Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1240 жылы швед-новгород соғыстарының шайқасы
1240 жылғы шайқас
1240 battle of the Swedish–Novgorodian Wars
the battle in 1240
Нева шайқасы (Невская битва; slaget vid Neva;) 1240 жылдың 15 шілдесінде Нева өзенінде, Уст-Ижора елді мекенінің жанында Новгород Республикасы мен карелиялықтар, сондай-ақ Норвегия, Финляндия және Тавастия күштерімен қоса Швеция Корольдігі арасында болды. Бұл шайқас туралы мәлімет тек орыс дереккөздерінде кездеседі. Орыс тарихнамасында бұл оқиға зор масштабты және маңызды шара болып саналады.
The Battle of the Neva (Невская битва; slaget vid Neva; ) was fought between the Novgorod Republic, along with Karelians, and the Kingdom of Sweden, including Norwegian, Finnish and Tavastian forces, on the Neva River, near the settlement of Ust Izhora, on 15 July 1240. The battle is mentioned only in Russian sources, In Russian historiography, it has become an event of massive scale and importance.
Ресейлік дереккөздер
Бұл шайқастың болғаны тек орыс дереккөздерінен ғана белгілі. Бұл шайқасты алғаш рет 14 ғасырдағы Новгородтың бірінші жылнамасы еске алады. Жылнамаға сәйкес, швед, норвегиялық, фин және тавастиялық флоттардың алға жылжуы туралы хабар алғаннан кейін, 20 жасар Новгород князі Александр Ярославич өзінің шағын әскері мен жергілікті халықты Ладога көліне жетпей тұрып, жаумен кездесу үшін жылдамдықпен әрекет етті. Хроникада шайқас былай сипатталған:
The existence of the battle is known only from Russian sources. The first source to mention the battle is the Novgorod First Chronicle from the 14th century. According to the chronicle, on receiving the news of the advancing Swedish, Norwegian, Finnish and Tavastian fleets, the 20 year old Prince Alexander Yaroslavich of Novgorod quickly moved his small army and local men to face the enemy before they had reached Lake Ladoga. The chronicle described the battle as follows:
"Швециялықтар зор әскермен келді, норвегиялықтар, финдер және тавастиялықтар көптеген кемелермен, шведтер ханзадалары мен епископтарымен бірге Невада, Ижораның сағасында тоқтады, Ладоганы, содан кейін Новгородты және оның барлық жерлерін басып алуға ниеттенді. Бірақ мейірімді, адамды жақсы көретін Құдай бізді қорғады және шетелдіктерден сақтады. Новгородқа шведтердің Ладогаға бет алғаны туралы хабар жетті. Князь Александр еш ойланбастан новгородтықтар мен ладогалықтармен бірге оларға қарсы шығып, қасиетті Софияның көмегімен және Рақыметті Анамыз, Құдай анасы және Таза Марияның дұғалары арқасында 15 шілдеде, Кирик пен Улитаның естелігі күні, жексенбіде (сол күні) 630 қасиетті әкелер Халкидон қаласында кеңес өткізген еді, жеңіске жетті. Швециялықтардың көп саны қаза тапты, олардың басшысы – Спиридон сол жерде өлтірілді, ал кейбіреулер тіпті епископтың да қаза тапқанын айтты. Денсаулығы мықтылардың денелерін екі кемеге тиеп, теңізге жіберді, ал қалғандарының санын санау мүмкін емес еді, оларды жерлеп, шұңқырға лақтырды, көптегені жараланды. Олар, дүйсенбі күнінің шығысын күтпей, ұятпен сол түні қашқанда кетті. Новгородтықтардан Константин Луготинич, Гюрята Пьящинич, Намест, Дрочило Нездылов, тері илеушінің ұлы қаза тапты, ал ладогалықтарды қоса есептегенде 20 адамнан кем болды, Құдай біледі. Князь Александр новгородтықтар мен ладогалықтармен бірге, Құдайдың және қасиетті Софияның қорғауында, барлығы аман-сау үйіне оралды, сондай-ақ барлық қасиетті адамдардың дұғаларымен де қорғалды." 16 ғасылдың нұсқасы шайқасқа көптеген қосымша егжей-тегжейлер қосты, қақтығысты киелі өлшемдерге дейін кеңейтті, бірақ басқа жағынан бұрын сипатталған оқиғаларды қайталады. Князь Александр Ярославич өзінің алғашқы маңызды жеңісінен кейін "Невский" (Невадан) деген лақап атын алды. Екі жылдан кейін Александр Мұз теңізіндегі шайқаста Ливониялық рыцарлардың шабуылын тоқтатты. Жеңіске қарамастан, Новгород Финляндияға немесе Эстонияға қарай басып кірген жоқ.
"Swedes came with a great army, and Norwegians and Finns and Tavastians with ships in great numbers, Swedes with their prince and bishops, and they stayed on the Neva, at the mouth of the Izhora, willing to take Ladoga, and then Novgorod and all of its lands. But still protected the merciful, man loving God us and sheltered us from the foreign people, and the word came to Novgorod that Swedes were sailing to Ladoga; but prince Alexander did not hesitate at all, but went against them with Novgorodians and people of Ladoga and overcame them with the help of Saint Sophia and through prayers of our lady, the Mother of God and Virgin Mary, 15 July, in the memory of Kirik and Ulita, on Sunday, (the same day that) the 630 holy fathers held a meeting in Chalcedon; and there was a great gathering of the Swedes; and their leader called Spiridon was killed there; but some claimed that even the bishop was slain; and a great number of them fell; and when they had loaded two ships with the bodies of high born men, they let them sail to the sea; but the others, that were unnumbered, they cast to a pit, that they buried, and many others were wounded; and that same night they fled, without waiting for the Monday light, with shame. Of Novgorodians there fell: Konstantin Lugotinitch, Gyuryata Pinyashchinich, Namest, Drochilo Nezdylov son of the tanner, but including the people of Ladoga 20 men or less, God knows. But prince Alexander came back home with Novgorodians and people of Ladoga, all well, protected by God and Saint Sophia and all the prayers of the holy men." A 16th century version of the battle gave plenty of additional details, expanding the conflict to biblical proportions, but otherwise following the earlier described developments. Prince Alexander Yaroslavich was nicknamed "Nevsky" (of Neva) after his first significant victory. Two years later Alexander stalled an invasion of the Livonian Knights during the Battle on the Ice. Despite the victories there were no Novgorodian advances further west to Finland or Estonia.
Швед дереккөздері
Швед дереккөздерінде Нева шайқасы туралы ешқандай сілтеме жоқ.
There is no reference to a battle of the Neva in Swedish sources.
Швециядағы жағдай
1222 жылы король Джон қайтыс болғаннан кейін, Швеция 1248 жылға дейін, Бигер Ярл патшалықта билікті қолға алғанға дейін, іс жүзінде азамат соғысының күйінде болды. Бұл жағдайдың себебі – ескі тайпалық құрылымды сақтап қалуды қалаған фолкунг партиясы мен шіркеудің көмегімен патша арасындағы күрес еді. Көбінесе Упландтан шыққан фолкунгтар биліктің орталықтандырылуына, Упланд шведтерінен салық жиналуына қарсылық көрсетті. Жағдай 1249 жылы жаңадан билікке келген Бигер Ярл жасасқан Лёдозе шартынан кейін ғана жақсарды. Шарта жасалғанға дейін Норвегия фолкунгтардың одақтасы болып қала берді, оларға пана берді және әскер мен қару-жарақпен көмектесті. Осы жағдайда Швецияның Новгородқа қарсы ірі жорық ұйымдастыруы екіталай көрінеді. 1222 мен 1249 жылдар аралығында шведтердің басқа да әскери науқандар жүргізгені белгілі емес, сондықтан олардың норвегиялықтармен одақтас болған күшті түрде Невада пайда болғандары туралы айғақтар күмәнді.
After the death of King John in 1222, Sweden was in a de facto state of civil war until 1248 when Birger Jarl managed to seize power in the kingdom. Unrest was due to the struggle between those who wanted to keep the old tribal structure, the folkung party, and the king, who was assisted by the church. Folkungs, who were mainly from Uppland, stoutly resisted the centralization of power, taxation of the Swedes of Uppland, Relations improved only after the Treaty of Lödöse in 1249, which was forged by the newly empowered Birger Jarl. Before the treaty, Norway remained an ally of the folkungs, giving them refuge and providing men and arms. In this situation, it seems unlikely that Sweden could have been able to organize a major expedition against Novgorod. Swedes are not known to have carried out any other military campaigns between 1222 and 1249, making the claims about their forceful appearance at the Neva with Norwegians as their allies seem questionable.
Теориялар
Осы фактілерді ескере отырып, көп оқырманға арналған жақында жарық көрген кітапта швед экспедициясы 1237 жылы Упсала архиепискобына жіберілген папаның хатының тікелей емес салдары болуы мүмкін деген пікір айтылды. Хатта Новгородға емес, Финляндиядағы тавастиялықтарға қарсы крест жорығын ұйымдастыруға шақырылған. Патшаның өкілеттігі жойылғандықтан, ол әрекет етуге ниетті немесе қабілетті болмауы мүмкін, бірақ бұл хат наразылықта болған фолкунгтарға викинг дәуірінің мәртебесін қайтаруға мүмкіндік берген. Патшаның араласуынсыз еркін әрекет ете алатын фолкунгтар өздерінің әскерін жинап, Норвегиядан еріктілерді, тіпті Финляндияның тәуелсіз епископы Томасқа жүгіне алатын, ол шығыстан шабуылдардан үнемі қорқуға мәжбүр болған. Тавастия орнына, мүдделер мен ұлттардың осы араласуы табыстырақ Неваға бет алды және онда Александрдың қолынан қаза тапты. Аталған шайқастан кейін Норвегия королі 1241 жылы швед әріптесімен бейбіт келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ сол кезде ол бас тартты. Дегенмен, кейбір соңғы зерттеулер шайқастың маңыздылығына күмән келтіріп, оны саяси мақсаттар үшін көбейтілген қарапайым шекаралық қақтығыс ретінде қарастырды, сондай-ақ швед және басқа батыс дереккөздерінде оның жоқ болуын түсіндірді. Тағы да көп теориялар бар. Кейбір тарихшылар швед армиясының бұл кезде әлдеқашан жас Бергер Ярлдың басқаруында болғанын болжайды, ол жаңағы лауазымға тағайындалғаннан бұрын сегіз жыл өткен. Сондай-ақ, норвегтер, финдер және тавастиялықтардың қатысуы туралы күдікті ақпарат 14 ғасырда, Швеция Норвегия, Финляндия және Тавастияны билеген кезде, Бірінші Новгород жылнамасы жазылғанда ойдан шығарылған болуы мүмкін деген пікір де бар.
Taking these facts into consideration, it has been suggested in a recent book aimed at a wide readership, that the Swedish expedition may have been an indirect result of the papal letter in 1237 that was sent to the Swedish Archbishop of Uppsala. The letter eloquently called for a crusade, not against Novgorod, but against Tavastians in Finland, who had allegedly started hostilities against the church. In his defunct position, the king may not have been willing or able to act, but the letter may have provided the frustrated folkungs an opportunity to regain part of their Viking Age glory. Mostly free to act without interference from the king, folkungs would have been able to raise an army of their own, get volunteers from Norway and even assistance from Thomas, the independent Bishop of Finland, who needed to constantly worry about attacks from the east. Instead of Tavastia, this mixed set of interests and nationalities would have headed for the more lucrative Neva and there met its fate at the hands of Alexander. In the possible aftermath of the said battle, the King of Norway approached his Swedish counterpart for peace talks in 1241, but was turned down at the time. However, some recent research has fundamentally questioned the importance of the battle, seeing it as an ordinary border skirmish that was exaggerated for political purposes, thus also explaining its absence from Swedish and other western sources. Additional theories are numerous. Some historians have suggested that the Swedish army was already under the command of the very young Birger Jarl, eight years before his appointment to the position of jarl. It has also been suggested that the suspicious information on Norwegians', Finns' and Tavastians' participation was made up in the 14th century, the time of writing of the First Novgorod Chronicle, when Sweden was in control of Norway, Finland and Tavastia.
Салдарлар
Барлығын есепке алғанда, Невадағы оқиғалардан кейін Новгородқа қарсы шведтердің бірінші танымал әскери экспедициясы 1256 жылы, фолькунгтардың құлауынан, Норвегиямен бейбіт келісімге қол жеткізуден және Финляндияны басып алудан кейін өтті. Егер Нева шайқасының ұзақ мерзімді салдары болса, ол Швецияның Финляндияны бірінші кезекте басып алып, содан кейін шығысқа қарай жылжуға тырысуында көрінді.
All in all, the first known Swedish military expedition against Novgorod after the events at the Neva took place in 1256, following folkungs' demise, peace with Norway and conquest of Finland. If the battle of the Neva had any long term consequences, it was in Sweden's determination to take over Finland first before attempting to proceed further east.