Кіріспе

1135 - 1154 жылдардағы Англия королі, көбінесе Блуалық Стефан деп аталатын Стефан (1092 немесе 1096 – 25 қазан 1154), 22 желтоқсан 1135 жылдан 1154 жылы қайтыс болғанға дейін Англия королі болды. Ол 1125 жылдан 1147 жылға дейін Булонь графының жұбайы ретінде (jure uxoris) және 1135 жылдан 1144 жылға дейін Нормандия герцогы болды. Оның билігі Анархиямен, оның туысы және қарсыласы император Матильдамен болған азаматтық соғыспен белгіленді. Оның ұлы Генрих II Стефаннан кейін Англияның Анжулік патшаларының біріншісі болды. Стефан Францияның орталық бөлігіндегі Блуа графтығында, Блуа графы Стефан Генри мен Вильгельм Жеңімпаздың қызы Аделаның төртінші ұлы ретінде дүниеге келді. Әкесі Стефан әлі жас болғанда қайтыс болды, және ол анасы тәрбиеледі. Стефан Англия королі Генрих I-нің сарайына орналасып, беделге ие болды және оған кең жерлер берілді. Ол Булоньдық Матильдаға үйленді, Кент және Булоньдегі қосымша иеліктерді мұра етті, бұл оларды Англиядағы ең байлардың бірі етті. 1120 жылы «Ақ кеме» батып бара жатқанда Стефан Генрих I-нің ұлы Вильгельм Аделинмен бірге суға батып кетуден мүжілді; Вильгельмнің өлімі ағылшын тағына мұрагерлік етуді ашық қалдырды. Генрих 1135 жылы қайтыс болғанда, Стефан тез арада Англия арнасынан өтіп, ағасы Генрихтің, Винчестер епискобы және Гластонбери аббатының көмегімен таққа отырды, патшалықтағы тәртіпті сақтау Генрих I-нің қызы император Матильданың талабын қолдау туралы бұрынғы антына қарағанда маңыздырақ екенін айтты. Стефанның билігінің алғашқы жылдары Шотландияның Давид I, Уэльстің бүлікшілері және император Матильданың күйеуі Анжу графы Джеффри Плантагенеттің Англия мен Нормандиядағы иеліктеріне жасаған шабуылдарына қарамастан, көбінесе сәтті болды. 1138 жылы императордың жартылай бауыры Роберт Глостер Стефанға қарсы көтеріліп, азаматтық соғыс қаупін тудырды. Стефан өзінің жақын кеңесшісі Валерэн де Бомонтпен бірге билігін қорғау үшін белсенді әрекеттер жасады, соның ішінде бірнеше епископтарды тұтқындады. 1139 жылы император мен Роберт басқыншылық жасаған кезде Стефан көтерілісті тез басуға мүмкіндік алмады, және ол Англияның оңтүстік-батысында кеңінен тарады. 1141 жылы Линкольн шайқасында тұтқындалған ол көптеген ізбасарларынан бас тартып, Нормандияны бақылаудан шығарды. Ол әйелі мен оның әскери қолбасшыларының бірі Вильгельм Ипренский Робертті Винчестер шайқасында тұтқындағаннан кейін ғана босатылды, бірақ соғыс екі тараптың да ешқайсысы артықшылыққа ие бола алмағандықтан көп жылдар бойы созылды. Стефан өзінің ұлы Евстафий таққа мұрагер боларына көз жеткізуге тырысты. Патша шіркеуді Евстафийді таққа отырғызуға келісуге көндіруге тырысты; Папа Евгений III бас тартты, және Стефан өзінің жоғары діни лауазымдағы тұлғаларымен күрделі пікір таластарға түсті. 1153 жылы императордың ұлы Генрих Англияға басып кірді және өзінің таққа деген талабын қолдау үшін ықпалды аймақтық барондардың одағын құрды. Екі әскер Валлингфордта кездесті, бірақ екі тараптың да барондары тағы бір шайқасқа түсуге құштар емес еді. Стефан келісімдік бейбітшілікке ұмтылысты, Евстафийдің кенеттен қайтысы осы процесті жеделдетті. Кейінірек сол жылы Стефан мен Генрих Винчестер шартына қол қойды, онда Стефан Генрихті өзінің мұрагері ретінде мойындады, бұл бейбітшілікке қол жеткізді және Стефанның екінші ұлы Вильгельмді тастап кетті. Стефан келесі жылы қайтыс болды. Қазіргі заманғы тарихшылар оның жеке басы, сыртқы оқиғалар немесе Норман мемлекетінің әлсіздіктері осы ұзаққа созылған азаматтық соғысқа қаншалықты ықпал еткенін кеңінен талқылайды.

Балалық шақ

Стивен 1092 немесе 1096 жылы Францияның Блуа қаласында дүниеге келді. Стивеннің тағы бір үлкен ағасы, Одо, жас кезінде, шамамен жасөспірім шағында қайтыс болды. Ерекше жағдай бойынша, Стивен жақын туыстарына жіберілмей, анасының үйінде тәрбиеленді; оған латын тілі мен атқа міну үйретілді, ал оның ұстазы Вильгельм Норманнан жақындағы тарих және Киелі кітаптардағы оқиғалармен таныстырылды.

Генрих І-мен қарым-қатынасы

Стивеннің ерте өміріне оның қарындасы Генрих І-мен қарым-қатынасы зор әсер етті. Генрих ағасы Уильям Руф қайтыс болғаннан кейін Англия билігін иеленді. 1106 жылы ол үлкен ағасы Роберт Куртоздың бақылауындағы Нормандия герцогтығын басып алып, Тиншебрей шайқасында Роберт армиясын жеңді. Содан кейін Генрих Францияның Людовик VI-мен қақтығысқа түсті, ол Роберттің ұлы Уильям Клитоны Нормандия герцогы деп жариялауға мүмкіндік алды. Генрих Францияның батыс графтықтарымен Людовикке қарсы одақ құрып, Стивеннің жас кезінде аймақтық соғысқа себеп болды. Генрих 1111 жылдан бастап Нормандияда келесі әскери жорығын жүргізді, онда Роберт де Беллем бастаған көтерілісшілер оның үстемдігіне қарсы шықты. Стивен, болжам бойынша, 1112 жылғы әскери науқанда Генрихпен бірге болды, сол кезде король оған рыцарь атағын берді. Ол 1113 жылы корольдің Сент-Эвроль аббаттығына сапары кезінде сарайда болды. Стивен алғаш рет Англияға 1113 немесе 1115 жылдары Генрих сарайының құрамында келген болуы мүмкін. Әскери отбасының үшінші ұлы болғандықтан, Стивен өмірде жоғарылау үшін ықпалды қолдаушының көмегіне мұқтаж болды. 1113 жылы Стивенге титул және құрмет берілді, бірақ бұрын Уильям Англияда иеленген жерлер берілмеді. Генрих Стивенге Нормандияның оңтүстігіндегі Аленсон жерін де берді, бірақ жергілікті нормандықтар көтеріліс көтеріп, Анжу графы Фулк IV-тен көмек сұрады. Стивен мен оның ағасы Теобальд Аленсон шайқасында аяқталған келесі науқанда жеңіліске ұшырады, және аймақтар қайтарылмады.

Ақ кеме және мұрагерлік

1120 жылы Англияның саяси жағдайы күрт өзгерді. Нормандиядағы Барфлерден Англияға сапар шегу үшін ақ кемеге 300 жолаушы, соның ішінде тақ мұрагері Уильям Аделин және көптеген басқа да жоғары лауазымды ақсүйектер мінгізілді. Стивен де сол кемемен жүруге ниеттенген, бірақ соңғы сәтте ойын өзгертті және кемеде тым көп адам болғандықтан, немесе ішегі ауырғандықтан, басқа кеме күтіп тұрып қалды. Оның таққа отырғаннан кейінгі жылдары Стивеннің шіркеумен қарым-қатынасы күрделірек бола бастады. 1136 жылғы патшалық жарғысы 1087 жылдан бері шіркеуден патшалыққа өткен барлық жерлердің иелігін қарауға уәде берген, бірақ қазір бұл жерлер көбінесе ақсүйектерге тиесілі еді. Стивеннің патшалықтың алғашқы жылдары әртүрлі жолдармен түсіндіріледі. Ол Шотландиямен солтүстік шекараны тұрақтандырды, Джеффридің Нормандияға жасаған шабуылдарын тоқтатты, Людовик VI-мен бейбіт қарым-қатынаста болды, шіркеумен жақсы қарым-қатынас орнатты және барондарының кең қолдауын алды. Дегенмен, маңызды мәселелер де болды. Англияның солтүстігін қазір Дэвид пен Генрих хан басқарып отыр, Стивен Уэльсті тастап кетті, Нормандиядағы шайқастар герцогтікті тұрақсыздыққа ұшыратты, және көбірек барон Стивен оларға тиіс деп ойлаған жерлер мен лауазымдарды бермеді деп наразылық білдірді. Стивеннің қаржысы да тез таусылып бара жатты: Генрихтің мол қазынасы 1138 жылға қарай Стивеннің сәнді сарайын ұстауға және Англия мен Нормандиядағы жалдамалы әскерлерді жинауға кеткен шығындарға байланысты таусылып бітті.

Патшалықты қорғау (11381139)

1138 жылы Стивенге бірнеше бағыттан шабуыл жасалды. Біріншіден, Глостер графы Роберт корольге қарсы бүлік көтеріп, Англияда азамат соғысы басталды. Роберт 1135 жылы Теобальдты тәж кигізуге тырысқан; 1136 жылы Стивеннің алғашқы сотына қатыспады, және сол жылдың соңында Оксфордтағы сотқа келуге көндіру үшін бірнеше шақыру қажет болды. 1138 жылы Роберт Стивенге адалдығын жоққа шығарып, Матильданы қолдады, бұл Кент және Англияның оңтүстік-батысындағы ірі аймақтық көтеріліске әкелді, бірақ Роберт Нормандияда қалды. Францияда Анжу графы Джеффри Нормандияны қайта басып алып, жағдайды пайдаланды. Шотландияның Давид I Англияның солтүстігіне тағы бір шабуыл жасап, өзінің немере қызы, императрица Матильданың тәжға талабын қолдайтынын жариялады, және Йоркширге қарай жылжыды. Сол кездегі әскерлер негізінен қаруланған атты рыцарьлардан тұратын, жаяу әскер мен арбалетшілермен толықтырылған күштерден құралды. Бұл күштер жергілікті ақсүйектер шақыртқан феодалдық жасақтар немесе, көбінесе, жалдамалы әскерлер болатын. Жалдамалылар қымбат болғанымен, икемді және көбінесе жақсы дайындықтан өткен. Дегенмен, бұл әскерлер қамалдарды қоршауға тиімді болмады, ол ескі мот және бейли нысандары болсын немесе жаңа тастан салынған бекіністер болсын. Сол кездегі қоршау машиналарын кейінірек жасалған требюшеттерге қарағанда әлдеқайда аз күші болды, сондықтан қорғаушылар шабуылдаушылардан айтарлықтай басымдыққа ие болды. Сондықтан, қолбасшылар қоршауға алынғандарды аштыққа ұшырату үшін ұзақ қоршауларға немесе қабырғаларды бұзу үшін жер астындағы қазба жұмыстарын жүргізуге бейімділік танытты. Стивеннің әскери басшы ретіндегі қабілеттері жеке шайқастағы шеберлігіне, қоршау соғысындағы тәжірибесіне және әскери күштерді салыстырмалы түрде ұзақ қашықтыққа жылдам жеткізуге қабілетіне негізделген. Көтерілістер мен шабуылдарға жауап ретінде ол Нормандияға емес, негізінен Англияға бағытталған бірнеше әскери науқандарды жүргізді. Оның әйелі Матильда Булоньден кемелер мен ресурстармен Кентке жіберілді, Роберт бақылауындағы маңызды Довер портын қайтару міндетімен. Бұл жеңіске қарамастан, Давид солтүстіктің көп бөлігін әлі де басып алып тұрды. Довер сол жылдың соңында патшайымның әскеріне тәуелді болды. Стивеннің Англиядағы әскери науқаны сәтті аяқталды, және тарихшы Дэвид Крауч оны «бірінші дәрежедегі әскери жетістік» деп сипаттады.

Азамат соғысына апаратын жол (1139)

Степан Анжвин шабуылына дайындалу үшін бірқатар қосымша графтықтар құрды. Генрих I тұсында бар болған графтықтардың саны аз болған, және олар көбінесе символдық мәнге ие болған. Степан одан да көп графтықтар құрып, оларды өзіне адал, қабілетті әскери қолбасшылар деп санайтын адамдармен толтырды. Елдің осал бөліктерінде оларға жаңа жерлер мен қосымша өкілдік билік берді. Ол бірнеше мақсатты көздеген сияқты: өзінің негізгі қолдаушыларының адалдығын қамтамасыз ету және корольдіктің маңызды бөліктеріндегі қорғанысын күшейту. Стивенге өзінің басты кеңесшісі, Лестерлік Роберттің егіз інісі Валерэн де Бомонт үлкен әсер етті. Бомонт егіздері, олардың кіші інісі мен туыстары осы жаңа графтықтардың көп бөлігін алды. 1138 жылдан бастап Стивен оларға Вустер, Лестер, Херефорд, Уорвик және Пемброк графтықтарын берді. Бұл, әсіресе Стивеннің жаңа одақтасы, ханзада Генридің Камберленд пен Нортумбриядағы иеліктерімен біріктірілгенде, қиын жағдайдағы оңтүстік-батыс, Честер және корольдіктің қалған бөлігі арасындағы буферлік аймақ құрады. Жаңа жерлерімен Бомонттардың билігі ості, Дэвид Краучтың айтуынша, Стивеннің сарайында «Уалеранның досы болмаса, қауіпті» болатын. Стивен өзінің билігіне қауіп төндіретін деп санайтын епископтарды биліктен ығыстыруға кірісті. Генрих I кезіндегі корольдік әкімшілігін Солсбери епископы Роджер басқарды, оған оның жүрекжары, Линкольн епископы Александр және Эли епископы Найджел, сондай-ақ оның ұлы, лорд-канцлер Роджер ле Пур қолдау көрсетті. Бұл епископтар қуатты жер иелері болған, сонымен қатар шіркеу басшылары да болды. Олар жаңа қамалдар салып, әскерлерінің санын арттыра бастады, бұл Стивенді олардың императрица Матильдаға көшуге дайындалып жатқандығына күдік тудырды. Епископ Роджер мен оның отбасы да Валерэннің жауы болды, олар патшалық әкімшілігін бақылауда ұнатушы емес еді. 1139 жылдың маусым айында Стивен Оксфордта сот отырысын өткізді, онда Алан Бриттани мен Роджердің адамдары арасында төбелес шықты, бұл оқиға Стивеннің қасақана жасаған болуы мүмкін. Стивен Роджер мен басқа епископтардың Англиядағы барлық қамалдарына тапсыруларын талап етті. Бұл талап епископтардың тұтқындалуымен нығайтылды, Девиз қамалында бас сауғалаған Найджелді қоспағанда; епископ Стефан қамалды қоршап алып, Роджер ле Пурды өлімге кесумен қорқытқаннан кейін ғана бас берді. Қалған қамалдар патшаға тапсырылды. Стивеннің інісі Генрих бұл оқиғаға қатты алаңдады, өйткені Стивен 1135 жылы шіркеудің бостандықтарын сақтауға келіскен еді, сонымен қатар ол өзі жақында алты қамал салған және осындай қарауға ниеттенген жоқ. Папаның өкілі ретінде ол патшаны шіркеу кеңесіне шақырып, тұтқындаулар мен мүліктің тартып алынуына жауап беруге мәжбүрледі. Генрих шіркеудің дін қызметкерлеріне қатысты барлық айыптауларды тергеу және соттау құқығына ие екенін мәлімдеді.

Соғыстың бастапқы кезеңі (1139 1140)

Анживилердің шабуылы 1139 жылы аяқталды. Бальдуин де Редверс тамыз айында Нормандиядан Ворхэмге император Матильданың басқыншы әскерін қабылдауға арналған порты басып алуға алғашқы әрекет жасады, бірақ Стефанның күштері оны оңтүстік-батысқа шегінуге мәжбүр етті. Келесі айда Генрих I-нің жесірі Аделиза императрицаны Арунделге қонуға шақырды, ал 30 қыркүйекте императрица және Глостер Роберт 140 салт аттылармен бірге Англияға келді. Стефан оңтүстікке қарай қозғалып, Арунделді қоршап алып, Матильданы қамалға қамап алды. Стивен ағасы Генрих ұсынған бітімге келісті; бітімнің толық егжей-тегжейі белгісіз, бірақ Стивен алдымен Матильданы қоршаудан босатты, содан кейін оған және оның салт аттыларының үйіне оңтүстік-батысқа еріп баруына рұқсат берді, онда олар Робертпен қайта қосылды. Тағы бір теория бойынша, Стивен Матильданы ерлік сезімінен босатты; ол, әрине, жомарт, сыпайы тұлға ретінде танымал болды және әйелдер әдетте англо-норман соғысында нысанаға алынады деп күтпеген. Императрицаны босатып, Стивен Англияның оңтүстік-батысын бейбіт етуге кірісті. Императрицаға қарсы жаңадан бас сауғалағандар аз болса да, оның жаулары қазір Глостер мен Бристольден оңтүстік-батысқа қарай Девон мен Корнуоллға, батысқа қарай Уэльс маршаларына және шығысқа қарай Оксфорд пен Валлингфордқа дейін созылып, Лондонға қауіп төндіретін аумақты бақылап отырды. Стивен Валлингфорд қамалына шабуыл жасап бастады, оны императрицаның балалық шағындағы досы Брайен Фицконт ұстады, бірақ оны тым жақсы қорғағанын тапты. Содан кейін ол қаланы блокадалау үшін кейбір күштерді қалдырып, Тровбридж қамалына шабуыл жасау үшін Уилтширдің батысына қарай кетті, жолда Оңтүстік Керни мен Малмесбери қамалдарын алды. Осы арада Глостердің Майлз командасы шығысқа қарай шабуыл жасап, Валлингфордтағы Стивеннің артқы отрядына шабуыл жасап, Лондонға қарай алға басумен қауіптенді. Степан батыстағы жорығын тоқтатып, жағдайды тұрақтандыру және астанасын қорғау үшін шығысқа оралды. 1140 жылдың басында Эли епискобы Найджел, оның қамалдарын Стефан алдыңғы жылы тәркілеген, Стефанға қарсы көтерілді. Найджл Глостерге қашып кетті, бірақ оның адамдары мен қамалы тұтқындалды, ал шығыста тәртіп уақытша қалпына келтірілді. Блуалық Генрих соғыс бітіру туралы келіссөздер жүргізу үшін Бат қаласында бейбітшілік конференциясы өткізді. Конференция Генрих пен дінбасылардың кез-келген бейбіт келісім шарттарын белгілеу керектігін талап еткендіктен құлдырады, бұл Стивенге қабылдауға болмайтын болды. Честерлік Ранульф Стивеннің Генрих ханзадаға Солтүстік Англияны сыйлағанынан ренжіді. Ранульф Генриге шабуыл жасап, оны Рождестводан кейін Шотландияға Стивеннің сарайынан қайтып келе жатқанда ұстап алуды жоспарлайды. Стивен солтүстікке Линкольнге қарай аттанды және Ранулфпен бітімге келді, мүмкін оны императрицаның фракциясына қосылудан сақтап қалу үшін, оған Ранулфқа қаланы сақтауға рұқсат етіледі. Стивен Лондонға оралды, бірақ Ранульф, оның інісі және олардың отбасы Линкольн замогында аз күзетуші күштермен демалып жатқанын естіді, бұл оның күтпеген шабуылға дайын нысанасы болды. Бұл хабар Стефанға жеткенде, ол соғыс беру немесе шегіну және қосымша сарбаздарды жинау туралы шешім қабылдау үшін кеңес өткізді. Стефан соғысуға шешім қабылдады, нәтижесінде 1141 жылы 2 ақпанда Линкольн шайқасы болды. Роберт пен Ранулфтың әскерлері ат әскерінен басым болды, ал Стефан өзінің көптеген салт аттыларын тұтас жаяу әскер блогын құру үшін түсірді; ол оларға өзі қосылды, шайқаста жаяу жүріп шайқасты. Вильгельмнің әскерлері Анжевиндердің уэльстік жаяу әскерін жойған алғашқы табыстан кейін, шайқас Стивен үшін нашар өтті. Роберт пен Ранулфтың атты әскері Стивеннің орталығын қоршап алды, ал патша өзін жау әскерінің қоршауында тапты. Ақырында, оны Роберттің адамдары басып алды және оны алаңнан қамауға алды. Роберт Стивенді Глостерге алып барды, онда король императрица Матильдамен кездесті, содан кейін ол жоғары мәртебелі тұтқындарды ұстау үшін дәстүрлі түрде қолданылатын Бристоль қасабасына көшірілді. Бастапқыда ол салыстырмалы түрде жақсы жағдайда қамауға алынды, бірақ кейіннен оның қауіпсіздігі күшейтіліп, ол шынжырмен бұғауланды. Епископ Генрих пап өкілі ретінде діни қызметкерлердің пікірін қарастыру үшін Пасхаға дейін Винчестерде кеңес шақырды. Ол император Матильдамен жеке келісімге келіп, егер ол оған Англиядағы шіркеу істерін басқаруға рұқсат берсе, шіркеутің қолдауын беретінін уәде берді. Генрих королдік қазынаны, Стефанның тәжінен басқа, өте азайтылған, императрицаға тапсырды және Стефанның жақтастарының көптеген түрлерін шіркеуден шығарды. Кентербери архиепископы Теобальд Матильданы осылай тез патшайым деп жариялауға құштар болған жоқ, алайда, Теобальд басшылығындағы дінбасылар мен ақсүйектер делегациясы Бристольдегі Стефанды көру үшін сапарлап, олардың моральдық дилеммасы туралы кеңес алды: олар патшаға адалдық сертінен бас тарту керек пе? Бірақ Матильда маусым айында Лондонда тағына отыруға тырысқанда, Стефанды қолдаған жергілікті тұрғындардың наразылығына тап болды, нәтижесінде ол коронасыз Оксфордқа қашуға мәжбүр болды. Стефанның тұтқынға алынғаны туралы хабар жеткен соң, Анжу графы Жоффри Нормандияға қайтадан басып кірді және Бомонның Валераны, әлі де Англияда соғысып жатқаннан кейін, Жоффри Сены өзенінің оңтүстігіндегі және Рисл өзенінің шығысындағы герцогтықтың барлығын алды. Стивеннің інісі Теобальд бұл жолы көмектеспеді, Франциямен өзінің мәселелеріне алаңдаған сияқты көрінеді - жаңа француз королі Людовик VII оның әкесінің аймақтық одағын қабылдамады, Анжумен қарым-қатынасты жақсартты және Теобальдқа қарсы белсенді ұстаным алды, бұл келесі жылы соғысқа әкелді. Жоффридің Нормандиядағы табысы және Англиядағы Стефанның әлсіздігі көптеген англо-норман барондарының адалдығына әсер етті, олар Роберт пен императрицадан Англиядағы жерлерін жоғалтудан және Жоффриден Нормандиядағы мүліктерін жоғалтудан қорқып, көптеген барондар Стефанның фракциясынан шыға бастады. Оның досы және кеңесшісі Валеран 1141 жылдың ортасында дефект болуға шешім қабылдады, атамекендік мүліктерін қамтамасыз ету үшін Анжевиндермен одақтасып, Нормандияға өтіп, Вустерширді императрицаның лагеріне әкелді. Валераның егіз бауыры, Лестердің Роберті, сонымен бірге, соғыста күресуден тиімді түрде бас тартты. Императрицаның басқа да жақтастары бұрынғы бекіністеріне қайта орналастырылды, мысалы, Эли епископы Найджел, немесе Англияның батысында жаңа графтықтар алды. Монета соғу бойынша корольдік бақылау бұзылды, нәтижесінде ел бойынша жергілікті барондар мен епископтар монета соғуға кірісті. Стефанның әйелі Матильда королдің ісін оның тұтқындықта болған кезінде сақтап қалуда маңызды рөл атқарды. Королева Матильда Стефанның қалған лейтенанттарын және королдік отбасын оңтүстік-шығыста жинады, халық императрицаны қабылдамаған кезде Лондондағы шабуылға шықты. Стефанның ұзақ жылдар бойы қолдаған командирі Вильгельм Ипр Лондонда королевамен бірге қалды; королдік сарайшы Вильгельм Мартель Дорсеттегі Шерборннан операцияларды басқарды, ал Фарамус Булонь королдік үйді басқарды. Королева Стефанның адал жақтастарынан шынайы соққы мен қолдауға ие болған сияқты көрінеді. Корольдің ақыры босатылуы Анжевиндердің Винчестердегі жеңілісінен туды. Глостер Роберті мен императрица шілде айында Винчестер қаласында Генрихті қоршап алды. Королева Матильда және Вильгельм Ипр өз әскерлерімен Анжевиндердің күштерін қоршап алды, Лондондан келген жаңа күштермен нығайтылды. Бұдан әрі келіссөздер...

Қақтығыстар (11431146)

Англиядағы екі тарап арасындағы соғыс 1140 жылдардың ортасында тоқтап қалды, ал Анжудың Джеффри Нормандиядағы билігін нығайтты. 1143 жыл Стефан үшін қауіпті жағдайда басталды, ол Глостердің Робертінен Вилтон қамалында қоршауға алынды, бұл Херефордширдегі корольдік әскерлердің жиналатын орны еді. Стефан қашып шығуға тырысты, нәтижесінде Вилтон шайқасы болды. Анжу әскерінің атты әскері тағы да күштірек болды және Стефан екінші рет тұтқындалуы мүмкін екені бір сәт көрінді. Алайда, осы жолы Стефанның үй басқарушысы Вильям Мартель, арттық күшпен шайқас жүргізіп, Стефанның майданнан қашуына жағдай жасады. 1143 жылдың соңында Стефан шығыста жаңа қауіпке тап болды, Эссекс графы Джеффри де Мандевилл Шығыс Англияда оған қарсы көтерілді. Король графты бірнеше жылдан бері ұнатпады және оны сотқа шақырып, қақтығыстың басталуына себепкер болды, онда король оны тұтқындады. Джеффри мойынсұнып, бірақ бостандыққа шыққаннан кейін солтүстік-шығысқа қарай Фенс аймағындағы Эли аралына бет алды. Ол Кембриджге қарсы әскери науқанды бастады, оңтүстікке қарай Лондонға қарай жылжу ниетімен. Басқа да көптеген мәселелерімен және Норфолк графы Хью Бигодтың Норфолк аймағындағы ашық көтерілісімен Стефанның Фенс аймағында Джеффриді іздеуге жеткілікті күші болмады. Ол Эли мен Лондон арасына, соның ішінде Бервелл қамалын салумен шектелді. Біраз уақыт бойы жағдай нашарлай берді. 1144 жылдың жазында Честердің Ранульфы тағы да көтеріліп, Стефанның Ланкастерлік құрметін өзі мен Генри ханзадасы арасында бөлді. Батыста Глостердің Роберті және оның жақтастары корольдік аймақтарға шабуылдарын жалғастырды, ал Валлингфорд қамалы Лондонға тым жақын Анжудің қауіпсіз бекінісі болып қала берді. Соғыстың осы кезеңінде Стефан өзінің жақын патшалық үйіне, мысалы Вильгельм Ипреске және басқаларға көбірек сүйенді, ал оған елеулі күшпен көмектесе алатын ірі барондардың қолдауы болмады. 1141 жылғы оқиғалардан кейін Стефан графтар желісін аз қолданды. 1143 жылдан кейін соғыс жалғасты, бірақ Стефан үшін жағдай сәл жақсарды. Анжудың ең талантты қолбасшыларының бірі Глостердің Майлзы өткен Рождествода аң аулау кезінде қайтыс болды, бұл батыстағы қысымды азайтты. Джеффри де Мандевиллдің көтерілісі 1144 жылдың қыркүйегіне дейін жалғасты, ол Бервеллге шабуыл жасағанда қаза тапты. 1145 жылы батыстағы соғыс жақсы бағытталды, король Оксфордширдегі Фарингдон қамалын қайта басып алды.

Соғыстың соңғы кезеңдері (11471152)

1147 жылы Англия соғыстан ауыр зардап шекті, кейіннен Виктория дәуірінің тарихшыларын осы кезеңді "Анархия" деп атауға итермеледі. Сол кездегі "Англосаксон жылнамасы" «бұзылыс, зұлымдық және тонаушылық ғана болды» деп жазды. Әрине, елдің көптеген аймақтарында, мысалы, Уилтшир, Беркшир, Темза өзенінің аңғары және Шығыс Англияда, шайқастар мен шабуылдар ауыр қиратуларға әкелді. Көптеген "бейзаңдық" немесе рұқсатсыз қамалдар жергілікті феодалдар үшін база ретінде салынды. Ториньилік жылнамашы Роберт осы кезеңде 1115 қамал салынғанын айтты, бірақ бұл, мүмкін, асыра сілтеу болды, өйткені ол басқа жерде 126 санын ұсынды. Бұрынғы орталықтандырылған корольдық монета жүйесі фрагменттелді, Стивен, императрица және жергілікті феодалдар өз монеталарын соғып отырды. Дегенмен, елдің кейбір бөліктері қақтығыстан көп зардап шекпеді. Мысалы, оңтүстік-шығыстағы Стивеннің иеліктері және Глостер мен Бристоль маңындағы Анжу аймақтары көбінесе зардап шекпеді, ал Дэвид I Англияның солтүстігіндегі өзінің иеліктерін тиімді басқарды. Стивен көбінесе оңтүстік-шығыста орналасқандықтан, Вестминстер, ескі Винчестер орнына, корольдық үкіметтің орталығы ретінде пайдалана бастады. Англиядағы қақтығыстың сипаты біртіндеп өзгере бастады; тарихшы Фрэнк Барлоудың айтуынша, 1140 жылдардың соңында «азаматтық соғыс аяқталды», тек кездейсоқ шайқастар болды. 1147 жылы Глостердің Роберті бейбіт қайтыс болды, ал келесі жылы императрица Матильда Англияның оңтүстік-батысын Нормандияға қалдырды, екеуі де соғыстың қарқынын азайтуға көмектесті. Көптеген барондар өздерінің жерлерін және соғыс жемістерін сақтау үшін бір-бірімен жеке бейбіт келісімдер жасасты. 1147 жылы Джеффри мен Матильданың ұлы, Англияның болашақ королі Генрих II Англияға жалдамалы әскердің шағын шабуылын жасады, бірақ экспедиция сәтсіз аяқталды, өйткені Генрихтің әскеріне ақы төлеуге жеткілікті қаражаты болмады. Жас Генрих Фиц-Императрица 1149 жылы Англияға қайта оралды, бұл жолы ол Честердің Ранульфімен солтүстік одақ құруды жоспарлады. Анжу жоспары бойынша, Ранульф шотландтар ұстаған Карлайлға деген талабын тастауға келіседі, ал оның орнына Ланкастердің құрметіне ие болады; Ранульф Дэвид пен Генрих Фиц-Императрицаға құрмет көрсетеді, ал Генрих үстемдік етеді. Осы бейбіт келісімнен кейін Генрих пен Ранульф, шотландтардың көмегімен Йоркке шабуыл жасауға келісті. Стивен солтүстікке асықты, жоспарланған шабуыл күйреп, Генрих Нормандияға қайтып оралды, онда ол әкесімен герцог деп жарияланды. 1148 жылдың соңында Стивен мен Теобальд уақытша келісімге келді, Теобальдқа Англияға оралуға мүмкіндік берді. 1151 жылы Теобальд Папаның легаты болып тағайындалды, оның билігін арттырды. Содан кейін Стивен 1152 жылы Пасхада Эустастийді таққа отырғызуға тағы бір әрекет жасады, өзінің ақсүйектерін Эустастийге адал болуға шақырды, содан кейін Теобальд пен оның епископтарынан оны король деп майлауды талап етті. Теобальд тағы да бас тартқанда, Стивен мен Эустастий оны да, епископтарды да түрмеге қамап, Эустастийді таққа отырғызуға келіспесе, босатудан бас тартты. Генрихтің әскерлері Стивеннің Малмсберидегі қамалын қоршап алды, ал король оған жауап ретінде батысқа қарай әскермен аттанып, оны құтқаруға келді. Ол Генрихтің кішкентай әскерін Авон өзенінің бойында шешуші шайқасқа мәжбүрлеуге тырысты. Жаз бойы Стивен Валлингфорд қамалының ұзақ қоршауын күшейтті, бұл Анжу бекінісін басып алудың соңғы әрекеті болды. Валлингфордтың құлауы жақын болды, Генрих қоршауды жеңілдету үшін оңтүстікке қарай жүріп келді, кішкентай әскермен келді және Стивеннің қоршау әскерін өздері қоршап алды. Бұл туралы естіген Стивен үлкен күш жинап, Оксфордтан аттанып, екі жақ шілдеде Уолингфордта Темза өзенінің арғы жағында кездесті. Нәтижесінде, шайқас орнына шіркеу өкілдері Стивен мен Генрихтің наразылығына қарамастан бітімге келді. Эустафийдің өлімі таққа үміткерді жойды және Англиядағы тұрақты бейбітшілікті іздегендер үшін саяси жағынан ыңғайлы болды. Дегенмен, Стивен Эустафийдің талабын елемеуді қарастырған болуы мүмкін; тарихшы Эдмунд Кинг Эустафийдің таққа деген талабы, мысалы, Валлингфордтағы талқылауларда айтылмағанын, және бұл оның ашуын арттырған болуы мүмкін деп санайды. Валлингфордтан кейін шайқас жалғасты, бірақ жартылай жүрекпен. Стивен Генрихке Оксфорд пен Стамфорд қалаларын жоғалтты, ал король Англияның шығысында Хью Бигодпен күресуге ауысқанда, Ноттингем қамалы Анжудың басып алу әрекетінен аман қалды. Темірқасық, Стивеннің інісі Генрих Блуа және Кентербері архиепископы Теобальд екі тарап арасындағы тұрақты бейбітшілікті қамтамасыз ету үшін бірінші рет бірікті, Стивенді келісімге келуге қысым жасады. Стивен мен Генрих Фиц-Императрицаның әскерлері тағы да Винчестерде кездесті, онда екі көшбасшы қараша айында тұрақты бейбітшілік шарттарын бекітетін болды. Стивен Винчестер соборында Винчестер шарты туралы жариялады: ол Генрих Фиц-Императрицаны өзінің қабылданған ұлы және мұрагері деп мойындады, Генрих оған құрмет көрсетуі шартымен; Стивен Генрихтің кеңесін тыңдауға уәде берді, бірақ барлық корольдық өкілеттіктерін сақтап қалды; Стивеннің қалған ұлы Уильям Генрихке құрмет көрсетіп, таққа деген талабынан бас тартады, оның иеліктерінің қауіпсіздігіне уәде берілді; маңызды корольдық қамалдар кепілдермен Генрих атынан ұсталады, ал Стивен Генрихтің қамалдарына қол жеткізе алады; және көптеген шетелдік жалдамалы әскерлер таратылып, үйлеріне қайтарылады. Стивен мен Генрих соборда бейбіт сүйісімен шартыны бекітті.

Өлім

Стивеннің Генриді мұрагері ретінде мойындауы сол кезде азамат соғысына соңғы нүкте қойған жоқ. Жаңа валюта айналысқа енгізіліп, әкімшілік реформалар жүргізілгеніне қарамастан, Стивен тағы көп жылдар өмір сүруі мүмкін еді, ал Генридің континенттегі жағдайы тұрақсыз болды. Тарихшы Грэм Уайт Винчестер шартын «нашар бейбітшілік» деп сипаттайды, бұл 1153 жылдың соңындағы жағдайдың әлі де белгісіз және болжамсыз болғанын қазіргі тарихшылардың көпшілігінің пікірімен сәйкес келеді. Әрине, тағы да көп мәселелер шешілмей қалды, соның ішінде провинцияларға корольдік билікті қайта орнату және ұзақ азамат соғысынан кейін даулы жерлер мен мүліктерді қай барон басқаруы керек деген күрделі мәселені шешу. 1154 жылдың басында Стивен патшалық бойынша кеңінен саяхаттап, жаңа қызметке кірісті. Ол Англияның оңтүстік-батысына тағы бір рет корольдік жарлықтар шығара бастады және солтүстік барондарына корольдік биліктің қайта орнатылып жатқанын көрсету үшін Йоркке сапар шекті, онда ірі сот отырысын өткізді. Стивен асқазан ауруына шалдығып, 25 қазан күні жергілікті монастырда қайтыс болды, оны әйелі Матильда мен ұлы Евстасиймен бірге Фавершам аббаттығына жерледі. Генрих тұсында қамалдардың бұрынғыдай кең ауқымда бұзылуы болған жоқ, және ол корольдік кірістерді қалпына келтірсе де, Англия экономикасы екі билеушінің кезінде де негізінен өзгермеді. Стивеннің қызы Мария I, Булонь графесі де әкесінен аман қалды; ол Стивеннің бұйрығымен монастырға орналастырылған, бірақ оның өлімінен кейін монастырдан шығып, тұрмысқа шықты. Стивеннің, мүмкін, үш заңсыз ұлы болған: Гервас, Вестминстер аббаты, Ральф және Америк, олардың шешесі Даметте болды; Гервас 1138 жылы аббат болды, бірақ әкесі қайтыс болғаннан кейін Генрих оны 1157 жылы қызметтен шеттетуге мәжбүр етті және көп ұзамай қайтыс болды.

Тарихнама

Степанның билік етуінің қазіргі заманғы тарихының көп бөлігі 12 ғасырдың ортасында немесе оған жақын өмір сүрген жылнамашылардың еңбектеріне негізделген, бұл кезеңнің салыстырмалы түрде толыққанды суреттемесін құрайды. Барлық негізгі жылнамалар оқиғаларды бейнелеуде маңызды аймақтық айырмашылықтарды көрсетеді. Бірнеше маңызды жылнамалар Англияның оңтүстік-батысында жазылған, соның ішінде "Степанның істері" (Gesta Stephani) және Вильгельм Малмсберидің "Жаңа тарихы" (Historia Novella). Нормандияда Ордерик Виталис өзінің "Шіркеу тарихын" жазды, ол Степанның 1141 жылға дейінгі билігін қамтиды, ал Роберт Ториньи кезеңнің қалған бөлігінің кейінгі тарихын жазды. "Англосаксон жылнамасы" Степанның заманындағы өзінің шарықтану нүктесінен өтті, бірақ "Анархия" кезеңіндегі жағдайды ерекше бейнелегені үшін есімде қалды. Көптеген жылнамалар Степанға, Глостердің Робертіне немесе қақтығыстағы басқа да маңызды тұлғаларға қатысты белгілі бір көзқарас білдіреді. Стивеннің кейінгі билігінен кейін шіркеу үшін жазғандар, мысалы, Джон Солсбери, Кентербери архиепискобымен болған дауға байланысты корольді тиран ретінде бейнелейді; керісінше, Дурхам шіркеу қызметкерлері Степанды шотландтарды жеңгені үшін құтқарушы деп есептеді. Генрих II билік құрған кезде жазылған кейінгі жылнамалар көбінесе жағымсыз болды: мысалы, Уолтер Мэп Степанды "жақсы рыцарь, бірақ басқа жағынан дерлік ақымақ" деп сипаттада. Степанның билігінде көптеген харталар шығарылды, олар көбінесе ағымдағы оқиғалар немесе күнделікті өмір туралы мәліметтер береді, және қазіргі тарихшылар оларды кеңінен пайдаланады. Виктория дәуірінде пайда болған "виггерлік" дәстүрдегі тарихшылар ортағасырлық Англиядағы саяси және экономикалық дамудың прогрессивті және жалпылама бағытын іздеді. Уильям Стаббс 1874 жылғы "Англияның конституциялық тарихы" еңбегінде Степанның билігінің осы конституциялық аспектілеріне назар аударды, осылайша Степан мен оның билігіне тұрақты қызығушылық тудырды. Стуббстің талдауы, оның студенті Джон Раундты осы кезеңді сипаттау үшін "Анархия" терминін қолдануға ықпал етті, бұл атау кейде сынға ұшыраса да, бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Виктория дәуірінің ғалымы Фредерик Уильям Мэтланд Степанның билігі ағылшын құқық тарихындағы бұрылыс нүктесін – "жер иелену дағдарысын" көрсеткен деген мүмкіндікті де ұсынды. Қазіргі тарихшылар Степанды патша ретінде әртүрлі бағалайды. Тарихшы Р.Х.С. Дэвистің ықпалды өмірбаяны әлсіз патшаның суретін салады: даладағы қабілетті әскери жетекші, белсенді және жағымды, бірақ "бетінің астында сенімсіз және ашкөз", соңында оның билігін әлсіреткен нашар стратегиялық шешімдері бар. Степанның дұрыс саяси шешімдер қабылдамауы және халықаралық істерді нашар басқаруы, Нормандияны жоғалтуға және Англиядағы азаматтық соғыста жеңіске жете алмауы да Дэвид Крауч сияқты оның тарихшыларының бірі ескереді. Тарихшы және өмірбаяншы Эдмунд Кинг Дэвиске қарағанда сәл оң көрініс бергенімен, Степанның стоик, ізгі және жақсы көретін көшбасшы болғанын, бірақ сирек немесе ешқашан өз еркімен әрекет етпегенін, әдетте әйелі Матильда және ағасы Генри сияқты күшті тұлғаларға сүйенгенін де мойындайды. Тарихшы Кит Стрингер Степанды оң жағынан сипаттайды, оның корольдік сәтсіздіктері жеке кемшіліктердің нәтижесі емес, Норман мемлекетіне сыртқы қысымның салдары болғанын айтады.

Халықтық бейнелер

Степан мен оның билігі кейде тарихи көркем әдебиеттерде пайдаланылып келеді. Стивен және оның қолдаушылары Эллис Питерстің 1137 және 1145 жылдар аралығында өтетін Cadfael Chronicles тарихи детектив сериясында бейнеленеді. Питерстің Стивеннің билігін бейнелеуі негізінен жергілікті оқиғаға негіделген, ол Шрусбери қаласы мен оның төңірегіне шолу жасап береді. Ал, Кен Фоллетттің "Жердің тірегі" тарихи романында да, одан түсірілген телесериалда да Стивенге қанағаттанбас тұрғысынан қарастырылған.