Кіріспе
Тіл білімінде мағынаға қатысты принцип. Семантикада, математикалық логикада және осымен байланысты пәндерде композициялық принцип – күрделі тіркестің мағынасы оны құрайтын тіркестердің мағынасымен және оларды біріктіруге қолданылатын ережелермен анықталады. Бұл принцип Фреге принципі деп те аталады, себебі Готтлоб Фреге оны алғаш рет қазіргі заманғы түрінде тұжырымдаған. Дегенмен, Фреге бұл принципти ашық түрде айтқан емес, және одан ондаған жыл бұрын Джордж Буль оны болжаған болуы мүмкін. Композициялық принцип тіл білімінде көп талқыланады. Оның ең қиын мәселелеріне контексттілік, идиомалық тіркестердің композициялық еместігі және цитаталардың композициялық еместігі жатады. Фреге (1848-1925) композициялық принципті қазіргі танылған түрінде қабылдаған емес, ал оны алғаш рет нақты тұжырымдаған Фрегенің шәкірті Рудольф Карнап 1947 жылы болды. Композициялықтың әртүрлі деңгейлерін ажыратуға болады. Күшті композициялық – тікелей бөліктерінің мағынасы және олардың комбинациясын сипаттайтын жоғары деңгейдегі синтаксистік функция арқылы анықталатын күрделі тіркестерді білдіреді. Әлсіз композициялық – күрделі тіркестердің мағынасы және олардың толық синтаксистік комбинациясымен анықталады. Алайда, бұл екі шектің арасында да градиациялар болуы мүмкін. Бұл мүмкін, егер мағынасын тікелей бөліктері ғана емес, сондай-ақ екінші деңгейдегі бөліктері (үшінші деңгейдегі, төртінші деңгейдегі және т.б.) олардың тиісті комбинацияларын сипаттайтын функциялармен бірге қарастырылса. Бұл жиі синтаксистің әрбір операциясы синтаксистік операциямен біріктірілген құрамдас бөліктердің мағыналарына әсер ететін семантикалық операциямен байланысты болуы керек дегенді білдіреді. Семантикалық теорияларды құрудың нұсқаулығы ретінде, бұл, Дональд Дэвидсонның тіл философиясы бойынша ықпалды еңбегіндегідей, синтаксистің әрбір құрылысы Т-схемасының бір тармағы арқылы семантикадағы оператормен байланысты болуы керек, ол синтаксистік ережемен біріктірілген құрамдас бөліктерден бүкіл тіркестің мағынасы қалай құрылатынын анықтайды. Кейбір жалпы математикалық теорияларда (әсіресе Монтегю грамматикасы дәстүріндегілерде) бұл нұсқаулық тілдің интерпретациясы негізінен синтаксикалық бейнелеулер алгебрасы мен семантикалық объектілер алгебрасы арасындағы гомоморфизм арқылы беріледі дегенді білдіреді. Композициялық принцип бағдарламалау тілдерінің композициялық принципінде де ұқсас формада кездеседі.
In semantics, mathematical logic and related disciplines, the principle of compositionality is the principle that the meaning of a complex expression is determined by the meanings of its constituent expressions and the rules used to combine them. The principle is also called Frege's principle, because Gottlob Frege is widely credited for the first modern formulation of it. However, the principle has never been explicitly stated by Frege, and arguably it was already assumed by George Boole decades before Frege's work. The principle of compositionality is highly debated in linguistics. Among its most challenging problems there are the issues of contextuality, the non compositionality of idiomatic expressions, and the non compositionality of quotations. Frege (1848 1925) never adhered to the principle of compositionality as it is known today, and the first to explicitly formulate it was Freges' student Rudolf Carnap in 1947. It is possible to distinguish different levels of compositionality. Strong compositionality refers to compound expressions that are determined by the meaning of its immediate parts and a top level syntactic function that describes their combination. Weak compositionality refers to compound expressions that are determined by the meaning of its parts as well as their complete syntactic combination. However, there can also be further gradations in between these two extremes. This is possible, if one not only allows the meaning of immediate parts but also the meaning of the second highest parts (third highest parts, fourth highest parts, etc.) together with functions that describes their respective combinations. It is frequently taken to mean that every operation of the syntax should be associated with an operation of the semantics that acts on the meanings of the constituents combined by the syntactic operation. As a guideline for constructing semantic theories, this is generally taken, as in the influential work on the philosophy of language by Donald Davidson, to mean that every construct of the syntax should be associated by a clause of the T schema with an operator in the semantics that specifies how the meaning of the whole expression is built from constituents combined by the syntactic rule. In some general mathematical theories (especially those in the tradition of Montague grammar), this guideline is taken to mean that the interpretation of a language is essentially given by a homomorphism between an algebra of syntactic representations and an algebra of semantic objects. The principle of compositionality also exists in a similar form in the compositionality of programming languages.
Сын-пікірлер
Композициялық принцип кеңінен талқыланды. Шындығында, осы принципті қалай түсіндіру керектігі бойынша жалпы келісім жоқ, бірақ оны ресми түрде анықтауға бірнеше рет әрекет жасалды. Ғалымдар бұл принципті эмпирикалық сынақтан өтуге ашық, нақты талап ретінде қарастыру керек пе; тіл мен мағынаның табиғатынан айқын болатын аналитикалық шындық ретінде қарастыру керек пе; әлде синтаксис және семантика теорияларын дамытуға жетекшілік ететін әдістемелік принцип ретінде қарастыру керек пе деген мәселеде де екіге бөлінген. Композициялық принцип үш саланың бәрінде де сынға ұшырады, бірақ қазірге дейін оған қарсы айтылған ешбір сын кеңінен нақты деп танылмады. Дегенмен, принципті қолдайтындардың көпшілігі табиғи тілдегі идиомалық тіркестерге қатысты белгілі бір ерекшеліктер жасайды. Композициялық теорияның дәстүрлі теориялары үшін қиындық тудыратын мәселелердің бірі – логикалық метонимия, оны лингвистер Джеймс Пустеевский мен Рэй Джекендофф 1990 жылдардың ортасынан бері зерттеп келеді. Логикалық метонимияларға «Джон кітапты бастады» сияқты сөйлемдер жатады, онда «бастады» етістігі аргумент ретінде оқиғаны талап етеді (подкатегоризациялайды), бірақ логикалық метонимияда объект (яғни кітап) кездеседі, бұл сөйлемді түсіндіру үшін жасырын оқиғаны (мысалы, «оқу», «жазу» немесе кітаппен жасалатын басқа да прототиптік әрекеттер) анықтауға мәжбүр етеді. Композициялық принцип үшін мәселе – «оқу» немесе «жазу» мағынасы сөйлемдегі сөздерде, «бастады» немесе «кітап» сөздерінде жоқ. Бұдан әрі, тіл философиясы контекстінде композициялық принцип мағынаның барлығын түсіндірмейді. Мысалы, сарказмді тек сөздер мен олардың құрамына сүйене отырып анықтау мүмкін емес, бірақ саркастикалық түрде айтылған тіркес тура айтылғаннан мүлдем өзгеше мағына береді. Осылайша, кейбір теоретиктер принципті тілдік және тілден тыс контексті, яғни дауыс ырғағын, сөйлесушілердің ортақ түсініктерін, сөйлеушінің ниеттерін және т.б. ескере отырып қайта қарау қажет деп санайды.