Карфаген Құдайы Таннит

Кіріспе

Карфагеннің құдайы Танит немесе Тиннит (Пуник: 𐤕𐤍𐤕 Tīnnīt)

Атауы жергілікті теофоралық атауларда кездеспесе де, Карфагеннен (қазіргі Тунис) шыққан сияқты. Ол соғыс құдайы Астартаға теңдес еді, кейіннен римдік Карфагенде оның романдық түрінде Деа Келестис, Юнона Келестис немесе жай ғана Келестис деп табынылды. 1955 жылға дейін құдай есімінің тек қана финикия тілінде, яғни дауыстыларсыз жазылатыны белгілі болды. Ол кездейсоқ түрде "Танит" деп дауысталды. 1955 жылы Эль-Хофрадан (Константиннің жанында, Алжир) табылған грек әріптерінде жазылған пуник жазуларында бұл атау (Тхинит) және (Теннейт) деп транслитерацияланды. Жазбалар осы есімнің, көбінесе Тиннит деп айтылғанын көрсетеді. Дегенмен, көптеген ғалымдар мен жазушылар Танитті қолдануды жалғастыруда. Қазіргі тунистік араб тілінде құрғақшылық жылдары жаңбыр шақыру үшін Омек Танну немесе Омук Тангу ("Ана Танну" немесе "Ана Тангу") деп айту қалыпты. Сол сияқты, алжирлік, тунистік және араб тілінің көптеген басқа да диалектілерінде суармауға негізделген шаруашылықты білдіру үшін "Баали шаруашылығы" термині қолданылады. Мұндай қолданыс еврей тілінде, финикия тілімен туысқан қанаандық тілде, біздің заманымыздың 2-ші ғасырындағы Мишнада да кездеседі.

Дін

Танитке Батыс Жерорта теңізіндегі пунийлік аймақтарда, Сицилияда, Мальтада, Солтүстік Африкада, Гадесте және тағы да көптеген жерлерде эллинистік дәуірге дейін табынылған. Танитке табыну финикиялық Астарта (Иштар) құдайымен байланысты болуы мүмкін, оның құлшылығы алғаш рет финикиялық Сидон және Тир қалаларында кездеседі. Оның Оңтүстік Финикиядағы Сарептада қазылған киелі орнындағы жазуы, оның туған жерінде алғаш рет анықталғанын және финикиялық Астарта (Иштар) құдайымен байланысты екенін көрсетеді. Кейіннен екі құдайдың бейнелері ұқсас бола бастады. Б.з.д. V ғасырдан бастап Танит құдайы Баал Хаммонға табынумен байланысты. Оған «Бағалдың беті» деген мағына беретін pene baal эпитеті және «басшы» деген мағынадағы rab сөзінің әйел түрі rabat атағы берілді. Солтүстік Африкада, мұрағаттар мен материалдық қалдықтар көптеп сақталғандықтан, ол Баал Хаммонның әйелі, соғыс құдайы, «құрметті» (үйленбеген) ана құдайы және бала күтуші, сондай-ақ көптеген әйел құдайлар сияқты, құнарлылықтың символы болды. Танитке табыну Тирдің Карфаген колониясында кеңінен таралды, әсіресе Карфаген мен Тирдің б.з.д. Сенімсіз дереккөз: date=June 2018 Солтүстік Африканың ежелгі берберлері де Таниттің пунийлік құлшылығын қабылдады.

Иконография

Оның символы (Танит белгісі) көптеген ежелгі тас мүсіндерінде кездеседі, ол жоғарғы жағында көлденең сызықпен жабылған трапеция түрінде бейнеленеді және ортасынан шеңбермен толықтырылады; көлденең бөлігі көбінесе оған перпендикуляр екі қысқа тік сызықпен немесе ілгектермен аяқталады. Кейіннен трапеция жиі теңқабырғалы үшбұрышпен алмастырылды. Символды семит филологиясының даниялық профессоры Ф.О. Хвидберг Хансен қолдарын көтерген әйел бейнесі ретінде түсіндіреді. Ол сондай-ақ ай және Венера символымен де бейнеленеді. Кейбір археологтар нәрестелерді құрбандыққа шалу болғанын жорамалдады. 1970 жылдары Карфаген Тофеті қазбаларын басқарған Лоренс Э. Стейджер сол жерде нәрестелерді құрбандыққа шалу практикасы болғанын сендіреді. Римдегі Ұлттық зерттеу кеңесінің ғалымы Паоло Кселла Карфагендегі нәрестелерді құрбандыққа шалуға қатысты мәтіндік, эпиграфикалық және археологиялық деректерді жинақтады.

Археологиялық дерек

Топет – Киелі кітаптағы еврей сөзі, Иерусалим маңындағы қанаандықтар мен яһуди дінінен тайып, қанаандық құдайларға табынушылық жасаған израильдіктердің балаларды құрбандыққа шалатын жерді білдіреді. Қазір бұл термин мұндай барлық жерлерді атау үшін қолданылады. Еврей Киелі кітабында израильдік құрбандардың жерленгені, яғни өртелуі туралы нақты айтылмаған, бірақ өртеу орны жерлеу орнымен жақын болған болуы мүмкін. Финикиялықтардың өртеу немесе жерлеу орындарын, немесе осы рәсімді қалай атағанын білмейміз. Бірнеше Топет анықталды, ең ірісі Карфагендегі Топет, ол 1921 жылы қазылған ауданнан кейін Саламбо Топеті деп аталды. Саламбо Топетінің топырағында зәйтүн ағашының көмірі көптеп табылған, бұл құрбандық отынан қалған болуы мүмкін. Бұл жерде Танит құдайының ғибадатханасы мен некрополь орналасқан. Топет құмыраларының ішінде табылған жануарлардың сүйектері, көбінесе қой мен ешкі, бұл жердің ерте қайтыс болған балалардың зираты емес екенін көрсетеді. Жануарлар құдайларға құрбандыққа шалынған, әлдеқимде балалардың орнына (бір жазуда жануар "орынбасар" деп аталған). Балалардың орнына жануарлар құрбандыққа шалынса, олар да құрбандыққа шалынып, Топетке жерленген болуы мүмкін. Қалдықтарда өте кішкентай балалар мен жануарлардың денелері бар, балалар құрбандығын жақтаушылар жануарлар құрбандыққа шалынған болса, балалар да солай болған деседі. Карфагендегі Топеттің ауданы б.з.д. IV ғасырға қарай бір жарым акрдан астам жерді алып, тоғыз түрлі жерлеу деңгейінен тұрған. Б.з.д. 400-200 жылдар аралығында шамамен 20 000 құмыра сақталған, бұл рәсім христиан дәуірінің басында да жалғасқан. Құмыраларда жаңа туған нәрестелердің, кейде екі жасар балалардың күл сүйектері табылған. Бұл екі түрлі сүйектердің болуы, өлі туған балалар болған жағдайда, ата-аналар ең кіші баласын құрбандыққа шалған деген жорамалға негізделген. Жерленген балалардың жасына қатысты егжей-тегжейлі мәліметтерде туа біткен балалар да бар. Сондай-ақ, осы жердегі қалдықтардың жас топтамасы, туғанға дейін немесе кейін табиғи себептерден қайтыс болған балалардың жерленгенімен сәйкес келеді деген пікір де бар.

Tophet is a Hebrew term from the Bible, used to refer to a site near Jerusalem at which Canaanites and Israelites who strayed from Judaism by practicing Canaanite idolatry were said to sacrifice children. It is now used as a general term for all such sites with cremated human and animal remains. The Hebrew Bible does not specify that the Israelite victims were buried, only burned, although the "place of burning" was probably adjacent to the place of burial. We have no idea how the Phoenicians themselves referred to the places of burning or burial, or to the practice itself. Several apparent tophets have been identified, chiefly a large one in Carthage, dubbed the Tophet of Salammbó, after the neighbourhood where it was unearthed in 1921. Soil in the Tophet of Salammbó was found to be full of olive wood charcoal, probably from the sacrificial pyres. It was the location of the temple of the goddess Tanit and the necropolis. Animal remains, mostly sheep and goats, found inside some of the Tophet urns, strongly suggest that this was not a burial ground for children who died prematurely. The animals were sacrificed to the gods, presumably in place of children (one surviving inscription refers to the animal as "a substitute"). It is conjectured that the children unlucky enough not to have substitutes were also sacrificed and then buried in the Tophet. The remains include the bodies of both very young children and small animals, and those who argue in favor of child sacrifice have argued that if the animals were sacrificed then so too were the children. The area covered by the Tophet in Carthage was probably over an acre and a half by the fourth century BCE, with nine different levels of burials. About 20,000 urns were deposited between 400 BCE and 200 BCE, with the practice continuing until the early years of the Christian era. The urns contained the charred bones of newborns and in some cases the bones of fetuses and two year olds. These double remains have been interpreted to mean that in the cases of stillborn babies, the parents would sacrifice their youngest child. A detailed breakdown of the age of the buried children includes pre natal individuals – that is, still births. It is also argued that the age distribution of remains at this site is consistent with the burial of children who died of natural causes, shortly before or after birth.

Мәдени сілтемелер

Густав Флаубердің "Саламбо" (1862) тарихи романында тайт кейіпкер Таниттің діни қызметкері. Мато, басты ер адам, Ливиялық жалдамалы көтерілісші, Карфагенмен соғысып, құдайдың ғибадатханасына еніп, оның жамылғысын ұрлайды. Кейт Эллиоттың "Рух саяхатшысы" трилогиясында Таниттің романтикалық бейнесі көп құдайлы Еуропада кең таралған құдайлардың бірі болып табылады. Баяндаушы, Екатерина, жиі "Бақытты Танит, әйелдердің қорғаушысы" деп тілек айтады, ал құдай кейде оған көрінеді. Г. К. Честертон Пуникалық соғыстар туралы "Құдайлар мен демоннардың соғысы" (өзінің "Мәңгілік адам" кітабының бір бөлімі) атты еңбегінде Танитке сілтеме жасайды. Ханнибал Альпі тауларын кесіп өткенде, Италияға шетелдік әскерлердің басып кіргенін сипаттай келе, Честертон былай деп жазды:

Маргарет Атвудтың "Соқыр кісі өлтіруші" романында Карфагендік жерлеу құмырасындағы эпиграфта былай делінген: "Мен жүздім, теңіз шексіз болды, жағалауды көрмедім. / Танит аяусыз болды, дұғаларым қабылданды. / О, махаббатқа батып бара жатқандар, мені есіңдерде сақтаңдар." Джон Мэддокс Робертстің "Ганнибалдың балалары" тарихи романында карфагендіктер Екінші Пуникалық соғыста жеңіске жеткен. Айзек Азимовтың 1956 жылғы "Өлі өткен" ғылыми-фантастикалық әңгімесінде ежелгі тарих профессоры Арнольд Поттерли карфагендіктерді балаларды құрбан етуден ақтауға құмарланып, өткен оқиғаларды тікелей бақылауға мүмкіндік беретін хроноскопқа қол жеткізуге тырысады. Ақырында, Поттерлидің Карфагеннің өткеніне деген құштарлығы қазіргі қоғамға да елеулі әсер етеді.

Атау

Қазіргі заманда бұл есім, көбінесе Танит деп жазылатын, нақты адамдар мен көркем әдебиеттегі кейіпкерлер үшін әйелдерге қойылған есім ретінде қолданылады.