Кіріспе

Кіші Азиядағы ежелгі грек қаласы, Анатолияның ежелгі қаласы Милет (/m//aɪ/'/l//iː//t//ə//s/; ; Mīllawānda немесе Milawata (сыртқы атаулар); Mīlētus; Милет) – Анатолияның батыс жағалауындағы, ежелгі Иониядағы Мейандр өзенінің сағасына жақын орналасқан ежелгі грек қаласы. Оның қираған орындары қазіргі Түркияның Айдын провинциясындағы Балат ауылының жанында орналасқан. Б.з.д. 6 ғасырда басталған парсы үкімдігінен бұрын Милет грек қалаларының ішіндегі ең ірі және ең бай қалалардың бірі саналған. Бұл жердегі алғашқы қоныстың куәліктері теңіз деңгейінің көтерілуі және Мейандрдан келген шөгінділердің жиналуы салдарынан қолжетімсіз болды. Алғашқы қолжетімді куәлік – неолит дәуірінен. Ерте және орта қола дәуірінде елді мекен минойлық мәдениетінің ықпалына түсті. Милеттегі жазба тарих Хетт империясының және Пиллос пен Кносстың микендік жазбаларының тіркелген деректерімен, соңғы қола дәуірінде басталды. Милет – б.з.д. 1450-1100 жылдар аралығында Кіші Азия жағалауындағы микендік бекініс болды. Б.з.д. 13 ғасырда оңтүстік-орталық Анатолиядан лувия тілінде сөйлейтін адамдар келді, олар өздерін карийлер деп атады. Сол ғасырдың соңында басқа гректер де келді. Сол кезде қала Хетт империясына қарсы бүлік көтерді. Империя құлағаннан кейін қала б.з.д. 12 ғасырда қиратылды және шамамен б.з.д. 1000 жылдан бастап Иондық гректермен кеңінен қайта қоныстандырылды. Аңыз бойынша, Иондықтардың негізін қалау оқиғасына Пелопоннес аймағынан келген Нелеус есімді негізін қалаушы демеушілік еткен. Гректердің қараңғы ғасырлары – Иондықтардың қоныстануы және Иондық Лигасы деп аталатын одақта бірігу кезеңі болды. Грекияның архаикалық кезеңі Анадолия жағалауында өнер мен философияның күрт және жарқын өрбуімен басталды. Б.з.д. 6 ғасырда Милет грек философиялық (және ғылыми) дәстүрінің пайда болған жері болды, осы кезде Талес, одан кейін Анаксимандр және Анаксимен (қазіргі ғалымдарға Милеттік мектеп ретінде белгілі) әлемнің материалдық құрамы туралы болжамдар жасады және әртүрлі табиғи құбылыстарға нақтылы табиғаттану (дәстүрлі, табиғаттан тыс) түсіндірмелер ұсынды.

Неолит дәуірі

Ең ерте кездескен археологиялық деректер Милет алғаш орналасқан аралдарда неолиттік халықтың б.з.д. 3500-3000 жылдар аралығында қоныстанғанын көрсетеді. Милеттің ішкі жағындағы Латмус аймағындағы Бафа көлінен алынған түйінді сынамалардағы гүл тозаңы Меандр аңғарында жақсы жайылымды климакс орманы болғандығын көрсетеді, ал басқа тұрғын орындар болмаған. Аз санды неолиттік елді мекендер осы карсттық, жарық аңғарлы жер бедеріндегі көптеген және кейде геотермальдық бұлақтардың маңында салынған. Аралдар, мүмкін, Маэандрдың аузындағы стратегиялық маңызы үшін, тіктеу жартастармен қорғалған ішкі жолға қарай қоныстанған. Аңғардағы мал өсірушілер оларға тиесілі болған болуы мүмкін, бірақ бұл жер теңізге қарап орналасқан.

Орта қола дәуірі

Ерте және орта қола дәуірінің тарихқа дейінгі археологиясы, ішкі аймақтардың әсерінен гөрі, Эгей теңізінің басқа аймақтарындағы қоғам мен оқиғалардың күшті ықпалында болған қаланың суретін көрсетеді.

Миной дәуірі

Минойлықтардың Милетке алғашқы қонысы б.з.д. 2000 жылға дейін жетеді. Б.з.д. 1900 жылдан бастап сауда арқылы алынған Миной өркениетінің артефакттары бұл жерге жетті. Ефора былай дейді: Милетті алғаш рет криттіктер құрып, теңіз жағасында бекітті, қазіргі ежелгі Милет орналасқан жерде, оны Сарпедон қоныстандырды. Ол Криттік Милеттен отаршылдар әкеліп, қалаға сол Милеттің атын берді, ал бұл жер бұрын Лелегтерге тиесілі болған. Ежелгі тарихшылар мен географтар айтқан аңыздар, тарихи шындыққа жақын болуы мүмкін; ал кейінгі мифографтардың айтатынының ешқайсысы тарихи маңызы жоқ.

Қола дәуірінің соңы

Милеттегі жазба тарих Хетт империясының және Пилос пен Кносстың микендік жазбаларының кезеңімен, соңғы қола дәуірінде басталады.

Микен дәуірі

Милет – Кіші Азия жағалауындағы Микен бекінісі, шамамен 1450-1100 жж. б.з. дейін. Шамамен 1320 ж. б.з., қала жақын орналасқан Арзаваның Уха Зити бастаған хеттерге қарсы көтерілісін қолдады. Муршили өзінің генералдары Мала Зити мен Гуллаға Миллавандаға шабуыл жасауды бұйырды, олар қаланың бір бөлігін өртеп жіберді; қазба жұмыстарынан табылған LHIIIA дәуіріне тән зақымдану осы шабуылмен байланысты. Сонымен қатар, қала хеттік жоспар бойынша нығайтылды. Милет «Тавагалава хатында» еске алынады, оған Манапа Тархунта хаты мен Милавата хаты да кіреді, олардың бәрінің мерзімі нақты емес. «Тавагалава хатында» Милаватаның Ахиява билігінде (вероятно, ЛХІІІВ Микен Грециясындағы өсіп келе жатқан мемлекет) болған губернаторы Атпа және Атрия қаласы Милет юрисдикциясында екендігі айтылады. Манапа Тархунта хатында да Атпа туралы мәлімет бар. Екі хаттың бірлескен мазмұнында Пияма Радудың Атпа алдында Манапа Тархунтаны жеңілдіргені (басқа да оқиғалармен бірге) айтылады; Хет патшасы Пияма Радуды Миллавандаға қуды да, «Тавагалава хатында» оны Хаттиге қайтаруды сұрады. «Милавата хатында» Милетке қарсы хетт патшасы мен лувиялық вассалдың (вероятно, Мираның Купанта Курунтасы) бірлескен жорығы туралы және қаланың (Атриямен бірге) қазір хеттік бақылауда екендігі жазылған. Гомер Троя соғысы кезінде Милеттің Трояның одақтасы болғанын және Нестор мен Амфимах басшылығымен карийлік қала болғанын айтады. ЛХІІІВ дәуірінің соңғы кезеңінде қола дәуірі Пилос цитаделіндегі құл әйелдерінің арасында «Милеттен келген әйелдер» деген мағына беретін mi ra ti ja деген атаумен микен гректерінде жазылған, сылбырлы жазумен (Linear B) жазылған әйелдер болды.

Милеттің құлауы

Қола дәуірі өркениетінің құлдырауы кезінде Милет тағы да өртенді, бұл теңіз халықтарының салдарынан болған болуы мүмкін.

Қараңғы дәуір

Мифографтар Афинаның соңғы патшасы Кодрус ұлы Нелейдің "Гераклидтердің оралуынан" кейін (яғни, грек қараңғы ғасырларында) Милетке келгенін баяндайды. Иондықтар Милет халқының еркектерін өлтіріп, олардың жесірлерін үйлендірген. Осы оқиға Афина мен Милет арасындағы берік одақтың мифтік бастауы болды, бұл одақ келесі парсы соғыстарында маңызды рөл атқарды.

Архаикалық кезең

Милет қаласы Кіші Азиядағы он екі Ион қала-мемлекетінің бірі болып, Ион Лигасын құрды. Милет б.з.д. VIII ғасырындағы Лелантия соғысына қатысқан қалалардың бірі еді.

Мегарамен байланысы

Милеттің Грекиядағы Мегарамен ерте байланыста болғандығы мәлім. Кейбір ғалымдардың пікірінше, бұл екі қала "колонизациялық одақ" құрған. Б.з.д. VII-VI ғасырларда олар бір-бірімен келісімде әрекет еткен. Екі қала да Аполлон оракулының басшылығымен және қадағалауымен жұмыс істеген. Мегара Дельфи оракулымен ынтымақтасқан. Милеттің Дидимадағы Аполлон Дидимей Милесиостың жеке оракулы болған. Сонымен қатар, екі қаланың саяси құрылымында көптеген параллельдер бар. Бұл "Мегараның арбасы" "Кариялықтардың арбасымен" бірдей болуы мүмкін, ол Кар (Кария патшасы) деп те белгілі. Б.з.д. VII ғасырдың соңында Тиран Трасибул 12 жылдық соғыс кезінде Лидия империясына қарсы Милеттің тәуелсіздігін сақтап қалды. Трасибул әйгілі Коринф тираны Периандрдың одақтасы болды. Милет философия мен ғылымның маңызды орталығы болды, Талес, Анаксимандр және Анаксимен сияқты ғалымдарды тәрбиеледі. Осы кезең туралы айта отырып, дінтану профессоры Ф.Э. Петерс пандеизмді "милезиялықтардың мұрасы" деп сипаттады. Б.з.д. VI ғасырға қарай Милет көптеген колонияларымен теңіз империясын құрды, бірақ өз жеріндегі күшті Лидиямен және батыстағы көршісі Самос тираны Поликратпен бетпе-бет келді.

Бірінші Ахеменидтер дәуірі

Персия патшасы Кир Лидия патшасы Крезді б.з.б. VI ғасырдың ортасында жеңгеннен кейін, Милет парсы үкімшілігіне қарады. 499 жылы Милеттің тираны Аристагор парсыларға қарсы Иондық көтеріліске жетекші болды. Дарий I басшылығымен парсылар бұл көтерілісті басып, Милетті жазалап, барлық әйелдер мен балаларын құлдыққа сатты, ер адамдарды өлтірді, ал жас жігіттерін евнухтар етіп қуды. Осылайша Милеттен ешқандай азамат қайта туылмайтынын қамтамасыз етті. Бір жыл өткен соң Фриник Афинада "Милеттің түскен күні" трагедиясын қойды. Афиналықтар оған олардың қасіретін еске салғаны үшін айыппұл салды.

Классикалық грек дәуірі

479 ж.б.д. гректер Платая шайқасында Грек жерінде парсыларды түбегейлі жеңіп, Милет қаласы парсы үстемдігінен азат болды. Осы кезеңде Милеттік қоныс салушылар қазіргі Түркия және тіпті Қырымға дейін созылған бірнеше қалалар құрды. Қаланың тор тәрізді жоспары кеңінен танылып, римдік қалалардың негізгі жоспары ретінде пайдаланылды.

Екінші Ахеменид дәуірі

Б.з.д. 387 жылы Анталкидалық бейбіт шартымен персиялық Ахеменид империясы, патша Артаксеркс II басқаруымен, Иониядағы грек қала-мемлекеттеріне, оның ішінде Милетке де бақылау орнатты. Б.з.д. 358 жылы Артаксеркс II қайтыс болды және оның орнын ұлы Артаксеркс III басты. 355 жылы ол Афинаны бейбітшілікке келісуге мәжбүр етті, оған сәйкес афиналық әскерлер Кіші Азиядан (Анатолиядан) шығып кетуге және өздерінің бүлік көтерген одақтастарының тәуелсіздігін мойындауға міндетті болды.

Македония кезеңі

334 ж.б.д. Македониялық Александрдың әскерлері Милетті қоршап алып, жаулап алды. Одан кейін Кіші Азияның көп бөлігі де жауланып алынды. Осы кезеңде қала ең үлкен аумағына жетті, қабырғаларының ішінде шамамен бір аймақты алып жатты. Александр 323 ж.б.д. қайтыс болғаннан кейін, Милет Карияның әкімі Птолемейдің және Лидия сатрапы Ассандрдың бақылауына көшті, ол дербес болған еді. 312 ж.б.д. Македониялық генерал Антигон I Монофтальм Доким мен Медейді қаланы босатуға және дербестік беруге жіберді, соның арқасында демократиялық мұрагерлік үкімет қайта орнатылды. 301 ж.б.д. Антигон I Іпсус шайқасында Лисимах, Кассандр және Селевки империясын құрған Селевк I Никатордың одағымен қаза тапқаннан кейін, Селевк I Никатор Дидима ғибадатханасына үлкен қаржы жұмсағаннан және 494 ж.б.д. парсылар ұрлап кеткен Аполлонның мүсінін қайтарғаннан кейін Милет барлық мұрагерлермен жақсы қарым-қатынас сақтады. 295 ж.б.д. Антигонның ұлы Деметрий Полиорцет қаладағы атақты архонт (стефанефор) болды, ол Мысырдың Птолемей I Сотермен одақтасты, ал Лисимах аймақта билікті өз қолына алып, грек қалаларына қатаң саясат жүргізіп, жоғары салықтар салды, соның салдарынан Милетке қарыз алуға тура келді.

Селевкидтер дәуірі

287/286 ж.б.д. Димитрий Полиорцет қайтып келді, бірақ иелігін ұстап тұра алмады және Сирияда тұтқындалды. Димитрийдің флотының қолбасшысы, Сидондық Никокл қаланы тапсырды. Лисимах 281 ж.б.д. жылға дейін үстемдік құрды, содан кейін Корпедий шайқасында Селевкидтерден жеңіліс тапты. 280/279 ж.б.д. Милесиялықтар Селевкидтер ерасы негізінде жаңа мерзім санау жүйесін қабылдады.

Мысыр кезеңі

279 ж.б.д. қала Селевкид патшасы Антиох II-ден Мысыр патшасы Птолемей II Филадельф бағындырды, ол олардың достығын нығайту үшін үлкен жер аумағын сыйға берді және ғасыр соңына дейін Мысыр ықпалында қалды. Милеттен шыққан Аристид, әдепсіз Милет әдеби мектебінің негізін қалаушы, б.з.д. 2 ғасырында дамыды.

Рим дәуірі

Риммен одақтасқаннан кейін, б.з.д. 133 жылы қала Азия провинциясының бір бөлігіне айналды. Милет римдік биліктен пайда тапты және қазіргі ескерткіштердің көпшілігі осы кезеңмен байланысты. Жаңа өсиетте Милет қаласы елші Пауылдың 57 жылы үшінші миссионерлік сапарының соңында Ефес шіркеуінің ақсақалдарымен кездескен жері ретінде еске алынады, бұл Елшілердің істері кітабында (Елшілердің істері 20:15–38) жазылған. Пауылдың Ұлы порт ескерткішіне тоқтағандығы және оның сатыларына отырғандығы айтылады. Ол сол жерде Ефес ақсақалдарымен кездесіп, жақын жағажайда олармен қоштасқан болуы мүмкін. Милет – Пауылдың саяхат серігі Трофимді аурудан айығу үшін қалдырған қала (2 Тімотеге 4:20). Бұл сапар Елшілердің істері 20-тарауындағы сапардан (Елшілердің істері 21:29 бойынша Трофим Пауылмен бірге Иерусалимге дейін барған) өзгеше болғандықтан, Пауыл Милетке кем дегенде бір рет қосымша сапар жасауы керек, бұл шамамен 65 немесе 66 жылдары болған болуы мүмкін. Пауылдың жақын орналасқан Ефестегі үш жылдық табысты қызметі Азия провинциясының бүкіл аумағында жаңалықты таратуға әкелді (Аян 19:10, 20; 1 Коринфтіктерге 16:9 қараңыз). Пауыл Милетке екінші рет келген кезде, қалада жаңадан құрылған христиан қауымы пайда болған деген болжам жасауға болады. 262 жылы жаңа қала қабырғалары салынды. Алайда, порты лайланып, экономика төмендеді. 538 жылы император Юстиниан қабырғаларды қайта жаңартып, бірақ қала кішкентай поселкеге айналды.

Византия дәуірі

Византия дәуірінде Милет епархиясы архиепископтыққа, кейіннен митрополиттік епархияға дейін көтерілді. Қаланың жанындағы төбеде орналасқан, Палатион деп аталатын шағын византиялық қамал осы кезеңде салынды. Милетті басқарушы – қадағалаушы болған.

Түрік билігі

Селжук түркілері қаланы 14 ғасырда жаулап алып, Милетті Венециямен сауда үшін порты ретінде пайдаланды. 15 ғасырда Осман империясы Анатолияда билік еткен кезде қаланы кеме тоқтатуға арналған порт ретінде қолданды. Порттың лайланып толуына байланысты қала тасталып қалды. Ежелгі және соңғы орманды қырқу, малдың шамадан тыс жайылуы (көбінесе ешкілер), эрозия және топырақ құнарсыздығы салдарынан қаланың қираған орындары теңізден шалқарып жатыр, ал шөгінділер жазықты және жалаңаш төбелерді топырақ пен ағаштарсыз жауып, маки бұталы өсімдіктері ғана қалды. 1403 жылғы Ильяс бей кешені, мешітімен бірге, Милеттегі "Еуропа Ностра" сыйлығына ие болған мәдени мұра ескерткіші болып табылады.

Археологиялық қазбалар

Милетте алғашқы қазба жұмыстарын 1873 жылы француз археологы Оливье Рае жүргізді, ал 1899-1931 жылдар аралығында неміс археологтары Юлиус Хюльсен мен Теодор Виганд одан әрі жалғастырды. Дегенмен, қазба жұмыстары соғыстар мен түрлі оқиғалар салдарынан бірнеше рет үзіліске ұшырады. Карл Вайкарт 1938 жылы қысқа мерзімге, содан кейін 1955-1957 жылдар аралығында қазба жұмыстарын жүргізді. Одан кейін Герхард Клейнер, оның ізінен Вольфганг Мюллер Винер келді. Бүгінде қазба жұмыстарын Германияның Бохум қаласындағы Рур университеті ұйымдастырып жүзеге асырып жатыр. XIX ғасырдағы алғашқы қазбалар барысында қаладан табылған ерекше артефакт – Милеттің базар қақпасы Германияға бөлік-бөлік етіп тасылып, қайта құрастырылды. Қазіргі таңда ол Берлиндегі Пергам мұражайында қойылған. Артефакттардың негізгі жинағы 1973 жылдан бері Айдын қаласындағы Дидимдегі Милет мұражайында сақталып тұр. Археологтар қалалық театрдың астынан үңгір тапты және оның Асклепий культіне қатысты "қасиетті" үңгір болғанын жорамалдайды.

География

Қираған жерлер спутниктік карталарда 37°31.8'N 27°16.7'E координаталарында, Балаттың солтүстігінде 3 км және Түркияның Айдын провинциясындағы Батикойден шығыста 3 км жерде орналасқан. Ежелгі заманда қалада үлкен шығанақтың оңтүстік жағында порт болған, сол шығанақта дәстүрлі он екі Иония қаласының тағы екеуі орналасқан: Приена және Миус. Милет портын жақын орналасқан Ладе аралы да қорғаған. Ғасырлар бойы Меандр өзені әкелген аллювиум шығанақты толып, лайлы жерге айналдырды. Приена мен Миус рим дәуірінде порттарын жоғалтты, ал Милет ерте христиан дәуірінде ішкі қалаға айналды; теңізге қолжетімділіктің болмауынан экономикалары әлсіреп, олардың үшеуі де қирап, ешкімге қажет болмай қалды. Жаңа өсиетте айтылғандай, елші Пауыл Иерусалимге қайықпен қайтып бара жатқанда, "Ұлы порт" ескерткішінде тоқтаған. Ол Ефес қаласының ақсақалдарымен кездесіп, олармен қоштасу үшін жағажайға барды, бұл оқиға Әрекеттер кітабының 20:17-38 тарауында жазылған.

Геология

Плейстоцен дәуірінде Милет аймағы Эгей теңізіне батып кеткен. Кейін ол баяу көтеріліп, теңіз деңгейі шамамен 18 000 жыл бұрын қазіргі деңгейден төменге түскен. Милет сол кезде материктің бір бөлігі болған. Бірте-бірте деңгей көтеріліп, шамамен 5500 жыл бұрын қазіргі деңгейден төменге түскенде әктас аралдарының бірнеше карст блогы пайда болды, осы аралдар Милеттегі алғашқы қоныстардың орналасқан жері болды. Б.з.д. 1500 жылы жер қыртысының аз қозғалысы карстті өзгертіп, аралдарды жарты аралына біріктірді. Содан бері теңіз деңгейі 1,75 метрге көтерілді, бірақ жарты аралы Маэандр өзенінің шөгінділерімен қоршалып, құрлыққа тірелді. Б.з.д. 1000 жыл шамасында жағалаудың тұнбалануы басталды, ал 300 жылға қарай Бафа көлі қалыптасты.