Кіріспе

Па-де-Каледегі ескерткіш, Франция

Канаданың Ұлттық Вими ескерткіші – Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан Канада экспедициялық корпусының мүшелерінің естелігіне арналған Франциядағы соғыс ескерткіші. Бұл ескерткіш сонымен қатар, Францияда қаза тапқан немесе қаза болған деп есептелетін, бірақ қабірі белгісіз канадалық сарбаздарды еске алу орны болып табылады. Ескерткіш – сақталған майдан саябағының орталық бөлігі, ол Канада корпусының Аррас шайқасының бастапқы Вими қырқасы шайқасындағы шабуылы өскен жердің бір бөлігін қамтиды. Вими қырқасы шайқасы – Канада экспедициялық корпусының төрт дивизиясының біртұтас құрамында алғаш рет шайқасқа қатысқан уақыты және ол канадалықтар үшін жетістік пен құрбандықтың ұлттық символына айналды. Франция Вими қырқасындағы жердің бір бөлігін Канадаға мәңгі пайдалануға берді, осыған байланысты Канада сол жерді майдан саябағы мен мемориал құру үшін пайдалануға міндеттелді. Соғыс кезіндегі туннельдер, траншеялар, кратерлер және жарылмаған оқ-дәрілер әлі де алаңның аумағында сақталған, бірақ қоғамдық қауіпсіздік мақсатында көп бөлігі жабық. Сақталған траншеялармен қатар, парк ішінде тағы бірнеше мемориалдар мен зираттар орналасқан. Дизайнер Уолтер Сеймур Оллвард бұл жобаны салуға он бір жыл жұмсады. Король Эдуард VIII 1936 жылдың 26 шілдесінде Франция президенті Альберт Лебрун мен 50 000-нан астам адамның, оның ішінде Канададан келген 6 200 адамның қатысуымен оны ашты. Көп жылдық толыққанды қайта жаңартудан кейін, Елизавета II 2007 жылдың 9 сәуірінде шайқастың 90 жылдығына арналған салтанатты шарада ескерткішті қайта ашты. Сайтты Канаданың Ардагерлер істері жөніндегі ведомствосы күтіп баптайды. Вими ескерткіші – Канаданың елден тыс жерде орналасқан екі Ұлттық тарихи орнының бірі, екіншісі – Бомонт-Хамель Ньюфаундленд ескерткіші.

Топография

Вими қырқасы – Аррастың солтүстік-шығысында, Дуай жазығының батыс шетіндегі бірте-бірте көтерілетін тік беткей. Оның батыс жағы біртіндеп көтерілсе, шығыс жағы тез төмендейді. Бұл қырқаның ұзындығы шамамен, ең тар жерінен кең, ал биіктігі теңіз деңгейінен немесе Дуай жазығынан жоғары, барлық бағытта ондаған шақырымға кедергісіз көрініс ашады.

Вими қырқасы 1914-1916

1914 жылғы қазан айында «Теңізге жарыс» кезінде бұл тау қырқасы неміс әскерлерінің бақылауына көшті, себебі франко-британдық және неміс күштері Францияның солтүстік-шығысы арқылы бір-бірін айналып өтуге тырысты. Француздың 10-армиясы 1915 жылғы мамыр айында Артуа шайқасының екінші кезеңінде Вими қырқасы мен Нотр-Дам-де-Лореттедегі неміс позицияларына шабуыл жасап, оларды аймақтан ығыстыруға әрекеттенді. Шабуыл барысында француздың 1-марокколық дивизиясы қазіргі Вими ескерткіші орналасқан қырқаның биіктігін қысқа мерзімге басып алды, бірақ күштердің жетіспеуіне байланысты оны ұстап тұра алмады. Француздар 1915 жылғы қыркүйекте Артуа шайқасының үшінші кезеңінде тағы да әрекет жасады, бірақ қырқаның ең жоғары нүктесін басып алуда сәтсіз болды. Вими қырқасы мен айналасындағы аумақты бақылауға алуға тырысқан француз әскері шамамен 150 000 адамнан шығын көрді. 1916 жылғы ақпанда британдық XVII корпусы француздың 10-армиясын сектордан алмастырды. 1916 жылғы 21 мамырда неміс жаяу әскері Вими қырқасына шабуыл жасап, немістерді қырқаның төменгі жағындағы позициялардан ығыстыруға тырысты. Немістер британдықтар бақылап тұрған бірнеше туннельдер мен миналық кратерлерді басып алды, содан кейін шабуылын тоқтатып, өз позицияларын бекітті. Уақытша лейтенант Ричард Джонс шабуыл кезінде Бродмарш кратерін сәтті қорғамағаны үшін Виктория кресімен марапатталды. 22 мамырдағы британдық қарсы шабуылдар жағдайды өзгерте алмады. 1916 жылғы қазан айында Канада корпусы Вими қырқасының батыс беткейінде орналасқан IV корпусты алмастырды.

Вими жотасының шайқасы

Вими қырқасының шайқасы – төрт канадалық дивизияның бірігіп шайқасқа қатысқан тұңғыш оқиғасы. Канада корпусының жоспарланған шабуылының мәні мен ауқымы оның әдеттегі операциялық қабілеттерінен асып түсетін қолдау мен ресурстарды талап етті. Осының салдарынан британдық 5-ші жаяу әскер дивизиясы, сондай-ақ қосымша артиллерия, инженерлік және жұмысшы бөлімшелері, қазірдің өзінде орналасқан төрт канадалық дивизияны күшейтті. I корпусқа қарасты 24-ші британдық дивизия Канада корпусын солтүстік жақтан қолдады, ал XVII корпус – оңтүстік жақтан. I Бавариялық резервтік корпусының қолбасшысы, генерал-лейтенант Карл Риттер фон Фасбендерге бағынған, арнайы құрылған Gruppe Vimy тобы, Канада корпусының алдындағы желідегі қорғанысты ұйымдастыруға жауапты үш дивизиядан тұрды. Шабуыл 1917 жылдың 9 сәуірінде, Пасха дүйсенбісі күні сағат 5:30-да басталды. Жеңіл артиллерия алдын ала белгіленген интервалмен, көбінесе үш минут сайын, шабуылдық оқтарды ашты, ал орта және ауыр гаубицалар алдағы белгілі қорғаныс жүйелеріне тұрақты шабуылдар жасады. 1-ші, 2-ші және 3-ші канадалық дивизиялар өздерінің алғашқы мақсаттарын жылдам басып алды. 4-ші канадалық дивизия шабуыл кезінде үлкен қиындықтарға тап болды және бірнеше сағаттан кейін ғана алғашқы мақсатын орындай алды. 1-ші, 2-ші және 3-ші канадалық дивизиялар таңғы сағат 7:30-ға қарай екінші мақсатын басып алды. 4-ші канадалық дивизияның қырқаның жоғарғы бөлігін басып алмауы одан әрі шабуылды кешіктірді және 3-ші канадалық дивизияны солтүстікке қарай қорғаныс шебін құруға ресурстар жұмсауға мәжбүр етті. 4-ші канадалық дивизияның резервтік бөлімшелері қырқаның жоғарғы жағындағы неміс бекіністеріне қайта шабуыл жасады және ақырында 145-ші төбенің оңтүстік-батыс бөлігін ұстап тұрған неміс әскерлерін кері шегінуге мәжбүр етті. 10 сәуірдің таңында Канада корпусының қолбасшысы, генерал-лейтенант Джулиан Бинг, шабуылды жалғастыру үшін үш жаңа бригаданы алға жылжытты. Жаңа бөлімдер алдын ала орналасқан бөлімдерді басып өтіп, 11:00-ге дейін үшінші мақсатты сызықты, соның ішінде 135-ші төбені және Телюс қаласын басып алды. 14:00-ге қарай 1-ші және 2-ші канадалық дивизиялар соңғы мақсаттарын басып алғандарын хабарлады. Осы кезде "Пимпл" – Гвиенши-ан-Гоэль қаласының батысындағы қоршаулы төбе, Вими қырқасындағы соңғы неміс бекінісі болып қалды. 12 сәуірде 10-шы канадалық бригадасы шабуыл жасап, артиллерия мен 24-ші британдық дивизияның қолдауымен, асыққан түрде бекініске кірген неміс әскерлерін жеңді. 12 сәуірдің түніне қарай Канада корпусы қырқаны толық бақылауға алды. Канада корпусы 10 602 адамнан зардап шекті: 3 598 қаза тапты және 7 004 жараланды. Неміс 6-шы армиясының шығындары белгісіз, бірақ шамамен 4 000 әскері тұтқынға түсті. Бұл шайқас Канаданың ең үлкен әскери жетістігі деп есептелмесе де, ұлттық бірлік пен жетістік бейнесі оны Канада үшін маңызды ұлттық оқиғаға айналдырды. Пирс айтқандай: "Бұл шайқастың тарихи шындығы, Канаданың ұлт ретінде қалыптасуын бейнелейтін оқиғаға мағына беру үшін жаңартылып, қайта түсіндірілді". Канаданың ұлттық ерекшелігі мен мемлекеттілігі осы шайқастан туды деген пікір Канаданың әскери және жалпы тарихында кеңінен тараған.

Таңдау

1920 жылы Канада үкіметі Императорлық соғыс қабірлері комиссиясы Канадаға ескерткіштер орнатуға арналған сегіз жерді – Францияда бес, Бельгияда үш жерді бергенін жариялады. Әрбір орын канадалықтардың маңызды қатысуын білдірді, ал Канада үкіметі бастапқыда әрбір шайқас алаңына тең қарап, бірдей ескерткіштермен мәңгі есте қалдыруды шешті. 1920 жылдың қыркүйегінде Канада үкіметі Еуропадағы майдан орындарына арналған мемориалдық байқау конкурсын өткізу процесі мен шарттарын талқылау үшін Канадалық шайқас алаңдарының мемориалдық комиссиясын құрды. Комиссия алғашқы отырысын 1920 жылдың 26 қарашасында өткізді, осы кездесуде архитектуралық дизайн конкурсының барлық канадалық сәулетшілерге, дизайнерлерге, мүсіншілерге және суретшілерге ашық болатыны шешілді. Қазылар алқасы 1921 жылдың 10 қыркүйегінде комиссияға екі жобаны іске асыруды ұсынды. 1921 жылдың қазан айында комиссия Торонтолық мүсінші және дизайнер Уолтер Сеймур Оллвардтың ұсынысын конкурстың жеңімпазы ретінде ресми түрде таңдады, ал Фредерик Чапман Клемешаның жобасы екінші орынды иеленді. Олвардтың басқа тапсырмаларына Канаданың Оңтүстік Африка соғысына (1899–1902) қатысуын еске алатын ұлттық мемориал кірді. Олвардтың күрделі дизайны әрбір орында осы дизайсты қайталау мүмкіндігін болдырмады. Бір негізгі ескерткішті таңдау тәсілі Канаданың шайқас алаңдары мемориалдық комиссиясының архитектуралық кеңесшісі Перси Эрскин Ноббстың ұсынысына қайшы келді, ол үнемі кішірек ескерткіштер сериясын артық көретінін білдірді. Көпшілік пен сыншылардың пікірі Олвардтың жобасын қолдады. Комиссия бастапқы жоспарларын қайта қарастырып, Олвард пен Клемешаның ерекше ескерткіштерін және алты бірдей кішірек ескерткіштерді салуды шешті. Бастапқыда комиссия мүшелері Олвардтың жеңімпаз дизайнын қайда орналастыру керектігін талқылады. Қазылар алқасының бағалауынша, Олвардтың ұсынысы «Вими қырқасы сияқты үздіксіз және биік жартасқа қарағанда төменгі төбеге» жақсы сәйкес келеді. Комиссия комитеті ескерткішті Монт-Соррель шайқасы болған жерге жақын, Бельгиядағы 62-ші төбеге орналастыруды ұсынды, өйткені бұл жерден керемет көрініс ашылады. Бұл 1922 жылдың мамыр айында Канаданың Төменгі палатасында сөйлеген сөзінде мемориалды Вими қырқасына орналастыруды жақтаған премьер-министр Уильям Лайон Маккензи Кингтің тілегіне қайшы келді. Кингтің ұстанымы Палатаның бірауыздан қолдауына ие болды, соңында комиссия Вими қырқасын таңдады. Үкімет комиссия Олвардтың дизайны үшін ең қолайлы орын ретінде Вими қырқасын таңдағаннан кейін, тау жотасының бойындағы кең жер учаскесін сатып алуға ниетті екенін мәлімдеді. 14-ші Канада Парламентінің 1-ші және 2-ші сессиялары арасында Канаданың Төменгі палатасының спикері Родольф Лемье көбірек жер сатып алу туралы келіссөздер жүргізу үшін Францияға барды. 1922 жылдың 5 желтоқсанында Лемье Франциямен келісім жасады, онда Франция Канаданың соғыс күшін мойындау үшін Вими қырқасындағы жерді «еркін және барлық уақытта» пайдалануға берді. Қамқорлыққа берілген жалғыз шарт – Канаданың жерді Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан канадалық сарбаздарға ескерткіш орнатуға және ескерткіш пен оны қоршаған майдан саябағын күтіп ұстауға жауапкершілікті өз мойнына алуы еді. Императорлық соғыс қабірлері комиссиясы қажетті жол жұмыстарын және жерді абаттандыруды жүргізу үшін француз және британдық ардагерлерді бір мезгілде жұмысқа алды. Тас жеткізілетін алғашқы тасты күтіп тұрған кезде, Симсон майданның көрініс ерекшеліктерінің нашарлай бастағанын байқады. Ол майданның бір бөлігін ғана емес, өз штабын да жұмыспен қамту мүмкіндігін көріп, окоп желісінің қысқа бөлігін сақтап қалуға және Гранж метросын қолжетімді етуге шешім қабылдады. Жұмысшылар Гранж кратер тобының канадалық және неміс жағындағы құммен толтырылған траншея қабырғаларының бөліктерін бетонмен қалпына келтіріп, сақтады. Жұмысшылар сондай-ақ Гранж метросына жаңа бетон кіреберіс салды және туннель жүйесінің бір бөлігін қазып болғаннан кейін электр жарығын орнатты. Олвард ескерткіш үшін салыстырмалы түрде жаңа құрылыс әдісін таңдады: құйылған бетон қаңқаға қосылған әк тас. Естеліктің тірек төсегі ретінде 11000 тонна бетоннан тұратын, жүздеген тонна болатпен күшейтілген іргетастық төсек қызмет етті. Ескерткіштің тұғыры мен қос пилондарында 6000 тоннаға жуық Сегет әктасы бар. Мүсіншілер 20-ға жуық адам бейнесін үлкен тас блоктардан қазыды. Олар Олвардтың студиясында жасалған, қазір Канаданың соғыс мұражайында сақталатын жартылай мөлшердегі гипстен жасалған модельдерді және «пантограф» деп аталатын құралды пайдаланып, бейнелерді дұрыс масштабта көшірді. Мүсіншілер жұмыстарын жыл бойы әр бейнеге арналған уақытша студияларда жүргізді. Францияда қаза тапқан, қабірі белгісіз жатқандардың есімдерін қосу бастапқы дизайнға кірмеген, және Олвард үкімет одан оларды қосуды сұрағанда наразы болды. Олвард есімдерді қосу бастапқы тапсырыстың бөлігі емес екенін айтты. 1927 жылдың қазан айында Канадалық шайқас алаңдарының мемориалдық комиссиясына жолдаған хатында Олвард жоғалғандардың есімдерін ескерткіштің айналасындағы төсем тастарға орналастыруға ниетті екенін білдірді. Комиссияның ұжымдық наразылығы Олвардты есімдерді ескерткіш қабырғаларына қосуға мәжбүр етті. Есімдерді жазу жұмысы 1930 жылдардың басында басталды және Олвард ескерткіш үшін арнайы жасаған шрифт қолданылды.

Қажылық және орамалдан шығу

1919 жылы, соғыс аяқталғаннан кейін, шамамен 60 000 британдық турист пен аза тұтушы Батыс майданға қажылық сапар жасады. Атлантика арқылы жүзу Канададан ұзақ және қымбат болды; ірі қажылық сапарларын ұйымдастыруға жасалған көптеген әрекеттер сәтсіз аяқталды және теңіз арқылы сапарлар көбінесе жеке немесе шағын, ресми емес топтарда жасалды. 1928 жылы Канада Легионының ұлттық съезіндегі делегаттар Батыс майданға қажылық сапар ұйымдастыруды сұраған бірауыздан қабылданған резолюцияны қабылдады. Легионның жоспары – қажылықты 1931 немесе 1932 жылдары аяқталуы күтілген Вими ескерткішінің ашылуымен үйлестіру болды. Ескерткіш құрылысының кешігуіне байланысты, Канада Легионы 1934 жылдың шілдесінде ғана ескерткіштің ашылуымен бірге бұрынғы шайқас алаңдарына қажылық сапар жасауды жариялады. Ескерткіштің ашылу күні әлі нақты белгіленбесе де, Легион бұрынғы әскери қызметкерлерді Оттавадағы штаб-пәтерінен алдын ала брондауға шақырды. 1934 жылдың қарашасына дейін ардагерлер мен олардың отбасылары 1200 сұрауға жауап берді. Легион ескерткіштің 1 шілдеде, яғни 1936 жылы Доминион күні ашылатынын мәлімдеді, бірақ үкімет оның қашан аяқталарынан хабарсыз болды. Іс-шараларды жоспарлау үшін Легион мен үкімет әрқайсысы жауапты болатын аймақтарды анықтады. Үкімет ескерткіштің ресми ашылуына делегацияны таңдауға және бағдарламаны жасауға жауапты болды. Легионға қажылықты ұйымдастырудың қиын міндеті жүктелді. Легион үшін бұл сол кезде Канададан Еуропаға адамдардың ең ірі бейбіт уақыттағы қозғалысы үшін тамақ, жатақ және көлік ұйымдастыруды қамтыды. Легион қажылықты өз мүшелері қаржыландырады, ал канадалық салық төлеушілерден субсидия немесе қаржылық көмек болмайды деген позицияны қабылдады. 1935 жылдың басында олар 3½ апталық сапардың құны, барлық тамақ, жатақ, денсаулық сақтану және теңіз және құрлықтағы көлікпен қоса, бір адам үшін (2016 жылғы бағамен) $ құрайды деп белгіледі. Тікелей емес көмек бірнеше түрде келді. Үкімет паспорт алымын жойды және паломниктік сапарға қатысушыларға арнайы Вими паспортын қосымша төлемсіз ұсынды. Сондай-ақ, мемлекеттік және жеке секторлар өз қызметкерлеріне еңбекақымен демалысқа шығуға мүмкіндік берді. 1936 жылдың сәуірінде ғана үкімет 26 шілдеде ашылу күнін ресми түрде жариялауға дайын болды. 16 шілдеде бес трансатлантикалық лайнер Монреаль портынан шамамен 6200 жолаушымен шығып, 24 және 25 шілдеде Ле-Хаврға жетті. Жатақ орындарының шектеулі болуына байланысты Легион паломниктік сапарға қатысушыларды Франция мен Бельгияның солтүстігіндегі тоғыз қалада орналастыруға және оларды әртүрлі жерлерге тасымалдау үшін 235 автобус пайдалануға мәжбүр болды. 26 шілдеде, салтанат күні, паломниктік сапарға қатысушылар ескерткішке жиналғанға дейін таң мен түстен кейін ескерткіш паркін аралап көрді. Салтанатты шарада HMCS Saguenay кемесінің теңізшілері құрмет сақшыларын жасады. Сондай-ақ, Корольдік Канадалық атқыштар артиллериясы, француз армиясының инженерлері және Артуаның екінші шайқасында осы жерде шайқасқан француз марокколық атты әскері қатысты. Салтанатты шараны Канада радио хабар тарату комиссиясы қысқа толқын радиоарнасы арқылы тікелей эфирде көрсетті, ал Британдық радио хабар тарату корпорациясының құралдары салтанатты шараны Канадаға жіберді. Шараға Канада, Ұлыбритания және Еуропаның жоғары лауазымды шенеуніктері, соның ішінде Франция президенті Альберт Лебрун және Коннафтың ханзадасы Артур қатысты, сондай-ақ 50 000-нан астам адам қатысты. Премьер-министр Маккензи Кинг соғыста қызмет етпегендіктен және 1926 жылғы Король Бинг ісі кезінде Лорд Бингке қатал қарым-қатынас жасағандықтан қатыспады. Ол сондай-ақ ардагерлермен кездесуге құлшынбады және оның орнына кабинетте әскери ардагер қатысуы керек деп ойлады. Сол күні төрт министр мен төрт канадтық армия генерал-офицерлері ашылу салтанатына қатысты. Салтанатты шара басталғанға дейін Канада королі ретінде қатысқан Эдуард VIII құрмет сақшыларын тексерді, құрметті қонақтармен танысты және қалың жұрт арасындағы ардагерлермен жарты сағаттай сөйлесті. Екі Корольдік әуе күштері және екі француз әуе күштері эскадрильясы ескерткіштің үстінен ұшып өтіп, құрмет көрсету үшін қанаттарын төмендетті. Салтанат Англия шіркеуінің, Канада Біріккен шіркеуінің және Рим-католик шіркеуінің діни қызметкерлерінің дұғаларымен басталды. Бірінші болып Канаданың Әділет министрі Эрнест Лапонт сөйледі, содан кейін Эдуард VIII француз және ағылшын тілдерінде Францияға жомарттығы үшін алғыс айтты және жиналғандарға Канада соғыста жоғалғандарын ешқашан ұмытпайтынын жеткізді. Содан кейін король Канаданың қайғысының орталық тұлғасынан Корольдік Одақ туын алып, әскери оркестр соңғы шақыруды орындады. Бұл салтанат корольдің тақтан бас тартуына дейін өткізген сирек ресми міндеттерінің бірі болды. Паломниктік сапар жалғасты, көптеген қатысушылар Ипр қаласын аралап, содан кейін Ұлыбританияға Легионның қонағы ретінде барды. Паломниктік сапарға қатысушылардың үштен бірі 1 тамызда Лондоннан Канадаға қайтып келді, ал көпшілігі Францияға үкіметтің қонағы ретінде тағы бір апта саяхаттады, содан кейін үйлеріне қайтты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы нацистік Германиямен қақтығыс қаупінің артуы Канада үкіметінің мемориалдың жалпы қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылығын күшейтті. Канада мүсіндерді және пилонның негіздерін құм қаптармен қорғап, жағдайдың қалай өрбитінін күтуден басқа шара қолдана алмады. 1939 жылдың қыркүйегінде соғыс басталғанда, Ұлыбритания экспедициялық корпусы (ҰЭК) Францияға орналасып, Вимиді де қамтитын Арас секторының жауапкершілігін өз мойнына алды. 1940 жылдың мамыр айының соңында, Арас шайқасынан кейін британдықтардың Дюнкеркке шегінуінен кейін, мемориалдың жағдайы одақтас күштерге белгісіз болды. Немістер бұл жерді бақылауға алып, мемориалдың күзетшісі Джордж Стаббсты Франциядағы Сент-Денидегі одақтас азаматтарды ұстайтын Илаг лагеріне қамады. Вими мемориалының соғыс кезінде немесе немістердің қолынан қиратылғаны туралы хабарлар Канада мен Ұлыбританияда кеңінен таралды. Бұл хабарлар Германияның Халықты ағарту және насихат министрлігін Германияның мемориалға зақым келтіргені немесе оны бүлдіргені туралы айыптауларды ресми түрде жоққа шығаруға мәжбүр етті. Мемориалдың бүлдірмегенін көрсету үшін, бейбіт табиғатымен таң қалған Адольф Гитлер 1940 жылдың 2 маусымында оны және сақталған окоптарды жеке аралап көргенде баспасөз суретке түсірді. Мемориалдың зақымдалмағаны 1944 жылдың қыркүйегіне дейін, Ұлыбритания әскерлерінің Гвардиялық бронедивизиясының Уэльс гвардиясының 2-ші батальоны Вими қырқасын қайтарып алғанға дейін расталмады.

Соғыстан кейінгі жылдар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вими қырқасы шайқасына немесе Вими ескерткішіне көп көңіл бөлінбеді. 1952 жылы шайқастың 35 жылдығын атап өткен жалғыз басылымдар – «Виннипег еркін баспасөзі» және Корольдік канадалық легионның журналы «The Legionary» болды. 1957 жылы 40 жылдығына одан да аз назар аударылды, тек «Halifax Herald» ғана осы туралы хабарлады. 1960 жылдардың басында естелік шараларға қызығушылық төмен болды, бірақ 1967 жылы шайқастың 50 жылдығы, Канаданың 100 жылдығымен бірге, қызығушылықты арттырды. 1967 жылдың сәуір айында ескерткіште өткен, көп адам қатысқан салтанаттық шара тікелей теледидардан көрсетілді. 1970 жылдары шайқасты еске алу қайта төмендеді және тек 1992 жылы Канада Конфедерациясының 125 жылдығы және шайқастың 75 жылдығы кеңінен жарияланғанда қайта жанданды. 1992 жылғы ескерткіштегі шараға Канаданың премьер-министрі Брайан Малрони және кем дегенде 5000 адам қатысты. 1997 және 2002 жылдары ескерткіште кішкентай масштабтағы шаралар өткізілді.

Қайта қалпына келтіру және қайта бағыштау

Ғасыр соңына таман мемориал салынғалы бері жасалған көптеген жөндеу жұмыстары материалдар мен түстердің әртүрлі үйлесімсіз комбинациясын қалдырды, сондай-ақ буындардан судың кіруінен туған зақымданудың алаңдататын үлгісі байқалды. 2001 жылдың мамыр айында Канада үкіметі Франция мен Бельгиядағы Канаданың соғыс ескерткіштерін қалпына келтіруге бағытталған, үлкен қаржылық жоба – Канаданың майдан ескерткіштерін қалпына келтіру жобасын жариялады, осы арқылы оларды құрметпен және қадір-қасиетпен ұсынуды қамтамасыз етуді көздеді. 2005 жылы Вими мемориалы күрделі жөндеу жұмыстары үшін жабылды. Канаданың Ветерандық істер министрлігі басқа канадалық министрліктермен, Ұлттар Достастығы Соғыс қабірлері комиссиясымен, кеңесшілермен және әскери тарих мамандарымен бірлесіп мемориалды қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді. Салтанатты қайта ашылу рәсіміне жиналған адамдар саны 1936 жылы мемориалды салтанатты түрде ашу кезінде болғаннан асып түсті. Аррас қаласының мэрі Фредерик Летюрк канадалықтармен қатар австралиялықтарға, британдықтарға, жаңа зеландиялықтарға және оңтүстік африкалықтарға аймақтағы Бірінші дүниежүзілік соғыстың шайқастарындағы рөлдері үшін алғыс айтты. Канада тарапынан бас губернатор Дэвид Джонстон, Принц Чарльз, Кембридж герцогы Принц Уильям, Принц Гарри және Премьер-министр Джастин Трюдо қатысты. Франция тарапынан Франция Президенті Франсуа Олланд және Премьер-министр Бернард Казенёв өкілдік етті. Елизавета II генерал-губернатор арқылы мәлімдеме жасап, «Канадтар Вими қырқасының стратегиялық маңызы бар биіктігін батыл және үлкен тапқырлықпен бағындырды, бірақ бұл жеңіске зор құрбандықтар келтірілді» деді. Вими қырқасы шайқасының жүз жылдығына арнап, Канада Посты және Францияның La Poste бірлесіп екі пошта маркасын шығарды, олардың дизайнын әр ел жеке жасады.

Сайт

Канадалық Ұлттық Вими мемориалдық орны Францияның Аррас қаласының шамамен солтүстігінде орналасқан. Оның шығысында Вими, солтүстігінде Живенши-ан-Гохель, солтүстік-батысында Суше, оңтүстігінде Невиль-Сен-Васт, оңтүстік-шығысында Телюс сияқты шағын қалалар мен коммуналар орналасқан. Бұл орын бұрынғы Батыс майданындағы сирек кездесетін жерлердің бірі, мұнда келушілер Бірінші дүниежүзілік соғыс даласының окоптарын және оған байланысты жер бедерін өзгеріссіз, табиғи күйінде көре алады. Мемориалдың жалпы ауданы 15000 гектарға жуық, оның көп бөлігі орманды және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін келушілерге жабық. Жердің бейсызымдығы және жер астындағы жарылмаған оқ-дәрілердің болуы шөп шабуды адамдар үшін қауіпті етеді. Оның орнына, қойлар ашық алаңдарда жайылады. Бұл орын Канада корпусының құрметіне құрылған, бірақ мұнда басқа да ескерткіштер бар. Олар француз Марокко дивизиясына, Халықаралық «Арыстан клубына» және подполковник Майк Уоткинске арналған. Сонымен қатар, аумақта Қоғамдық соғыс қабірлері комиссиясына қарасты екі зират орналасқан: Канада зираты №2 және Живенши-Жол Канада зираты. Соғыс далаларын аралаушылар үшін танымал орын болғаннан бөлек, бұл орын Бірінші дүниежүзілік соғыс далаларының археологиясы саласының дамуында маңызды рөл атқарады, себебі оның жақсы сақталған және көбінесе бұзылмаған күйі бар. Мемориалдың ақпараттық орталығы келушілерге Вими мемориалын, сақталған майданды және Канаданың Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы контекстінде Вими шайқасының тарихын толық түсінуге көмектеседі. Канадалық Ұлттық Вими мемориалы және Бомонт-Хамель Ньюфаундленд мемориалының аумақтары Бірінші дүниежүзілік соғыстың сақталған майдандарының шамамен 80 пайызын құрайды және олардың арасында жыл сайын бір миллионнан астам келуші болады.

Вими ескерткіші

Олвард ескерткішті 145-ші төбеде, қалың жотаның ең биік нүктесінде тұрғызды. Ескерткіште көптеген стильдік элементтер бар, оның ішінде 20 адамның бейнесі, олар көрерменге құрылыстың жалпы композициясын қабылдауға көмектеседі. Әдетте артқы деп қате түсінілетін алдыңғы қабырға биік және бұзылмас қорғаныс қабырғасын көрсетеді. Алдыңғы қабырғаның екі шетінде, баспалдақтардың негізіне жақын жерде фигуралар тобы орналасқан. "Қылыштың сындырылуы" алдыңғы қабырғаның оңтүстік бұрышында, ал "Канадалықтардың әлсіздерге деген қайырымдылығы" солтүстік бұрышында орналасқан. Екі топтың бірігіп құрамы "Қорғаушылар" деп аталады және олар канадалықтардың соғыста өмірін берген идеалдарын бейнелейді. Әр топтың үстіндегі қабырғаға лавр және зәйтүн бұтақтарымен оралған зеңбірек түтігі орнатылған, ол жеңіс пен бейбітшілікті символдайды. "Қылыштың сындырылуы" композициясында үш жас жігіт бейнеленген, олардың бірі тізе бүгіп, қылышын сындырып жатыр. Бұл мүсін милитаризмнің жеңілісін және жалпы бейбітшілікке деген ұмтылысты көрсетеді. Бұл топтастыру монументтегі пацифизмнің ең айқын бейнесі болып табылады, өйткені соғыс ескерткіштерінде қылыштың сынғаны сирек кездеседі. Алғашқы жоспарда мүсіннің бірі аяғымен неміс шлемін басып тұрған көрініс болған. Бірақ, оның тым милитаристтік бейнесі болғандықтан, одан бас тарту туралы шешім қабылданды. "Канадалықтардың әлсіздерге деген қайырымдылығы" композициясында бір адам тік тұрса, қалған үш фигура, аштықтан немесе аурудан зардап шеккендей, оның төңірегінде тізе бүгіп отыр. Тік тұрған адам Канаданың әлсіздер мен қудаланғандарға деген қайырымдылығын көрсетеді. Алдыңғы қабырғаның үстінде және ортасында жамылғы киген жас әйелдің мүсіні тұр, ол Дуай жазығына қарайды. Ол басын иіп, көзін төмен түсіріп, иегін бір қолына сүйеп тұр. Оның астында, жерде саркофаг орналасқан, оның үстінде Броди шлемі мен қылыш жатыр, ал лавр бұтақтарымен әсемделген. Қайғылы Канада бейнесі, сондай-ақ Канада анасы деп те аталатын бұл мүсін, жас Канада мемлекетінің қайтыс болғандарына аза тұрып, көрінеді. Дәстүрлі Матер Долороза бейнелеріне сілтеме жасайтын және Микеланджелоның Пиетасына ұқсас стильде бейнеленген мүсін, жаңа күннің шығысына қарай бет бұрады. Монументтегі басқа мүсіндерден айырмашылығы, тас қалаушылар Канада бейнесін 30 тонналық бір тас блоктан қашап жасаған. Бұл мүсін монументтегі ең ірі бөлік және назар орталығы болып табылады. Ескерткіш алдындағы аумақ шөппен жабылған кеңістікке айналдырылды, Олвард оны амфитеатр деп атады, ол ескерткіштің алдыңғы қабырғасынан 270 фут (82 метр) қашықтыққа дейін созылады, ал ескерткіштің жанындағы және артқы жағындағы шайқаста зақымданған ландшафтқа ешқандай қол тигізілген жоқ. Екі биік тіреуіш 30 метрге дейін көтеріледі, олардың бірінде Канаданың қарағай жапырағы, екіншісінде Францияның лилия гүлі бейнеленген, олар екі елдің бірлігі мен құрбандықтарын символдайды. Тіреуіштердің жоғарғы бөлігінде "Хор" деп аталатын фигуралар тобы орналасқан.

Марокколық дивизияның ескерткіші

Марокколық дивизияның ескерткіші 1915 жылдың мамыр айында Артуа шайқасының екінші кезеңінде қаза тапқан Марокколық дивизияның француз және шетелдік азаматтарының естелігіне арналған. Ескерткіш дивизияның ардагерлерімен салынды және 1925 жылдың 14 маусымында ашылды, жоспарлау рұқсатысыз салынған. Ескерткіштің төменгі жағындағы әртүрлі еске алу тақталарын есептемегенде, науқан шайқастары ескерткіштің сол және оң жақ бұрыштарында жазылған. Кейін дивизияның ардагерлері 1987 жылдың сәуір айында Марокколық дивизияны барлық бөлімшелеріне Құрмет легионы берілген жалғыз дивизия деп көрсететін мрамор тақта орнатуға қаржы жұмсады. Марокколық дивизия бастапқыда Марокконың наурыз дивизиясы ретінде құрылды. Дивизия әртүрлі шығу тегіне ие бөлімшелерден тұрды және атауынан көрінетіндей болмаса да, Мароккодан келген бөлімшелерді қамтымады. Марокколықтар 1-ші шетелдік полктің 2-ші наурыз полкі мен 2-ші шетелдік полктің 2-ші наурыз полкінің бірігуінен құрылған Шетелдік легионының наурыз полкінің құрамына кірді, екеуі де Марокколық дивизия бригадаларының құрамында болды. Дивизияда негізінен тунистік және алжирлік текті Tirailleurs және Zouaves, сондай-ақ 1-ші шетелдік полктің 2-ші наурыз полкі мен 7-ші алжирлік Tirailleurs полкінен легионерлер болды. Мемориалға орнатылған тақтаның куәлігі бойынша, француз легионерлері 52 түрлі елден келді, олардың арасында американдықтар, поляктар, орыстар, итальяндар, гректер, немістер, чехословакиялықтар, шведтер, армянтар, еврей дінінің түрлі азаматтары (http://monumentsmorts. univ lille3. fr/monument/2892/givenchyengohelle autre/) және жазушы Блез Сендрас сияқты швейцариялық еріктілер де болды. Шайқаста француздың 10-армиясының қолбасшысы генерал Виктор д'Урбаль Вими қырқасы мен Нотр-Дам-де-Лореттедегі неміс позицияларына шабуыл жасау арқылы оларды аймақтан ығыстыруға тырысты. 1915 жылдың 9 мамырында шабуыл басталғанда, француздың XXXIII армия корпусы маңызды аумақтық пайдаға қол жеткізді. XXXIII армия корпусының құрамындағы Марокколық дивизия неміс қорғанысын жылдам бұзып, екі сағат ішінде неміс желілеріне енді. Дивизия қырқаның биіктігін басып алды, тіпті шағын топтар қырқаның қарамағына жетті, бірақ күшейте алмағандықтан кері шегінді. Неміс контршабуылдарынан кейін де дивизия аумақтық үстемдікті сақтап қалды. Бірақ дивизия ауыр шығынға ұшырады. Шайқаста қаза тапқан және ескерткіште еске алынғандардың арасында дивизияның екі бригада командирі, полковник Гастон Крос және Луи Август Теодор Пейн де бар.

Гранж метросы

Бірінші дүниежүзілік соғыстың Батыс майданында туннельдер, метро және қазбалар кеңінен қолданылған. Гранж метросы – шамамен ұзындығы бар туннель жүйесі, ол бір кезде резервтік желілерді алдыңғы қатарға жалғастыратын. Бұл әскерлерге жылдам, қауіпсіз және көрінбейтін түрде алға жылжуға мүмкіндік берді. Бұл туннель жүйесінің бір бөлігі Канада студенттерінің гидтері ұйымдастырған тұрақты экскурсиялар арқылы жұртшылыққа ашық. Арас-Вими секторындағы жер астындағы бор тас жұмсақ, кеуекті, бірақ өте тұрақты болғандықтан туннель қазуға қолайлы жағдай болды. Нәтижесінде, 1915 жылдан бастап Вими секторында жер асты соғысы кеңінен дамыды. Вими қырқасы шайқасына дайындық ретінде бес британдық туннель құрылыс компаниясы Канада корпусының майсасында 12 жер асты жолын қазып салды, олардың ең ұзыны ұзындығын құрады. Туннель қазушылар үлкен калибрлі гаубица оқтарынан қорғану үшін 10 метр тереңдікте қазды. Жер асты жолдары көбінесе күніне төрт метр жылдамдықпен қазылып, биіктігі екі метр, ені бір метр болатын. Бұл жер асты желісіне көбінесе жасырын жеңіл теміржол желілері, ауруханалар, басқару пункттері, су резервуарлары, оқ-дәрі қоймалары, миномет және пулемет бекеттері, сондай-ақ байланыс орталықтары кіретін.

Полковник Майк Уоткинс ескерткіші

Канад жағында қалпына келтірілген траншеялардың жанында шағын ескерткіш тақта орнатылған. Ол подполковник Майк Уоткинске арналған. Уоткинс Корольдік логистикалық корпустың Құрлықтық қызмет боеприпастары дирекциясындағы жарылғыш заттарды жою бөлімінің басшысы және жарылғыш заттарды жою саласындағы жетекші британдық сарапшы болған. 1998 жылдың тамызында, Канаданың Ұлттық Вими мемориалының аумағындағы британдық туннель жүйесін жан-жақты зерттеу кезінде туннель кіреберісінің жанында шатырдың құлауынан қаза тапты. Мемориалды қалпына келтіру барысында, ескерткіш маңындағы бастапқы келушілер орталығы жабылып, оның орнына уақытша орталық салынды, ол бүгінгі күнге дейін қолданыста. Қазіргі келушілер орталығы сақталған алдыңғы траншеялардың жанында, соғыс кезінде жер астындағы қазбалардың нәтижесінде пайда болған көптеген кратерлерге және Гранж метросының кіреберісіне жақын орналасқан. Жаңа білім беру орталығының 2017 жылдың сәуір айына дейін, шайқастың 100 жылдығына орай аяқталуы күтілуде. Жаңа миллиондық орталық – үкімет пен Вими қоры арасындағы мемлекеттік-жекеменшік серіктестік. Қаржы жинау мақсатында Вими қоры келушілер орталығының әртүрлі залдарына демеушілерге атау құқығын берді, бұл шешім мемориалдық парк екенін ескере отырып, кейбір дау-дамайға себеп болды. Тағы бір маңызды мемориал – Францияда орналасқан Бомонт-Хамель Ньюфаундленд мемориалы. Еске алу шаралары басқа да формаларда өркендеді: Вими қоры, Вими қырқасы шайқасындағы жеңістің символы ретінде Канаданың Бірінші дүниежүзілік соғыстағы мұрасын сақтау және насихаттау үшін құрылды, сондай-ақ шайқаста қаза болғандар мен жараланғандарды еске алу үшін Вими қырқасы күні белгіленді. Жергілікті Вими тұрғыны Жорж Девлу 2009 жылы қайтыс болғанға дейін 13 жыл бойы канадалық туристерді ескерткішке және кері тегін тасымалдап, Вимиде шайқасқан канадалықтарға құрмет көрсетуді өзінің міндеті санады. Мемориал сынсыз емес. Алана Винсент ескерткіштің құрамдас бөліктері өзара қарама-қайшы екенін, соның салдарынан ескерткіштің жеткізген хабары біртұтас еместігін дәлелдеді. Визуалды тұрғыдан, Винсент пилондардың жоғарғы бөлігіндегі фигуралардың жеңіске жеткен бейнесі мен төменгі бөлігіндегі фигуралардың аза тұту позасы арасындағы қарама-қайшылықты көрсетеді. Текстік тұрғыдан, Вими қырқасындағы жеңісті мақтан етумен жазылған жазу, ескерткіштің негізіндегі жоғалғандардың тізімінен мүлдем өзгеше көрінеді. Мемориал басқа да көркем жобалардың нысаны немесе шабыты болып табылады. 1931 жылы Уилл Лонгстафф «Вими қырқасының арбалары» атты суретін салған, онда Вими қырқасындағы Канада корпусының әскерилерінің арбалары бейнеленген, алайда мемориал әлі де бірнеше жыл бойы аяқталмайтын. Мемориал Франция мен Канадада мөрлерге түсірілген, соның ішінде 1936 жылғы француз сериясы және 1918 жылғы 11 қарашадағы қарулы келісімнің 50 жылдығына арналған канадалық серия. Канаданың белгісіз сарбазы Канаданың Ұлттық Вими мемориалының маңындағы зираттан таңдалды, ал Канаданың белгісіз сарбазының бейіті Вими мемориалының негізіндегі тас саркофаг үлгісінде салынған. «Ешқашан ұмытылмас ұлттық мемориал» жобасы 2016 жылдың ақпан айында тоқтатылғанға дейін мемориалдағы «Канаданың қайғысы» мүсілінен шабыттандырылып жасалуы тиіс еді. Джейн Уркхарттың 2001 жылғы «Тас кесушілер» атты тарихи романы ескерткіштің дизайны мен құрылысына қатысқан кейіпкерлерді бейнелейді. 2007 жылы мемориал «Канаданың жеті кереметі» ішінен таңдалып алынды. Канада Корольдік монета жасау зауыты мемориалды бейнелеген бірнеше монета шығарды, соның ішінде 2002 жылы 5 центтік күміс монета және 2007 жылы 30 долларлық күміс монета. 2008 жылы құрылған Канаданың әскери медалі – «Құрбандық медалі», медальдің артқы жағында «Канада анасының» бейнесі бейнеленген. Франция елшілігінің Канададағы бас залындағы галереяда мемориалдың тұрақты басрельефті мүсіні екі ел арасындағы тығыз қарым-қатынасты бейнелеу үшін орнатылған. Мемориал Канада Банкі 2012 жылдың 7 қарашасында шығарған Frontier Series канадалық полимерлік 20 долларлық банкноттың артқы жағында бейнеленген.