Кіріспе

Манхэттендегі Батыс-Шығыс көшесі, Нью-Йорк

23-ші көше – Нью-Йорк қаласының Манхэттен ауданындағы кең, екі бағытты, шығыс-батысқа қарай созылған маңызды көшелердің бірі. Манхэттеннің басқа көлденең көшелері сияқты, ол Бесінші авенюде шығыс және батыс бөліктерге бөлінеді. Көше шығыста C даңғылы мен FDR Drive-дан басталып, батыста Он бірінші даңғылға дейін жетеді. 23-ші көше 1811 жылғы Комиссарлар жоспары бойынша салынған. Ол Граммерси және Питер Купер ауылының солтүстік шекарасын құрайды. 1999 жылдан бері, парк маңындағы 23-ші көшенің солтүстігіндегі аймақ NoMad деп аталады.

Батыс 23-ші көше

Челсидің жүрегі арқылы өтетін Батыс 23-ші көшеде көптеген өнер галереялары мен бірнеше театрлар орналасқан. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында оның батыс жағында қазіргі Челси айлағының солтүстігінде, 63-ші айлақта Павония паромдарының орны болған. Кеңейтілген саябақта иттерді серу үшін арналған алаң, балалар ойын алаңы, баскетбол алаңы және футболға арналған жасыл алаң бар. Оныншы даңғылдан батысқа қарай, көше бұрынғы Батыс жақ темір жолының құрылысының үстіне салынған 2 км-лік биік сызықты High Line паркінің астынан өтеді. High Line паркінде 23-ші көшеден баспалдақ пен лифт кіреберісі бар. Лондон террасы Оныншы даңғылдың арғы жағында орналасқан, ол 23-ші және 24-ші көшелер арасындағы Тоғызыншы даңғылға дейінгі толық блокты алып жатыр. 1883 жылы Нью-Йорк қаласының алғашқы кооперативтік пәтерлер үйі – Челси қонақ үйі Батыс 23-ші көшесінің 222 нөмірінде салынған. 1860 жылдары пресвитериан шіркеуі ретінде салынған Эмунах Израиль синагогасы, батысқа қарай 236 Батыс 23-ші көшеде орналасқан. Бесінші және Алтыншы даңғылдар арасындағы 23-ші көше блогы Лейди Майл тарихи ауданының бір бөлігі болып табылады. 1989 жылдың мамыр айында Нью-Йорк қаласының ескерткіші деп жарияланған бұл аудан, шамамен 15-ші көшеден 24-ші көшеге дейін және Парк авенюден Алтыншы даңғылдың батысына дейінгі 28 блоктан тұратын 440 ғимараттан және блоктардың бөліктерінен құралған.

Шығыс 23-ші көше

Шығыс 23-ші көше, Бесінші даңғыл мен Шығыс өзені (FDR Drive) аралығында жатқан, Граммерси паркінің маңызды артерияларының бірі. 22 қабаттан тұратын Flatiron Building, Шығыс 23-ші көшенің оңтүстік жағында, Бесінші даңғыл мен Бродвейдің қиылысында орналасқан. Ол осы екі даңғыл мен 22-ші көшемен шектелген үшбұрышты жер учаскесінде тұр. "23 skidoo" деген сөздің шығу тегі, ғимараттың үшбұрышты пішінінен туындаған желдің күшті соғуынан немесе ауа шахтасынан шыққан ыстық ауадан деп есептеледі, ол ауаны күшпен шығарып, әйелдердің көйлектерін көтеріп алыпты. Metropolitan Life Insurance Company (MetLife) компаниясының бас кеңсесі Шығыс 23-ші көшеде, 1 Madison Avenue мекенжайында орналасқан. Компания 20-шы ғасырдың басында Шығыс 23-ші көше бойындағы құрылыс сипатын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, көше бойында және 24-ші көше бұрышына дейін бірнеше ғимараттар салды. Олардың ең биігі – 1909 жылы 24-ші көше мен Madison Avenue қиылысында салынған 213 метрлік Metropolitan Life Insurance Company мұнарасы. Өрнекті сағат мұнарасымен әсемделген бұл мұнара Манхэттеннің алғашқы көкжайларының бірі болды. Төрт жыл бойы, 1913 жылы Woolworth Building салынып біткенге дейін, ол әлемдегі ең биік ғимарат еді. Медиа магнаты Руперт Мердок One Madison ғимаратының жоғарғы төрт қабатын 57 миллион долларға сатып алды. Нью-Йорк қаласының Әйелдер Пресс-клубы Шығыс 23-ші көшеде, 126 нөмірде орналасқан. 1889 жылдан 1980 жылға дейін әйел журналистер мен авторлардың ұйымы ретінде жұмыс істеді. Veterans Health Administration басқаратын үлкен аурухана, VA NY Harbor Healthcare System жүйесінің Манхэттен кампусы, 423 Шығыс 23-ші көшеде, Бірінші даңғылмен қиылыстың солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан. 23-ші көшенің шығыс жағында Ассер Леви атты қоғамдық моншалар орналасқан. 20-шы ғасырдың басында салынған бұл моншалар қаланың алғашқы еврей қоныс аударушыларының бірі Ассер Левидің құрметіне аталған. 1980 жылы моншалар тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді. Stuyvesant Cove Park FDR Drive-дан өте, Шығыс өзенінің жағасында орналасқан. 18-ші көшеге дейін созылған бұл қоғамдық кеңістік бұрынғы бетон зауыты мен тұрақ орнының жерінде салынған. Көше 1962 жылы ашылған New York Skyports су ұшақтары базасында аяқталады. Жайық айлағының бөлігі болып табылатын су ұшақтары базасында сонымен қатар кіреберісі мен шығуы 23-ші көшенің шығыс жағында орналасқан тұрақ алаңы бар. Шығыс 23-ші көшенің оңтүстік жағында, Бірінші даңғыл мен C даңғылының арасында орналасқан Peter Cooper Village, MetLife компаниясының орта тапқа арналған тұрғын үйлерді салудағы тәжірибесінің бір бөлігі болды, бірақ кейін Tishman Speyer компаниясы сатып алды. Peter Cooper Village, MetLife компаниясының 20-шы көшеден оңтүстікке қарай салынған Stuyvesant Town жобасымен байланысты болды.

Тарих

23-ші көше 1811 жылғы Комиссарлар жоспарында Манхэттен көшелер желісін құру мақсатымен белгіленген. Бұл жоспар бойынша 15 шығыс-батыс көшесінің ені 100 фут (30 м) болуы тиіс болса, кішігірім көшелердің ені 60 фут (18 м) деп белгіленген. Жоспарда сондай-ақ 23-ші көше, Үшінші авеню, 33-ші көше және жетінші авенюмен шектелген аумақ "Ұлы парад" деп резервтелген, онда құрылысқа тыйым салынған. Оның орнына, бұл аумақ әскери оқулар үшін ашық кеңістік ретінде, сондай-ақ қалаға шабуыл жасалған жағдайда жиналу орталығы ретінде пайдаланылуы керек еді. Ол кездегілердің кейбіреуі "Ұлы парад" қаланың "орталық саябағына" айналуы мүмкін деп ойлады, бірақ уақыт өте келе аумақ азая берді. 1847 жылға қарай ашық аумақ қазіргі Мэдисон-сквер паркінің жерін құрады.

Көлік инфрақұрылымы

19 ғасырдың ортасында қазіргі Хадсон-Ярдс ауданынан 30-шы және 32-ші көшелер аралығында оңтүстікке қарай Чемберс-стритке дейін жүретін Хадсон (кейінгі Уэст-Сайд) желісі деп аталатын темір жол болды. Сол кезде қалада 30-шы көшеден төмен бу локомотивтерін пайдалануға тыйым салынды, себебі пойыздың бу қазандығы жарылып кету қаупі болды, сондықтан солтүстік бағыттан келген жолаушылар атпен жүретін пойызға ауысуға мәжбүр болды. Атпен жүретін пойыздың аялдамалары 23-ші, 14-ші, Кристофер және Чемберс көшелерінде орналасқан. Вест-Сайд желісі жүк пойыздары мен басқа да көлік құралдарының арасында көптеген апаттарға себеп болды, сол себепті 10-шы және 11-ші даңғылдарға "Өлім даңғылы" деген лақап ат берілді. 1929 жылы қала, штат және Нью-Йорк орталық темір жолы Батыс жағын жақсарту жобасы туралы келісімге келді. Бұл 13 мильді (21 км) құрайтын жоба 105 көше деңгейіндегі темір жол өткелдерін жойды және 150 миллионнан астам АҚШ долларына (қазіргі шақтағы АҚШ долларымен шамамен) бағаланды. 1950 жылдары штаттар аралық жүк тасымалының өсуі АҚШ бойынша темір жол қозғалысының азаюына әкелді, ал виадук 1980 жылы іс жүзінде тастап кетілді. 1893 жылы Жиырма үшінші көше темір жолы Хьюстон, Вест-стрит және Павония паромдық темір жолына жалға берілді, ал соңғысы алты жылдан кейін банкротқа ұшырады. Метрополитен көшесі темір жолы 1908 жылдың 31 шілдесінде бөлініп, 23-ші көшедегі қалалық автобус маршрутына айналды. Бастапқыда M18 15 деп аталған, кейін M26 болып өзгертілген маршрут 1989 жылы M23 деп қайта аталды. 1870 жылдары Алтыншы даңғылдың үстінен өтетін темір жол салынды, бұл маршрут бойындағы дүкендерге келетін клиенттердің санын едәуір арттырды. 23-ші көшедегі станциялары бар үстінен өтетін темір жолдар 1867 жылы Тоғызыншы даңғыл, 1878 жылы Үшінші даңғыл және 1880 жылы Екінші даңғыл бойында да салынды. ХХ ғасырдың ортасында олардың барлығы бұзылып жатыс. Қазіргі таңда Нью-Йорк қаласының бірнеше метро станциялары 23-ші көшеге қызмет көрсетеді (қараңыз). ХХ ғасырдың басында паромдар ауыр пайдаланудан қарттанып, тозуға ұшырады, ал 1942 жылы терминал да бұзылды. 1980 жылдардың соңында қайыққа құмар Джон Крейви Гудзон өзеніндегі ескі теміржол баржасын 63-ші айлақ деп аталатын жүзуші жағалауға айналдырды. Айлақта мейрамхана ашылды. Frying Pan және John J. Harvey отты кемелері де бастапқыда 63-ші айлаққа бекітілген, екеуі де тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілген. 2007 жылы баржа 26-шы көшедегі 66-шы айлаққа көшірілді.

Тарихи сәулет

1825 жылдың 1 қаңтарында 22-23 көшелер арасындағы Бродвейде жасөспірім қылмыскерлерді ұстауға арналған Нью-Йорк баспана үйі ашылды. Түрмеде 16 жасқа дейінгі, ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылған тұтқындар, соның ішінде кем дегенде 21 жасқа дейін және кем дегенде 18 жасқа дейін қамауға алынған ұлдар мен қыздар болды. Алғашқы 10 жылда түрмеде 1120 тұтқын болды. 1854 жылы түрме Ист-Ривердегі Рэндалл аралына көшірілді. 1845 жылы 23-ші көше, 24-ші көше, Тоғызыншы даңғыл және Оныншы даңғылмен шектелген блокқа төрт қабатты үйлерден тұратын Лондон террасасы салынды. 1930 жылы Лондон террасасы қайта жаңартылды, үйлердің орнына 14 пәтерлік ғимараттар салынды, олардың әрқайсысы он алтыдан он сегізге дейін қабаттан тұрды. Жаңа кешенде барлығы 1670 пәтер болды, онда 5000 тұрғын тұрды. Құрылыс кезінде бұл қаладағы ең ірі тұрғын үй кешені болды. 1857 жылы саудагер Амос Ино Бесінші даңғыл мен 23-ші көшенің қиылысында жер учаскесін сатып алды. Ол 1859 жылы осы жерде Бесінші даңғыл қонақ үйін салды. 800 қонаққа арналған алты қабатты ғимарат сол кездегі әлемдегі ең үлкен қонақ үй болды. Қонақ үй Республикалық партияның штаб-пәтері ретінде қызмет етті және оны президенттер Улисс С. Грант пен Честер А. Артур пайдаланды. Уэльс ханзадасы Эдуард VII 1860 жылы қонақ үйге келген кезде, көршілес ауданның коммерциялық тартымдылығы арта түсті. Бұл аймақ алғашқыда «Ледис Майл» деп аталды. 1908 жылы қонақ үй бұзылып, оның орнына ойыншықтар орталығы салынды. 1860 жылға қарай ирланд иммигранттары бес нүктеде тұратын афроамерикандықтарды ығыстырып шығарды, олардың кейіннен Манхэттеннің барлық аймақтарына қоныс аударуына себеп болды. Бір мың афроамерикандықтар оңтүстіктегі 23-ші көшемен, солтүстіктегі 40-шы көшемен және шығыстағы Алтыншы даңғылмен шектелген аймақта қоныстанды. Ұлттық дизайн академиясының ғимараты 1863 жылы 23-ші көше мен Төртінші (қазіргі Парк) даңғылының қиылысында ашылды. Ғимаратты Питер Боннетт Уайт Венециядағы Дож сарайын еске түсіретін стильде жобалады. Алайда, ХХ ғасырдың басында ол бұзылып, оның орнына Метрополитен өмірді сақтандыру компаниясының мұнарасы салынды. 1878 жылы Бесінші және Алтыншы даңғылдардың арасында Стерн Бразерс универмагы ашылды. Генри Фернбах жобалаған ғимарат сол кездегі стандарттар бойынша үлкен болды, жеті қабаттан тұрды және ені 61 метрді құрады. Ол Нью-Йорктегі ең үлкен құйма темір құрылыстардың біріне айналды. Көшедегі тағы бір атақты қонақ үй – Челси қонақ үйі 1883 және 1885 жылдар аралығында салынды. Ғимарат 1966 жылдан бері Нью-Йорк қаласының тарихи ескерткіші болып табылады және 1977 жылдан бері тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілген. Америка Азамат соғысынан кейін көптеген жаңа қонақ үйлердің пайда болуы аймақтағы проституцияның өсуіне әсер етті. 1876 жылға қарай 23-ші және 57-ші көшелер арасындағы, Бесінші және жетінші даңғылдар арасындағы ауданда көптеген борделдер болды, сол себепті Нью-Йорк полициясының капитаны Александр С. Уильямс осы учаскені «Тендерлойн» деп атады. Полициядан заңды және заңсыз бизнесті қорғау үшін алатын параның көбеюіне сілтеме жасай отырып, Уильямс: «Мен полицияға келгеннен бері чак стейк жедім, енді мен тендерлойн жеймін» деді.

Театрлар

19-шы ғасырдың соңында Батыс 23-ші көшеде бірнеше Бродвей және Офф-Бродвей театрлары салына бастады. Ғасырдың басында көшеде "Театрлар қатары" қалыптасты, ол американдық театр өнерінде маңызды орынға ие болды. 23-ші көше Нью-Йорктегі басты театр аймағы болып қалды, дей тұрғанмен, Бродвейдегі Империя театрының ашылуымен (қала орталығынан жиырма блок жоғарырақ) театрдың жаңа дәуірі басталды. 1868 жылы Пайк опера театры (кейін Гранд опера театры аталды) Сегізінші авеню мен 23-ші көше қиылысында бірнеше миллион долларға салынды. 1938 жылы RKO Pictures кинокомпаниясы ғимаратты кинотеатрға айналдырды. 1960 жылы ол Пенн-Саут тұрғын үй кешеніне орын ашу үшін бұзылды. Бут театры 1869 жылы Алтыншы авенюмен қиылыста ашылды. 1881 жылы ол құрылыс бағасының жартысына сатылып, құрғақ тауарлар дүкеніне айналды. Проктор өз "күнделікті үздіксіз водевиль" театрында электр жарығы және фонограф сияқты инновацияларды пайдаланды. 1907 жылы театр RKO кинотеатрына айналдырылды, ал 30 жылдан кейін өрттен қирады. 19-шы ғасырдың соңында Брайанттың Минстрельдері де Проктор театрында минстрель шоуларын қойды. Қазіргі заманғы театрларға Батыс 23-ші көшенің оңтүстік жағындағы Жетінші және Сегізінші авенюлер арасында орналасқан Chelsea Bow Tie Cinemas; Бейнелеу өнері мектебі басқаратын SVA театры, Батыс 23-ші көшенің солтүстік жағында, бір блок батысқа қарай; және SVA театрының қарсы бетінде орналасқан Cell Theatre жатады. Барух колледжі, Нью-Йорк қалалық университеті жүйесіндегі мекеме, Free Academy-нің мұрагері. Кәсіпкер және City College түлегі Бернард Барух құрған кампуста Лексингтон авенюі мен 23-ші көше қиылысындағы Граммерсиде орналасқан Лоуренс және Эрис Филд ғимараты бар. 16 қабатты ғимарат 1929 жылы ашылды және Барух колледжінің ең көне құрылысы болып табылады. Нью-Йорк қалалық кітапханасы 23-ші көшеде екі филиалға ие: Батыс 23-ші көше мен жетінші авенюдегі Муленберг филиалы және екінші авенюден батысқа қарай орналасқан Шығыс 23-ші көшедегі Эпифани филиалы. Граммерси/Кипс-Бейде орналасқан Эпифани филиалы 1887 жылы ашылды және 1907 жылы 23-ші көшедегі Карнеги кітапханасына көшірілді. 1982-1984 жылдары жаңартылды. Муленберг филиалы, сондай-ақ Карнеги кітапханасы, 1906 жылы Челсиде ашылды және 2000 жылы жаңартылды.

Оқиғалар

1966 жылғы 17 қазанда бұл көше 11 қыркүйекке дейінгі шабуылдарға дейін Нью-Йорктегі өрт сөндірушілердің қаза болуы бойынша ең қасіретті өрт орны болды. "23-ші көшедегі өрт" деп аталған бұл өрт Шығыс 22-ші көшедегі 7-ші үйдің жертөлесінен басталып, көп ұзамай Шығыс 23-ші көшедегі 6-шы үйдің жертөлесіне, көше деңгейінде дәріханасы бар бес қабатты сауда ғимаратына тарады. Он екі өрт сөндіруші қаза тапты: екі басшы, екі лейтенант және алты өрт сөндіруші өртеніп жатқан жертөлеге түсті, ал тағы екі өрт сөндіруші бірінші қабаттағы жалын мен қызудың күшінен қаза тапты. Қазір бұл жерде 31 қабатты "Мэдисон Грин" тұрғын үйі орналасқан. 2016 жылғы 17 қыркүйекте Нью-Йорк және Нью-Джерсиде бірнеше бомба жарылды. Олардың бірі – Батыс 23-ші көшеде, 6-шы және 7-ші авенюлердің арасында жарылып, 31 адамды жарақаттады, ол қысымды қазаннан жасалған бомба еді. Кейіннен Нью-Джерси тұрғыны Ахмед Хан Рахими бомбалаумен байланысты ұсталды.

Экономика

23-ші көше тарихи тұрғыдан қаланың сән орталықтарының бірі болған, және көшеде әлі де көптеген киім дүкендері сақталып қалған. Көшеде Best Buy және The Home Depot сияқты ірі сауда орындарының да көптеген дүкендері орналасқан. 23-ші көшедегі мейрамханалар, кафелер, жылдам тамақ орындары және басқа да тамақтану мекемелері негізінен кеңсе қызметкерлеріне арналған, сонымен қатар олардың көпшілігі сырттан тамақ беру қызметін ұсынады. Бұл мейрамханалар тай, итальян, испан және француз тағамдары сияқты әртүрлі халықтардың ас мәдениетін ұсынады. 23-ші көшеде қымбат жылжымайтын мүліктері бар жоғары деңгейлі аудандар да бар. 2017 жылдың наурыз айында Парк және Лексингтон даңғылдары арасындағы кеңсе алаңы жылына 240 000 долларға жалға берілді, ал солтүстік-шығысқа қарай үш блоктан артық жердегі пәтер 1 миллион долларға сатылды. 2015 жылдың шілдесінде төрт бөлмелі пентхаус 6,44 миллион долларға сатылды.