Кіріспе

Англиядағы мәдени және көркемдік қозғалыс 16 ғасырдың ортасынан 17 ғасырдың басына дейін.

Ағылшын Ренессансы – 15 ғасырдың соңы, 16 ғасыр және 17 ғасырдың басында Англияда болған мәдени және көркемдік қозғалыс. Ол жалпы еуропалық Ренессанспен байланысты, ол әдетте 14 ғасырдың соңында Италияда басталды деп есептеледі. Солтүстік Еуропаның көп бөлігі сияқты, Англияда да осы үдерістер бір ғасырдан астам уақыттан кейін, Солтүстік Ренессансы кезінде байқалды. Ренессанс стилі мен идеялары Англияға енуіне көп уақыт кетті, ал 16 ғасырдың екінші жартысындағы Елизавета дәуірі ағылшын Ренессансының гүлдену кезеңі деп саналады. Көптеген ғалымдар оның басталуын Генрих VIII патшалық құрған 16 ғасырдың басында деп қарастырады. Ал кейбіреулер Ренессанс 15 ғасырдың соңында Англияда болған деп санайды. Ағылшын Ренессансы итальяндық Ренессанстан бірнеше жағынан өзгеше. Ағылшын Ренессансының басты көркемдік түрлері – әдебиет және музыка. Ағылшын Ренессансындағы бейнелеу өнері итальяндық Ренессансқа қарағанда әлдеқайда маңызсыз болды. Ағылшын кезеңі итальяндық кезеңнен әлдеқайда кешірек басталды, ал итальяндық кезең 1550 жылдары немесе одан ертерек маньеризм және барокко стиліне көшкен еді.

Ғылым және барлау

Ағылшын қайта өркендеу дәуірінде маңызды ғылыми жетістіктер болды. Астрономдар Томас Диггс және Томас Харриот маңызды үлес қосты; Уильям Гилберт 1600 жылы магнетизм туралы өзінің маңызды зерттеуін, «De Magnete» атты еңбегінде жариялады. Ол Жердің өзі дипольдік магнит екенін алғаш рет анықтады, сондай-ақ теңіз компасының неге дәл осылай жұмыс істейтінін дұрыс түсіндірді. Картография және геодезия салаларында айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізілді. Джон Ди – Елизавета I-нің сарай астрономы және ықпалды математик, астроном, астролог, мұғалім, оккультист және алхимик болды. Фрэнсис Бэкон – қазіргі заманғы ғылыми ойдың негізін қалаушысы, және ғылыми революцияның бірінші құрылтайшыларының бірі саналады. Оның еңбектері қазіргі ғылымды тудырған ғылыми әдістің дамуына зор ықпал етті. Тарихшы Уильям Хепворт Диксон былай деді: «Бэконның қазіргі әлемдегі ықпалы соншалықты зор, пойызға отырып, телеграмма жіберген, бу машинасымен жыртылған жерді өңдеген, ыңғайлы креслода отырған, каналды немесе Атлант мұхитын кесіп өткен, дәмді тамақтанған, әдемі бақтың қызығын көрген немесе ауырсынусыз хирургиялық операция жасаған әрбір адам оған қарызды». Ағылшын ойлау қазіргі заманғы ғылымға Бэкондық әдіс арқылы дамыды. Англияның зерттеулердегі жетістіктері де ерекше атауға лайық. Фрэнсис Дрейк 1577-1581 жылдары жер шарын толық айналып шықты. Бұл ағылшын теңізшілерінің әлемді айналуының алғашқысы, ал тарихта үшіншісі болды. Мартин Фробишер Арктиканы зерттеді. Солтүстік Американың шығыс жағалауын ағылшын қоныстандыруға жасалған алғашқы әрекет осы дәуірде болды. 1583 жылы Хамфри Гилберт Ньюфаундлендке келіп, Сент-Джон портын және солтүстік және оңтүстікке қарай екі жүз лигаға дейінгі барлық жерді иеленді. 1584 жылы королева сэр Уолтер Рэлиге Вирджинияны отарлауға шарт берді; ол оның құрметіне аталды. Рэли мен Элизабет бірден байлық табуды және испандық қазына кемелерін тонау үшін каперлерге база құруды көздеді. 1600 жылы королева Шығыс Үндістан компаниясын құрып, алыс Шығыс саудасындағы испандықтар мен португалдықтардың монополиясын бұзуға тырысты. Ол сауда бекеттерін құрды, олар кейінгі ғасырларда қазіргі Үндістан мен Бангладеш жағалауларында Британдық Үндістанға айналды. Солтүстік Американы кең ауқымда отарлау Елизаветаның қайтысынан кейін көп ұзамай басталды. Бастапқыда «Лондон саудагерлері мен компаниясының губернаторы және компаниясы» ретінде құрылған Шығыс Үндістан компаниясы 1700 жылдардың ортасы мен 1800 жылдардың басында әлемдік сауданың жартысына жуығын құрады, әсіресе мақта, жібек, индиго бояуы, қант, тұз, дәмдеуіштер, тұздық, шай және опиум сияқты негізгі тауарлар бойынша.

Бейнелеу өнері

Англияның Ренессанс стиліндегі бейнелеу өнерін дамытуы Солтүстік Еуропаның қалған бөлігі сияқты кешікті, ал Тюдор сарайының суретшілері Ренессанс аяқталғанға дейін көбінесе шетелден шақырылғандар еді; Ханс Гольбейн осы саланың көрнекті өкілі болды. Англия реформациясы ортағасырлық діни өнердің көбін жойған және Англияда сурет салу өнерін дерлік тоқтатып қалған иконоклазмның кең ауқымды бағдарламасын тудырды. Дегенмен, Тюдорлар әулеті тұсында Англия өнердің гүлденген ортасына айналды. Көптеген діни қашқын суретшілер мен саудагерлер Англияға патшалық қолдау іздеп келді. Ағылшын өнерінде портрет және пейзаж жанрлары ғасырлар бойы басым болды. Портреттік миниатюра – ағылшын өнертабысы, ол жазба қолжазба өнерінің жоғалып бара жатқан әдістерін алып, оларды медальондарда тағылатын кішкентай портреттерге көшірді. Бұл стильді Англияда шетелдік суретшілер, әсіресе фламанд Лукас Горенбоут, дәстүрді қалаған болса да, 16 ғасырдың соңына қарай Николас Гиллиард және Исаак Оливер сияқты жергілікті суретшілер ең жақсы туындыларын жасады. 18 ғасырға қарай портреттік миниатюра Еуропаға кеңінен таралды. Елизавета I-нің портреттері қатаң бақылауда болды және өте күрделі, шындықтан алыс стильде жасалды, бұл оның мәңгілік бейнесін қалыптастыруға мүмкіндік берді. Көптеген портреттер ерте заманауи кезеңдегі ағылшыл королдік портреттерінің дамуына серпін берді. Елизавета I-нің тіпті алғашқы портреттерінде де розалар мен дұға кітаптары сияқты сол замандағы көрермендерге түсінікті символдық нысандар бейнеленген. Кейінгі портреттерінде империяның иконографиясы – глобустар, тәждер, қылыштар және бағаналар, сондай-ақ тазалық пен құрметтілікті бейнелейтін айлар мен інжулер, классикалық сілтемелермен толықтырылып, Елизавета дәуірінің көрермендеріне олардың «Уалиде патшайымының» мәртебесі мен маңыздылығын жеткізетін күрделі «оқиғаны» көрсетті. «Армада портреті» – 1588 жылы испан армадасының жеңілісін бейнелейтін фонда империяның символдарымен оралып жатқан патшайымды бейнелейтін аллегориялық картина. Якоб дәуірі Роберт Пик аға, Уильям Ларкин және сэр Натаниел Бэкон сияқты тұлғаларды дүниеге әкелді.

Музыка

Ағылшын Ренессанс музыкасы континенттік дамумен байланыста болды. Елизавета дәуіріндегі музыкада қасиетті музыкадан әлемдік музыкаға және аспаптық музыканың өркендеуіне қарай танымалдылық өзгерді. Кәсіби музыканттарды Англия шіркеуі, ақсүйектер және өсіп келе жатқан орта тап жұмысқа алды. Елизавета I музыканы ұнатты, лютня мен виргиналда ойнады, ән айтты және тіпті би музыкасын өзі жазғанын айтты. Ол билеуді дене шынықтырудың керемет түрі деп есептеді және билеген кезде ойнау үшін музыканттарды жалдады. Патшайымның қызығушылығын оның поддандылары да қабылдауы күтілді. Әрбір ақсүйек лютняда ойнауды білуі керек еді, ал "ән айту немесе аспаптық ансамбльде лайықты орнын ала алмаған әйел қоғамның күлкісіне айналды". Музыка басылымының арқасында әуесқой музыканттар патшайымнан арнайы рұқсат алғандардың шығармаларын сатып ала бастады. Елизавета мадригалы итальяндық дәстүрден ерекшеленсе де, онымен байланысты болды. Англия шіркеуінің ең танымал композиторлары – Томас Таллис және оның шәкірті Уильям Бёрд. Ол Ренессанс дәуірінің ең ұлы композиторларының бірі саналады. Екеуі де католик болғандықтан, латын және ағылшын тілдерінде вокалдық шығармалар жазды. Италиялық музыканттар мен композициялардың келуімен әлемдік вокалдық шығармалар өте танымал болды. Италиялық мадригал композиторларының музыкасы қазіргі ағылшын мадригал мектебінің композиторларына әсер етті. Бұл композиторлар итальяндықтардың мәтіндік бейнелеуін және полифониялық жазуын мадригалдың ерекше ағылшын жанрына бейімдеді. Томас Морли өзінің және замандастарының шығармаларын қамтыған мадригалдар жинағын жариялады. Бұл жинақтардың ең әйгілісі – «Ориананың жеңістері» («The Triumphs of Oriana»), ол Елизавета патшайымның құрметіне арналған және Морли, Томас Уилкс және Джон Уилби сияқты ағылшын мадригалшыларының шығармаларын қамтыды. Аспаптық музыка да өте танымал болды. Сол кездегі ең танымал жеке аспаптар – виргинал мен лютня. Виргинал – ағылшындар арасында клавесиннің танымал түрі және Елизаветаның сүйікті аспаптарының бірі. Аспапқа көптеген шығармалар жазылды, соның ішінде Уильям Бёрдтың бірнеше жинағы, атап айтқанда Фицвильям виргинал кітабы және Parthenia. Қой ішегімен тартылған лютня сол кездегі ең танымал аспап болды. Лютняны жеке аспап ретінде немесе әншілерге сүйемелдеу ретінде ойнауға болады. Соңғы түрдегі композициялар лютня әндері деп аталды. Лютня мен лютня әндерінің ең танымал елизаветалық композиторы – Джон Дауленд. Бірнеше аспаптар отбасылары ағылшын халқы арасында танымал болды және топтық музыка жасау үшін қолданылды. Егер ансамбльдегі барлық аспаптар бір отбасының құрамында болса, олар «консорт» деп саналады. Аралас ансамбльдер «жарылған консорт» деп аталды. Ансамбльдің екі түрі де бірдей танымал болды. Ренессанс дәуірінің алғашқы кезеңіндегі негізгі композиторлар да ортағасырлық стильде жазғандықтан, олар өтпелі тұлғалар саналады. Леонель Пауэр – соңғы ортағасырлық және ерте Ренессанс дәуірінің ағылшын композиторы. Джон Данстапл мен Уолтер Фраймен бірге ол 15 ғасырдың басындағы ағылшын музыкасының маңызды тұлғаларының бірі болды. «Ескі зал» қолжазбасында Пауэр ең жақсы бейнеленген. Ол жалпы массаның жеке бөлімдерін біріктіретін және үздіксіз орындауға арналған алғашқы композиторлардың бірі болды. Old Hall Manuscript-те оның Мариялық антифонға негізделген массасы бар, ол Альма Редемпторис Матер, онда антифон әр бөлімде тенор дауысында, әуендік әшекейлерсіз сөзбе-сөз айтылады. Бұл оған жатқызылатын массалық ординардың жалғыз циклдік орнатылуы. Ол массалық циклдарды, фрагменттерді, жеке бөлімдерді және басқа да түрлі қасиетті шығармаларды жазды. Джон Данстапл (немесе Данстабл) – соңғы ортағасырлық және ерте Ренессанс дәуірінің полифониялық музыканың ағылшын композиторы. Ол 15 ғасырдың басында белсенді болған ең әйгілі композиторлардың бірі, Пауэрдің замандасы, Англияда ғана емес, континентте де, әсіресе Бургундия мектебінің даму стиліне үлкен ықпал етті. Дунстаплдың континенттің музыкалық сөздігіне әсері өте зор болды, әсіресе оның (атымен аталатын) шығармаларының салыстырмалы түрде аздығын ескере отырып. Ол Бургундия мектебінің музыкасында бұрын-соңды естілмеген нәрсеге ие болғандығы үшін танылды: la contenance angloise («ағылшын жүзі»), бұл термин...

Сәулет

Генрих VIII билік құрған кезеңде, жартылай Ренессанс стилінде салынған кейбір ғимараттарға қарамастан, ең әйгілісі – Хэмптон Корт сарайы, сондай-ақ жойылған Нонсуч сарайы, Саттон Плейс және Лейер Марни мұнарасы, сонымен қатар королева Мэри I тұсында салынған Соултон Холл, нағыз Ренессанс стилі тек Елизавета архитектурасының дамыған шағында кеңінен таралды. Орта ғасырдың соңында Англия экономикасын көтеріп тұрған жүн саудасы бұрынғыдай гүлденбеді, сондықтан сәулеттік жобаларға жұмсалатын қаржы да азайды. Елизавета I ауыл шаруашылығын дамытуға ынталандырды, бұл көптеген адамдардың қолына мол байлық келтірді. Елизавета жаңа сарайлар салған жоқ, керісінше, сарайлықтарын сән-салтанатпен салуға және жазғы сапарлары кезінде оларда тұруға шақырып отырды. Көптеген шағын үйлер салынды, сонымен қатар көптеген ауылдық үйлер бой көтерді. Елизаветаның тұсында бұрынғы орта ғасырлық немесе Тюдор үйлерінің көпшілігі қайта жаңартылып, модернизацияланды. Азаматтық және мемлекеттік ғимараттар да көбейді. Ең танымал ғимараттар, «ғажайып үйлер» деп аталатын, сарайлықтар үшін салынған үлкен көрме үйлері болды, олар әсіресе шыныны көп пайдалануымен ерекшеленді, мысалы, «Хардвик Холл – қабырғадан гөрі шыны көп», Воллатон Холл, Монтакут үйі, Хэтфилд Холл және Бургли Холл, бұл стиль 17 ғасырдың басына дейін сақталды, содан кейін Якоб стиліне айналды. Little Moreton Hall сияқты кішірек, бірақ әлі де үлкен үйлер 16 ғасырдың соңына дейін негізінен орта ғасырлық жартылай ағаштан жасалған стильде салынып, кеңейтілді. Шіркеу архитектурасы реформацияға дейін орта ғасырлық тік бұрышты готика стилінде жалғасты, содан кейін толығымен тоқтады, бірақ шіркеу ескерткіштері, қоршаулар және басқа да жабдықтар көбінесе ғасырдың ортасынан бастап классикалық стильде жасалды. Реформациядан кейін салынған бірнеше жаңа шіркеу ғимараттары әдетте әлі де готика стилінде болды, мысалы, 1601 жылғы Лэнгли капелласы. Осы кезеңде ағылшын үйлерінде ұзын галереялар танымал болды, көбінесе картиналар жинағы мен әсемделіп безендірілген төбелер көрсетілетін. Бұл галереялар көбінесе серуендеу үшін пайдаланылды, ал отбасының негізгі тұрғын бөлмесі – үлкен залға қосымша түрлі қонақ бөлмелер мен кабинеттер салынды. Үлкен зал енді көбінесе қызметшілер пайдаланатын, сонымен қатар үйге кірудің әсерлі жері болатын. Ағаш және күміс сияқты таныс материалдар күрделі және үш өлшемді ою-өрнектермен тереңдете өңделді. Миракль – Библиядан алынған оқиғаларды жергілікті тұрғындардың қайта ойнауы. Олар ежелгі мистик пьесалар дәстүрінен туындады, онда әңгімелер мен аңыздар сабақ беру үшін немесе өмір туралы білім беру үшін ойнатылатын. Музыка осы дәуірде үлкен құрметке ие болды, оны музыкалық қойылымдармен қоса көптеген отбасылық кештерде көруге болады. Ағылшын балаларына өте ерте жастан ән салу мен билеуге үйретілді және олар осындай кештерде көпшілік алдында өнер көрсетуге дағдыланды. Клавесин, клавикорд, дульцимер және виргинал сияқты пернетақталық аспаптар ойналды. Сонымен қатар, сыбызғы, флейта сияқты ағаштан жасалған үрмелі аспаптар, лютня және ребек сияқты ішекті аспаптар да кеңінен қолданылды. Патша сарайының билеріне паване, гальярд, альмен және вольта кіретін. 14-16 ғасырлардағы Англияда білім беру және шәкірттік кеңінен дамыды. Балалар 4 жастан мектепке бара алатын, ал 7 жасқа келгенде грамматикалық мектепке ауыстырылатын. Шәкірттік – жастардың кәсіби кәсіптер мен қолөнерге енуінің негізгі жолы. 1562 жылы шеберлер мен шәкірттер туралы заң шеберлік жүйесін реттеу және қорғау үшін қабылданды, ол кез келген адамды шеберге 7 жыл шәкірт болып қызмет етпестен, кез келген сауда немесе қолөнермен айналысуға тыйым салды. Гильдиялар көптеген кәсіптерді бақылап, кіруді шектеу үшін шәкірттіктерді пайдаланды. Көптеген қалалар мен ауылдарда жергілікті діни қызметкер балаларға оқу мен жазуды үйрететін шіркеу мектебі болды. Ағалар әпкелеріне осы дағдыларды үйрете алатын. Мектепте оқушыларға ағылшын, латын, грек тілдері, катехизис және арифметика сабақтары берілді.

Сын

Бұл кезеңді "Ренессанс" деп атау тұжырымы – қазіргі заманғы ойлап табу, оны 19 ғасырда тарихшы Якоб Буркхардт танымал етті. Англия Шекспир заманына дейін 200 жылдан астам бұрын әдебиеттің өркендеуін бастан өткерді. Джеффри Чосердің ағылшын тілін латын тілінен гөрі әдеби туындылар жасау үшін қолдануын кеңінен таратуы, Данте итальян тілін поэзия үшін қолдана бастағаннан кейін 50 жыл өткен соң болды, ал Чосер Боккаччо мен Петрарканың еңбектерін ортаңғы ағылшын тіліне аударды. Осы кезеңде "Пирс Плоуман" авторы Уильям Лэнгланд және Джон Гоуэр да ағылшын тілінде жазды. 15 ғасырда Томас Малори ("Артурдың өлімі" авторы), Джон Лидгейт және Томас Хокклив белгілі тұлғалар еді. Басқа мәдениет тарихшылары "Ренессанс" деген аттың сәйкес екендігіне қарамастан, Тюдор монархтары тұсында Англияда өнердің гүлденгенін мойындайды.