Рақша Бандхан: Бауырсақтардың байланысы мен қорғау рәсімі

Кіріспе

Индуистік жылдық рәсім

Цитаталар қойындысы
| width = 23em
| border = 1px
| align = right
| bgcolor = #D0F0F0
| fontsize = 85%
| title bg =
| title fnt =
| title =
| quote = "Майердің (1960: 219) Үндістанның орталық бөлігіндегі байқауы, субконтиненттегі көптеген қауымдар үшін дәл келер еді: ер адамның әпкесімен байланысы өте жақын деп есептеледі. Екеуі жыныс ерекшелігі жоқ шақта бірге өскен. Кейіннен, әпке үйленгенде, бауыры оның басты қорғаушысы саналады, себебі әкесі қайтыс болғаннан кейін, егер оның отбасылық өмірінде қиындықтар туындаса, ол кімге жүгіне алады? Ата-ана үйі, ал ата-анасы қайтыс болғаннан кейін бауырының үйі, ажырасу, тастап кету, тіпті жесірлік жағдайында уақытша немесе ұзақ мерзімді қолдаудың жалғыз мүмкіндігін ұсынады, әсіресе ересек ұлдары жоқ әйел үшін. Оның осы қолдауға тәуелділігі тікелей экономикалық және әлеуметтік осалдықпен байланысты." Бұл Оңтүстік Азияда сол атпен аталатын фестивальдің орталық бөлігі болып табылатын, халықтық және дәстүрлі индуистік жылдық рәсім. Бұл мереке әлемнің басқа да аймақтарында, индуистік мәдениетке күшті әсер еткен жерлерде де тойланады. Бұл күні барлық жастағы әйел бауырлар бауырларының білегіне "ракхи" деп аталатын талисман немесе амулет байлайды. Олар оларды символдық түрде қорғайды, сыйлық алады және дәстүр бойынша бауырларына олардың болашақ күтіміне жауапкершілік жүктеледі. Ракша Бандхан индуистік ай календарының Шравана айының соңғы күні тойланады, әдетте тамыз айында. "Ракша Бандхан" (санскрит тілінде сөзбе-сөз "қорғау, міндеттеме немесе қамқорлық байланысы") термині қазіргі кезде негізінен осы рәсімді білдіреді. ХХ ғасырдың ортасына дейін бұл термин сол күні өткізілетін ұқсас рәсімге жиі қолданылған, ол ежелгі индуистік мәтіндерде кеңінен таралған. Сол рәсімде діни қызметкер өзінің ізбасарларының білегіне амулеттер, сәлемдемелер немесе жіп байлап, немесе олардың қасиетті жіптерін ауыстырып, ақшалай сыйлықтар алатын. Бұл кейбір жерлерде әлі де осылай. Керісінше, бауыр-қарындас фестивалі, халықтық мәдениеттен бастау алады, әртүрлі аймақтарда әртүрлі атаулармен белгілі болған. Олардың кейбіреулері салуно, силоно және ракри деп аталды. Солтүстік Үндістанның ауылдық аймақтарында, экзогамия кең таралған жерлерде, көптеген үйленген индуистік әйелдер жыл сайын рәсімге қатысу үшін ата-аналарының үйіне оралады. Олардың бауырлары, әдетте ата-аналарымен бірге немесе жақын жерде тұрады, кейде оларды үйленген үйлерінен алып келу үшін барады. Көптеген жас үйленген әйелдер рәсімге дейін бірнеше апта бұрын туған үйлеріне келіп, сонда қалады. Бауырлар өмір бойы әпкелерінің отбасылық және туған үйлері арасында делдалдық қызмет атқарады, сондай-ақ олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге дайын тұрады. Қалалық Үндістанда, отбасылардың көбі ядролық отбасы болып табылатындықтан, фестиваль көбінесе символдық сипатқа ие болғанмен, әлі де өте танымал. Бұл фестивальмен байланысты рәсімдер дәстүрлі аймақтардан тысқары таралып, технология мен көші-қон арқылы өзгеріске ұшырады. Бұған кино, әлеуметтік өзара әрекеттесу, индуизмнің саяси мақсатта қолданылуы және мемлекеттік деңгейдегі ілгерілеу сияқты факторлар да ықпал етті. Қандас емес ер және әйел адамдар арасында рахи амулетін байлау, каста, топ және дін шекараларын кесіп өтетін ерікті туыстық қатынастар дәстүрін қалыптастырды. Мұндай рәсімдерге беделді тұлғалар да қатысады.

Quote box
| width = 23em
| border = 1px
| align = right
| bgcolor = #D0F0F0
| fontsize = 85%
| title bg =
| title fnt =
| title =
| quote = "Mayer's (1960: 219) observation for central India would not be inaccurate for most communities in the subcontinent: A man's tie with his sister is accounted very close. The two have grown up together, at an age when there is no distinction made between the sexes. And later, when the sister marries, the brother is seen as her main protector, for when her father has died to whom else can she turn if there is trouble in her conjugal household. The parental home, and after the parents' death the brother's home, often offers the only possibility of temporary or longer term support in case of divorce, desertion, and even widowhood, especially for a woman without adult sons. Her dependence on this support is directly related to economic and social vulnerability." is a popular and traditionally Hindu annual rite or ceremony that is central to a festival of the same name celebrated in South Asia. It is also celebrated in other parts of the world significantly influenced by Hindu culture. On this day, sisters of all ages tie a talisman or amulet called the rakhi around the wrists of their brothers. They symbolically protect them, receive a gift in return, and traditionally invest the brothers with a share of the responsibility of their potential care. Raksha Bandhan is observed on the last day of the Hindu lunar calendar month of Shravana, which typically falls in August. The expression "Raksha Bandhan" (Sanskrit, literally "the bond of protection, obligation, or care") is now principally applied to this ritual. Until the mid 20th century, the expression was more commonly applied to a similar ritual, held on the same day, with precedence in ancient Hindu texts. In that ritual, a domestic priest ties amulets, charms, or threads on the wrists of his patrons, or changes their sacred thread, and receives gifts of money. This is still the case in some places. By contrast, the sister brother festival, with origins in folk culture, had names which varied with location. Some were rendered as saluno, silono, and rakri. In rural north India, where village exogamy is strongly prevalent, large numbers of married Hindu women travel back to their parents' homes every year for the ceremony. Their brothers, who typically live with their parents or nearby, sometimes travel to their sisters' married home to escort them back. Many younger married women arrive a few weeks earlier at their natal homes and stay until the ceremony. The brothers serve as lifelong intermediaries between their sisters' married and parental homes, as well as potential stewards of their security. In urban India, where families are increasingly nuclear, the festival has become more symbolic but continues to be highly popular. The rituals associated with this festival have spread beyond their traditional regions and have been transformed through technology and migration. Other factors that have played a role are: the movies, social interaction, and promotion by politicized Hinduism, as well as by the nation state. Among females and males who are not blood relatives, the act of tying the rakhi amulets has given rise to the tradition of voluntary kin relations, which has sometimes cut across lines of caste, class, and religion. Authority figures have been included in such a ceremony.

Этимологиясы, мағынасы және қолданылуы

Оксфорд ағылшын сөздігінің үшінші басылымы, 2008 жылға сәйкес, хинди сөзі рахи санскрит сөзі ракшикадан шыққан, яғни: ракша – қорғау, амулет (< ракш – қорғау + ика – кішірткіш жұрнақ). 1829 жылғы алғашқы жазбаша қолданылуы Джеймс Тодтың «Ann. & Antiq. Rajasthan I. p. 312» еңбегінде кездеседі: «Білезік (Рахи) мерекесі көктемде өтеді. Раджпут әйелі Рахи арқылы асырап алған бауыр атағын сыйлайды; оны қабылдау оған ‘cavaliere servente’ қорғанысын қамтамасыз етеді, ал оның құлшынысына басқа ешқандай байланыс туралы ешқандай күмәнді ой тудырмайды». 1884 жылғы Платстың «Урду, классикалық хинди және ағылшын тілдерінің сөздігінде» ракеи (рахи) (с. 582) H ракеи (рахи) [С. ракшика], s. f. Салуно мерекесінде немесе Саван айының толы айында білекке оралған жіп немесе жібек, бақытсыздыққа қарсы амулет ретінде, өзара тәуелділіктің символы ретінде немесе құрмет белгісі ретінде; осындай жіп байланатын фестиваль – рахи бандхан, s. f. 1899 жылғы Монир Уильямстың «Санскрит-ағылшын сөздігінде» Ракша: «Бір түрлі білезік немесе амулет, сыйлық ретінде қолданылатын кез келген құпия белгі, белгілі бір жағдайларда білекке оралған жіп немесе жібек (әсіресе, Шравана айының толы айында, бақытсыздыққа қарсы амулет және қорғаныш ретінде, өзара тәуелділіктің символы ретінде немесе құрмет белгісі ретінде)». 1990 жылғы Джек Гуди: «Дәстүрдің өзі әйелдердің жылдың белгілі бір күнінде бауырларына баруын қамтиды, олар бауырларының оң білегіне әсем әшекей байлайды, бұл бірден «жамандыққа қарсы қорғаныс, тәуелділіктің символы және құрмет белгісі» болып табылады». 1965–1975 жылдарғы хинди «Сабд Сагара» сөздігінде «Рахи 1 संज्ञा स्त्री० [सं० रक्षा] – бұл Маңгалсутра (ырыс немесе сәттілік әкелетін жіп), оны кейбір ерекше жағдайларда, әсіресе Шравани толуы күні брахмандар немесе басқалар өздерінің қамқорларының немесе жақындарының оң білегіне байлайды». 1976 жылғы «Adarsh Hindi Shabdkosh» сөздігінде «रक्षा (संज्ञा स्त्रीलिंग): қиындық, зиян немесе қауіптен сақтану үшін қолға байланған жіп; бандхан (ерлік) – Шравон Шукла толуында индустар тойлайтын мереке, онда қол білегіне қорғау жібі байланады». 1993 жылғы «Oxford Hindi–English Dictionary» сөздігінде «रक्षा बंधन: m. Хинди, Саван айының толы айында тойланатын Рақшабандхан мерекесі, онда әпкелері бауырларының қолына талисман (рахи, қараңыз) байлап, олардан ақшалай сыйлықтар алады». 2000 жылғы «Samsad Bengali–English Dictionary» сөздігінде «রাখি rākhi: екіншісін барлық жамандықтан қорғау үшін біреудің білегіне байланатын жіп. ̃পূর্ণিমা n. Шраван айының толы айы (শ্রাবণ) рахи біреудің білегіне байланған кезде. ̃বন্ধন n. рахи (রাখি) біреудің білегіне байлау рәсімі немесе мерекесі». 2013 жылғы «Oxford Urdu–English Dictionary» сөздігінде «راکھے ra:khi: 1. (Индуизм) (i) рахи, қызыл немесе сары жіптерден жасалған білезік, әйелдер индустар мерекесінде ер адамның білегіне бауырластық қарым-қатынас орнату үшін байлайды. بندھن – bandhan: рахи мерекесі».

According to the Oxford English Dictionary, Third Edition, 2008, the Hindi word, rākhī derives from the Sanskrit rakṣikā, a join: rakṣā protection, amulet ( < rakṣ to protect + ikā, diminutive suffix.) 1829 The first attested use in the English language dates to 1829, in James Tod's, Ann. & Antiq. Rajasthan I. p. 312, "The festival of the bracelet (Rakhi) is in Spring The Rajpoot dame bestows with the Rakhi the title of adopted brother; and while its acceptance secures to her all the protection of a 'cavaliere servente', scandal itself never suggests any other tie to his devotion." 1884, Platts: Dictionary of Urdu, Classical Hindi, and English راکهي राखी rākhī (p. 582) H راکهي राखी rākhī [S. रक्षिका], s. f. A piece of thread or silk bound round the wrist on the festival of Salūno or the full moon of Sāvan, either as an amulet and preservative against misfortune, or as a symbol of mutual dependence, or as a mark of respect; the festival on which such a thread is tied—rākhī bandhan, s. f. The festival called rākhī. 1899 Monier Williams: A Sanskrit–English dictionary Rakshā: "a sort of bracelet or amulet, any mysterious token used as a charm, a piece of thread or silk bound round the wrist on partic occasions (esp. on the full moon of Śrāvaņa, either as an amulet and preservative against misfortune, or as a symbol of mutual dependence, or as a mark of respect". 1990, Jack Goody: "The ceremony itself involves the visit of women to their brothers on a specific day of the year when they tie a gaudy decoration on the right wrists of their brothers, which is at once "a defence against misfortune, a symbol of dependence, and a mark of respect." 1965–1975, Hindi Sabd Sagara "राखी १— संज्ञा स्त्री० [सं० रक्षा] वह मंगलसूत्र जो कुछ विशिष्ट अवसरों पर, विशेपतः श्रावणी पूर्णिमा के दिन ब्राह्मण या और लोग अपने यजमानों अथवा आत्मीयों के दाहिने हाथ की कलाई पर बाँधते हैं। (That Mangalsutra (lucky or auspicious thread) which on special occasions, especially the full moon day of the month of Shravani, Brahmins or others tie around the right wrist of their patrons or intimates.) 1976, Adarsh Hindi Shabdkosh रक्षा (संज्ञा स्त्रीलिंग): कष्ट, नाश, या आपत्ति से अनिष्ट निवारण के लिए हाथ में बंधा हुआ एक सूत्र; बंधन (पुलिंग) श्रावण शुक्ला पूर्णिमा को होनेवाला हिंदुओं का एक त्यौहार जिसमे हाथ की कलाई पर एक रक्षा सूत्र बाँधा जाता है. 1993, Oxford Hindi–English Dictionary रक्षा बंधन: m. Hindi, the festival of Rakshabandhan held on the full moon of the month of Savan, when sisters tie a talisman (rakhi q. v.) on the arms of their brothers and receive small gifts of money from them. 2000, Samsad Bengali–English Dictionary রাখি rākhi: a piece of thread which one ties round the wrist of another in order to safeguard the latter from all evils. ̃পূর্ণিমা n. the full moon day of the month of Shravan (শ্রাবণ) when a rakhi is tied round the wrist of another. ̃বন্ধন n. act or the festival of tying a rakhi (রাখি) round the wrist of another. 2013, Oxford Urdu–English Dictionary راکھے ra:khi: 1. (Hinduism) (i) rakhi, bracelet of red or yellow strings tied by a woman round the wrist of a man on a Hindu festival to set up brotherly relations. بندھن – bandhan: festival of rakhi.

Дәстүрлі аймақтар

Бұл рәсім туралы жазған ғалымдар, әдетте, оны сақтаудың дәстүрлі аймағын Солтүстік Үндістан деп сипаттайды; алайда, соған қоса Орталық Үндістан, Батыс Үндістан және Непал, сондай-ақ Үндістанның басқа да аймақтары мен Фиджи сияқты шетелдегі индуист қауымдастықтары да кіреді. Бұл негізінен индуисттік мереке, бірақ Үндістан мен Непалдан өзге, Пәкістан мен Маврикийде де индуистер бұл күнді тойлайды. Гужарат штатындағы Нандолда зерттеу жүргізген антрополог Джек Гуди Ракшабанданды «Солтүстік және Батыс Үндістанның жыл сайынғы рәсімі» деп сипаттайды. Антрополог Майкл Джексон: «Солтүстік Үндістанның дәстүрлі отбасыларында Әкелер күні немесе Аналар күні, тіпті Валентин күніне тең келетін күн де жоқ, бірақ Ракшабандан деп аталатын Апалар күні бар», – деп жазады. Дін танушы ғалым Дж. Гордон Мелтон оны «негізінен Солтүстік Үндістан мерекесі» деп сипаттайды. Леона М. Андерсон мен Памела Д. Янг оны «Солтүстік Үндістанның ең танымал мерекелерінің бірі» деп сипаттайды. Антрополог Дэвид Мандельбаум оны «Солтүстік және Батыс Үндістанда жыл сайын сақталып келетін рәсім» деп сипаттаған. Даму экономисі Бина Агарвал («Солтүстік Үндістан мен Непалда бұл Ракшабандан сияқты мерекелерде рәсімделеді») және әлеуметтік ғалым Прем Чоудри («Солтүстік Үндістанда Ракшабандан фестивалінің жаңаруы және оның қайта қасиеттенуі») да бастапқы аймақтарды сипаттаған.

Аумақтық экзогамияға қатысты

Үйленген әйелдер үшін ерекше маңызға ие болған Ракша Бандхан жергілікті немесе ауылдық экзогамия дәстүріне негізделген – онда келіншек туған ауылынан немесе қаласынан тысқарыға үйленеді, ал оның ата-анасы әдет бойынша оны үйленген үйіне бармайды. Антрополог Лео Коулманның айтуынша: <blockquote>Қазіргі заманғы рахи, технологиялық тұрғыдан делдалдық жасалып, жасалған әшекейлермен орындалғанда, көшіп жүретін ерлер ауыл әйелдерінің космополиттік орталықпен – радио хабарларын тарату орнымен және технологиялық тауарлар мен ұлттық бірлік көзімен тікелей байланыс құратын құралы болып табылады. Солтүстік Үндістанның көптеген аймақтарында Жанамаштами және Ракша Бандхан мерекелеріне жақын уақытта желкендерді ұшыру кең таралған. Жергілікті тұрғындар көптеген желкендермен қатар, жергілікті тілде «гатту дар» деп аталатын, шақырымдармен өлшенетін берік желкен ипін сатып алады. Непалда Ракша Бандхан Джанай Пурнима немесе Ришитарпани деп аталады және қасиетті жіппен байланысты рәсімді қамтиды. Оны Непалдағы индустар мен буддистер екеуі де тойлайды. Индустардың ер адамдары кеуделеріне тағылған жіпті (джанай) ауыстырады, ал Непалдың кейбір аймақтарында қыздар мен әйелдер ағаларының білегіне рахи байлайды. Ракша Бандхан сияқты бауыр-қарындас мерекесі Непалдағы басқа да индустар тарапынан Тихар (немесе Дивали) мерекесінің күндерінің бірінде тойланады. Бұл мереке Шива индустары тарапынан тойланады және Невар қауымдастығында Гунху Пунхи деп белгілі. Одишада Ракша Бандханды Rakhi Purnima / Gamha Purnima деп те атайды. Әпкесі бауырының білегіне махаббат пен құрмет белгісі ретінде рахи байлайды, ал бауыры оны барлық қиындықтардан қорғайтынына уәде береді. Гама Пурнима атауы ауыл шаруашылығының құдайы саналатын Лорд Балабхадраның туған күнін тойлауға сілтеме жасайды; Одишадағы шаруалар осы күні малға рахи байлайды.

Кинодағы бейнелер және танымал тарих

Ракша Бандханның негізі ретінде ұсынылған діни мифтер күмәнді, және кейбір тарихшылар онымен байланысты тарихи әңгімелерді шындыққа жатқызбайды.

"Джай Сантоши Ма" (1975 жылғы фильм)

1975 жылы шыққан «Джай Сантоши Ма» фильмі Ганешаның екі ұлы – Шубха мен Лабха туралы әңгімелейді. Екі бала Рақша Бандханды тойлауға әпкесі болмағандықтан көңілі тоңды. Олар әкелері Ганешадан әпке сұрады, бірақ нәтиже болмады. Соңында Нарад ақылы бар қарт пайда болып, Ганешаға қыз болса, ол оның ұлдарымен бірге оны да жарқын ететінін жеткізді. Ганеша келісіп, Ганешаның әйелдері Риддхи (Таңғажайып) және Сиддхи (Күші) арасынан шыққан құдайлық жалындар арқылы Сантоши Ма атты қызды жаратты. Осылайша Шубха мен Лабханың (сөзбе-сөз «Киелі пайда») Сантоши Ма (сөзбе-сөз «Қанағаттандыру құдайы») есімді әпкесі болды, ол Рақша Бандхан күні рахи байлады. Автор Лоуренс Коэннің сөзіне сүйенсек, Варанасиде бұл жұп Рддхи және Сиддхи деп аталатын, ал Ганешаның олармен қарым-қатынасы көбінесе түсініксіз болған. Ол олардың мәлігі, иесі болды; олар көбінесе зайыптылардан (патни) гөрі қызметшілер (даси) болды. Дегенмен, Ганеша оларға үйленді, бірақ басқа құдайлардың некесінен өзгеше, отбасылық байланыс анық болмады. Мұндай жағдай жақында танымал болған «Джай Сантоши Ма» фильмінде көрініс тапты. Фильм Ганешаның қызы, қанағаттандырудың жаңа құдайы Сантоши Ма туралы мәтінге негізделген. Фильмде Ганешаның отбасылық рөлі айқын дамытылған. Сантоши Маның тууы Рақша Бандхан күні болады. Ганешаның әпкесі рахи байлауға келген. Ол оны «бахенманса» – «ойдан туған әпкем» деп атайды. Ганешаның әйелдері Рддхи мен Сиддхи, олардың ұлдары Шубха мен Лабха да қатысады. Ұлдар қызғанышпен қарайды, себебі олардың әкесінен айырмашылығы, рахи байлайтын әпкесі жоқ. Олар және басқа әйелдер әкелеріне жалбарынады, бірақ нәтижесіз. Сосын Нарад пайда болып, Ганешаны көрнекті қызды жарату өзіне үлкен құрмет әкеледі деп көндіреді. Ганеша келіседі, ал Рддхи мен Сиддхиден Сантоши Маны дүниеге әкелетін жалын пайда болады.

Рани Карнавати мен император Хумайун

Тағы бір даулы тарихи оқиға – 1535 жылға жатқан Читтордың Рани Карнавати мен Моғол императоры Хумаюнға қатысты жазбалар. Читтор патшасының жесір патшайымы Рани Карнавати Гуджарат сұлтаны Бахадур Шаһтың шапқыншылығына қарсы тұра алмайтынын сезгенде, император Хумаюнға рахи жіберді. Әңгімедегі бір нұсқа бойынша, император әскерімен Читторды қорғауға жолға шықты. Бірақ ол тым кеш келді, Бахадур Шаһ Ранидің бекінісін жаулап алған еді. Осы кезеңдегі басқа да мәліметтер, Хумаюнның Моғол сарайындағы тарихшылардың жазбаларында рахи туралы еш айтылмаған. Сондай-ақ, кейбір тарихшылар бұл оқиғаның болғанына күмән келтіреді. Тарихшы Сатиш Чандра былай деп жазды: "Раджастхандықтардың XVII ғасырдың ортасындағы мәліметтеріне сәйкес, Рананың анасы Рани Карнавати Хумаюнға рахи ретінде білезік жіберген, ол да батыл жауап беріп, көмектескен. Бірақ бұл туралы замандас дереккөздерде ешқандай мәлімет жоқ болғандықтан, бұл оқиғаға көп сенуге болмайды. Хумаюнның өзінің естеліктерінде бұл туралы ештеңе айтылмаған, ал 1535 жылы Гуджарат сұлтаны Бахадур Шаһпен соғысқа басқа себептер келтірілген."