі Генрихтің жоспарларын бұзды және Жас Генрих 1170 жылға дейін таққа отырғызылмады. Жас Генрих ақыры 14 маусымда 1170 жылы сенбі күні Вестминстер аббаттығында, Англияның Норман аристократиясының көп бөлігі мен бос емес ағылшын епископтарының басым көпшілігінің қатысуымен, Базильдің мейрамында таққа отырды. Мэтью Стрикленд ағылшын шіркеуінің жоғары лауазымдарында Генрих II-мен алты жылдық даудан кейін Томас Беккеттің қолдаушыларының азайғанын айтады. 1170 жылы Францияның Маргарет патшасы күйеуімен бірге таққа отырғызылмағаны Людовик VII-ге жасалған есептелген қорлау болды. Роберт Ториньи оның Нормандиядан қатысуға кешігіп келгенін айтады, бірақ басқа көздер оның Каенде әдейі кешіктірілгенін көрсетеді. Уоррен бұл Людовик VII-нің Томас Беккетті соңғы ұсыныстарын қабылдамауына кедергі келтіру үшін жасалған тиімді әрекет болды деп санайды. Қалай болғанда да, Луи бұған қатты ашуланып, Норман шекарасына шабуыл жасады, Генрихті герцогтіктің қорғанысын жеке бақылау үшін оралуға мәжбүр етті. Алайда, Блуа графы Теобальдтың делдалдығы екі монархтың Вендомда кездесуіне әкелді, ал Ла Ферте мен Фретевальде өткен кездесулерден кейін Генрих король Луиді ынталандыра алды. Жас Генрих пен Маргарет 27 тамызда 1172 жылы Винчестер соборында ресми түрде үйленді, онда Генрих он жеті жасында екінші рет Англия королі болды, бұл жолы Маргаретпен бірге Руан архиепискобы Ротро оларды таж кигізді. Жас Генрих 1173 жылы әкесімен келіспей кетті. Заманауи тарихшылар бұл жас жігіттің әкесі оған билік ететін жер бермегеніне және қаржылық жағдайына наразы болғандықтан болды деп санайды. Алайда, көтеріліс әкесінің билігіне қарсы тереңгі наразылықтан күш алған сияқты, және ағылшын-норман, норман, анжу, пуату және бретон аристократтарының күшті тобы оған қосылды. 1173-1174 жылдардағы көтеріліс патшаны құлатуға жақын болды. Ол Каналдың ағылшын жағындағы жерлері бар ақсүйектердің адалдығы және Шотландия королі I Уильямның жеңілісі мен тұтқындалуы арқасында ғана құтқарылды. Жас Генрих анасы Элеонора Аквитанның тұтқындалуынан және көтерілістің сәтсіздігінен кейін келісуге тырысты. Оның қаржысы келісім шарттары бойынша көбейді және ол келесі жеті жылдың көп бөлігін турнирлерге арнады. 1179 жылдың қарашасында ол Реймсте Филипп II Августтың таққа отыруында әкесінің өкілі ретінде Франция королінің көмекшісі болды. Ол Францияның стюарды қызметін атқарды және таққа отыру процессиясында тажды алып жүрді. Кейіннен ол Ланни-сюр-Марнда өткен мерекелік турнирде жетекші рөл атқарды, онда ол 500-ден астам рыцарьдан тұратын отрядты алып келді. Жас Генрихтің жағдайы 1182 жылы нашарлай бастады. Ол өзінің турнирлік мезнэйінің жетекшісі Уильям Маршаллмен келіспей кетті. "Гийом ле Маршаль тарихының" белгісіз авторы Маршалдың ұятқа қалуының себебі оның патшайым Маргаретпен жасырын қарым-қатынаста болғанынан туындағанын айтады. Маршалдың басты заманауи өмірбаянының бірі Дэвид Крауч Уильямға қарсы айыптау іс жүзінде Маршалдың өзіндік менмендігі мен ашкөздігіне байланысты болды деп санайды. Осы мәлімет бойынша, сатқындық айыптамасы тарихта Маршалдың нақты айыптамаларынан ауыртпалықты тудыру үшін ғана енгізілді, оның кінәлі болуы мүмкін. Жас король 1183 жылдың басында әйелін Францияға жіберді, бірақ бұл, әсіресе, оның інісі Ричардпен болатын соғысқа қарсы оны қорғау үшін жасалды, оның опасыздыққа ұшырағаны үшін емес. Маргарет 19 маусымда 1177 жылы шамамен мерзімінен бұрын дүниеге келген Уильям есімді ұл тауып, үш күннен кейін қайтыс болды.

The young Henry played an important part in the politics of his father's reign. On 2 November 1160, he was betrothed to Margaret of France, daughter of Louis VII of France and his second wife, Constance of Castile, when he was five years of age and she was at least two. The marriage was an attempt to finally settle the struggle between the counts of Anjou and the French kings over possession of the frontier district of the Norman Vexin, which Louis VII had acquired from Henry's grandfather, Geoffrey Plantagenet, Count of Anjou, in around 1144. By the terms of the settlement, Margaret would bring the castles of the Norman Vexin to her new husband. However, the marriage was pushed through by Henry II when Young Henry and Margaret were small children so that he could seize the castles. A bitter border war followed between the kings. Henry II had toyed with the idea of having Young Henry crowned king as early as 1162 and even procured a papal bull from Alexander III ordering Archbishop Roger of York to crown Young Henry whenever required. Thomas Becket, newly ordained as Archbishop of Canterbury, had been ordered to prepare for the coronation of Young Henry and the pipe rolls for 1162 record the allocation of funds for the commissioning of a golden circlet. This was not to be, however; Barlow suggests that the southern prelates dissuaded King Henry from using the papal bull as the Archbishopric of Canterbury was now occupied. This greatly upset Roger of York, who wrote to Rome asking for confirmation of his right to crown kings; while ultimately unsuccessful, Roger's delays derailed Henry's plans and the Young King would not be crowned until 1170. Young Henry was finally crowned on Saturday 14 June 1170 on the feast of St Basil at Westminster Abbey, in the presence of most of the Anglo Norman nobility and the overwhelming majority of the non vacant English bishoprics. Matthew Strickland notes that the exiled Thomas Becket had few supporters left in the upper ranks of the English church after six years of dispute with Henry II. It was almost certainly a calculated insult to Louis VII that Margaret of France was not crowned alongside her husband in 1170. Robert of Torigny argues she simply arrived from Normandy too late to participate, but other sources reveal she was deliberately delayed at Caen. Warren believes that this was an ultimately fruitful attempt to prevent Louis VII from dissuading Thomas Becket from accepting his latest overtures. Whatever the case, Louis was so enraged by this that he launched an immediate attack on the Norman border, forcing Henry to return to the duchy personally to oversee its defences. Mediation by Count Theobald of Blois, however, led to a meeting between the two monarchs at Vendôme and, following subsequent meetings at La Ferté and Fréteval, Henry was able to placate King Louis. Young Henry and Margaret were formally married on 27 August 1172 at Winchester Cathedral, when Henry, aged seventeen, was crowned King of England a second time, this time together with Margaret, by Rotrou, the Archbishop of Rouen. Young Henry fell out with his father in 1173. Contemporary chroniclers allege that this was owing to the young man's frustration that his father had given him no realm to rule, and his feeling starved of funds. The rebellion seems, however, to have drawn strength from much deeper discontent with his father's rule, and a formidable party of Anglo Norman, Norman, Angevin, Poitevin and Breton magnates joined him. The revolt of 1173–1174 came close to toppling the king; he was narrowly saved by the loyalty of a party of nobles with holdings on the English side of the Channel, and by the defeat and capture of William I, the King of Scotland. Young Henry sought a reconciliation after the capture of his mother, Eleanor of Aquitaine, and the failure of the rebellion. His funds were much increased by the terms of the settlement and he apparently devoted most of the next seven years to the amusement of the tournament. In November 1179, he represented his father at the coronation of Philip Augustus as associate king of France at Reims. He acted as Steward of France and carried the crown in the coronation procession. Later, he played a leading role in the celebratory tournament held at Lagny sur Marne, to which he brought a retinue of over 500 knights at huge expense. The Young Henry's affairs took a turn for the worse in 1182. He fell out with William Marshal, the leader of his tournament mesnée. The unknown author of L'Histoire de Guillaume le Maréchal suggests that Marshal's disgrace was because he had indulged in a clandestine affair with Queen Margaret. David Crouch, one of the Marshal's principal modern biographers, argues that the charge against William was actually one of lèse majesté, brought on by Marshal's own arrogance and greed. By this account, the charge of adultery was only introduced in the History of William Marshal as a distraction from the real charges, of which he was most probably guilty. Though the Young King sent his wife early in 1183 to the French court, it was done most likely to keep her safe in the impending war with his brother, Richard, rather than because she was in disgrace. Margaret gave birth to a baby boy named William, who may have been born prematurely on 19 June 1177, and died only three days later.

Өлім және жерлеу

Генрих Жас патша 1183 жылы жаз айында 28 жасында Лимузенде әкесі мен ағасы Ричардқа қарсы жорық жүргізіп жатқанда қайтыс болды. Ол жалдамалы әскерге ақы төлеу үшін жергілікті монастырларды тонап, ақша жинаған еді. Маусым айының басында дизентериямен ауырып қалды. Денсаулығы тез нашарлағандықтан, Кверсидегі Мартельге жеткізілді. 7 маусымда өлімі жақын екені анық болды, ол тәубе етіп, соңғы қасиетті рәсімдерді қабылдады. Әкесіне қарсы соғыс салғаны үшін өкініш білдіру үшін, ол крест алдында жалаңаш күйінде жерге жығылды. Өсиетнама қалдырды және крестоносшылық серт бергендіктен, шапанын досы Уильям Маршалға тапсырды, одан шапанымен (көп болжам бойынша, крестоносшылық белгісі тігілген) Иерусалимдегі Қасиетті Қабірге жеткізуін өтінді. Өлім төсегінде әкесімен кешірісуді сұрады, бірақ Генрих патша онымен кездесуден бас тартты, алдаудан қорқып. 11 маусымда қайтыс болды, қолында әкесі жіберген сақинаны ұстап, оны кешірімнің белгісі ретінде қабылдады. Оның өлімінен кейін әкесі: "Ол маған көп шығын келтірді, бірақ оның тірі қалғанын және маған одан да көп шығын келтіргенін қалаған едім", - деп айқайлады. Генрихтің өлімінен кейін анасы мен достарының тобы оны қасиетті деп жариялауға тырысты. Уэллс архидиаконы Томас Эрли көп ұзамай оның денесін Нормандияға алып барған процессиядағы керемет оқиғаларды баяндайтын уағыз жариялады. Генрих ішек-қарны мен басқа дене мүшелерін Шарро аббаттығында жерлеуді бұйырды, ал денесінің қалған бөлігі Руан соборында тынығуы керек еді. Бірақ, жерлеу процессиясы кезінде Генрихтің үйінен біреуін жалдамалы әскер командирлері марқұм патшаның қарызы үшін ұстап кетті. Оның мәйітін сүйреп әкелген салт аттылардың қалтасы бос болғандықтан, оларды Вигеои монастырында қайырымдылықпен тамақтандыруға тура келді. Оның денесі қай жерде болса да, үлкен және эмоционалды жиындар өтті. Ле-Мандағы жергілікті епископ процессияны тоқтатып, Генрихтің өлімінен туған азаматтық наразылықты басу үшін мәйітті соборында жерлеуді бұйырды. Руанның деканы бір айдан кейін Ле-Манның басшылығынан денені сот арқылы қайтарып алды, сонда жас Генрих өсиетнамасында қалағандай Нормандияда жерленді. Генрихтің қалдықтары Руан соборында сақталған, оның қабірі алтарьдың қарсы жағында, кіші інісі Англияның Ричард I-нің қабірімен қатар орналасқан, олармен ол үнемі дауласып тұратын. Оны Маргаретқа үйлендірген Руан архиепискобының қабірі амбулаторияда жақын жерде жатыр. Оның ағалары Ричард пен Джон кейін Англия патшалары болды.

Henry the Young King died, aged 28, in the summer of 1183, during the course of a campaign in Limousin against his father and his brother Richard. He had just finished pillaging local monasteries to raise money to pay his mercenaries. He contracted dysentery at the beginning of June. Weakening fast, he was taken to Martel in Quercy. It was clear to his household that he was dying on 7 June, when he was confessed and received the last rites. As a token of his penitence for his war against his father, he prostrated himself naked on the floor before a crucifix. He made a testament and, since he had taken a crusader's vow, he gave his cloak to his friend William Marshal, with the plea that he should take the cloak (presumably with the crusader's cross stitched to it) to the Holy Sepulchre in Jerusalem. On his deathbed, he reportedly asked to be reconciled to his father, but King Henry, fearing a trick, refused to see him. He died on 11 June, clasping a ring his father had sent instead as a sign of his forgiveness. After his death, his father is said to have exclaimed: "He cost me much, but I wish he had lived to cost me more." After Henry's death, there was an attempt by his mother and a faction of his friends to promote his sainthood. Thomas of Earley, Archdeacon of Wells, published a sermon not long afterward detailing miraculous events attending the cortège that took his body north to Normandy. Henry had left orders that his entrails and other body parts should be buried at the abbey of Charroux, but the rest of his body should rest in Rouen Cathedral. However, during the funeral procession, a member of Henry's household was seized by his mercenary captains for debts the late king had owed them. The knights accompanying his corpse were so penniless they had to be fed by charity at the monastery of Vigeois. There were large and emotional gatherings wherever his body rested. At Le Mans, the local bishop halted the procession and ordered the body buried in his cathedral, perhaps to help defuse the civil unrest Henry's death had caused. The dean of Rouen recovered the body from the chapter of Le Mans a month later by a lawsuit, so that the Young Henry could be buried in Normandy as he had desired in his testament. Henry's remains are in Rouen Cathedral, where his tomb is on the opposite side of the altar from the tomb of the heart of his younger brother, Richard I of England, with whom he was perpetually quarrelling. The tomb of the Archbishop of Rouen, who had married him to Margaret, lies nearby in the ambulatory. His brothers Richard and John each later became King of England.

Мәдени суреттер

Генри рөлін Риггс О’Хара 1964 жылғы «Бекет» фильмінде сомдады. Ол сондай-ақ Алан Кокс (жас бала ретінде), Доминик Савидж (жасөспірім ретінде) және Кевин МакНалли (ересек адам ретінде) 1978 жылғы BBC телесериалы «The Devil’s Crown» («Шайтанның тәжі» деген мағынада) басты рөлдерін ойнады, ол оның әкесі мен ағаларының билік ету кезеңін көркемдеп бейнеледі.