Кіріспе

Австралиялық саясаткер Цебин Тчен (10 наурыз 1941 – 25 қараша 2019) 1999 жылдан 2005 жылға дейін Виктория штатының сенаторы болып, Австралия Сенатының Либерал партиясының мүшесі болды.

Ерте өмір

Чен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қытайдың Чонкин қаласындағы босқындар отбасында дүниеге келді. Оның әкесі сол кезде Қытай үкіметінде жас дипломат болған және Чен екі жасқа толғанда шетелге тағайындалған. Чен әкесімен бірге түрлі елдерде қызмет етті және Қытайға тұрақты тұру үшін қайтып келген жоқ, тек 1954-1956 жылдары Тайваньда коммунистер билікті басып алғаннан кейін ұлтшыл үкімет көшіп келгенде екі жыл өмір сүрді. Оның әкесі 1975 жылға дейін Қытай Республикасы үкіметін өкілдік етіп дипломат қызметін атқарды, содан кейін зейнетке шығып, Ченмен бірге Австралияда тұрды. 1958 жылы Чен Австралияға оқуға студенттік виза алды – сол кезде Азиялықтардың Австралияға кіруінің жалғыз жолы осы болатын. Кейіннен ол Сидней университетінде қала құрылысы саласы бойынша магистр дәрежесін алды.

Ерте мансап

1966 жылдан бастап Чен Сиднейде Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметінің қала құрылысшысы болып жұмыс істеді. 1965 жылы Роберт Мензиестің орнын басып, Гарольд Холт «Ақ Австралия» саясатын тоқтатты, иммиграция заңын өзгертіп, азиялықтардың көшіп келуіне мүмкіндік берді. Өзінің мүмкіндіктерін сараптап, Чен Австралияда қалуға шешім қабылдады және 1971 жылы азаматтық алды. Осыған қарамастан, Чен Австралияның екі үлкен партиясының бірінен ұлттық сайлауда қолдау алған алғашқы Азиядан келген мигрант болып тарихқа енді. Чен 1998 жылы Паулин Хансонның қозғаған дауларының ең жоғары нүктесінде қайтадан алдын ала іріктеуге түсті және сәтті өтті. Алдын ала іріктеуден өту үшін ол сенатор Карен Синонды алмастыруы керек болды. Синон Либералдық-ұлттық партияның Сенатқа сайлау билетінде үшінші орын үшін Ченмен бәсекелесіп жеңілді – Австралия саясатында сирек кездесетін жағдай. Синон қызыл сызықтың ар жағында қалды, ал Ченнің жеңісін қамтамасыз ету үшін сегіз штаттық парламент мүшесін дауыс беруге тағайындаған Виктория штатының сол кездегі премьер-министрі Джефф Кеннеттің қолдауына ие болды. Кеннеттің федералды саясатқа бұрынғы араласулары сәтсіз болғанмен, Хансонға қарсылығы оны делегаттарды сайлауды талап ететін партия ережелерін бұзуға мәжбүр етті. Кеннеттің Синонға қарағанда Ченді артық көруі партия ішінде үлкен фракциялық дауға себеп болды, Федералдық қазынашы Питер Костелло және бұрынғы партия президенті Майкл Крогер – екеуі де Синонның жақтастары болғандықтан, Ченнің үміткерлігіне қарсы тұра алмады. Демократиялық еңбек партиясының Сенатқа сайлау билеті Ченге қарағанда Лейбористік партияны артық көріп, осы партияның үшінші үміткері Сенатта бесінші орынды жеңіп алды. Адамдардың тағдырының ирониясы ретінде, Чен «Бір Ұлт» партиясының басымдығымен соңғы алтыншы орынға сайланды және Австралияның федералды парламентінің екі палатасында да орын алған алғашқы Азиядан келген мигрант атанды. Өзінің қиын бастауына қарамастан, Чен парламентте көзге түспей жұмыс істеді. Ол көптеген комитеттерде жұмыс істеді, бірақ Сенатта оның даусы сирек естілді. Ол көпмәдениеттіліктің жақтасы болды, айырмашылықтарды анықтаудың орнына ортақ мақсаттарды іздеу және толеранттылық емес, қабылдау қажеттігін атап өтті. 2000-2004 жылдар аралығында Либералдық партия парламенті сайлаған иммиграция және көпмәдениеттік істер жөніндегі үкіметтік комитеттің төрағасы болғанмен, Чен Австралияның пана іздеушілер мен қайықпен келгендер мәселесін шешуге тырысқанда саясатқа елеулі әсер етпеді. 2003 жылдың желтоқсан айында Чен Сенатқа екінші мерзімге сайлауға түсті. Премьер-министр Джон Говардтың қолдауына қарамастан, ол өзінің алдыңғысы сияқты тағдырға ұшырап, төменгі палатаның бұрынғы депутаты Майкл Рональдсонға жеңілді. 1998 жылы партиялық тізім бойынша төртінші орынға түсуді таңдаған Синоннан айырмашылығы, Чен төртінші орыннан бас тартты және 2004 жылғы сайлауға қатыспады. 2005 жылдың 30 маусымында Сенаттағы мерзімі аяқталған соң ол зейнеткерлікке шықты. Чен Билл О’Чиден кейін федералды парламентке сайланған екінші қытайлық австралиялық болды. Ол Австралияның федералды парламентіне сайланған алғашқы азиялық мигрант еді.

Саясатта

Отставкаға шыққаннан кейін Чен тағы да Австралия тарихына, әсіресе қытай-австралиялық тарихына қызығушылық танытты. Оның пікірінше, бұл тарих Австралия тарихының ажырамас бөлігі ретінде қарастырылуы керек, емес, тек тар мамандықтардың қызығушылығын тудыратын мәселе ретінде емес. Ол Джудит Бретт және Джон Фицджеральд сияқты бірнеше белгілі австралиялық тарихшылармен жұмыс істеді. Бизнес және құқық факультетіндегі Азия-Тынық мұхиты аймағының әлеуметтік инвестициялар мен қайырымдылық орталығында Суинберн технологиялық университетінің адъюнкт-профессоры болды. 2015 жылы Чен Виктория штатының көпмәдени комиссиясының комиссары болып тағайындалды. 2018 жылы Чен Австралияның көпмәдени кеңесіне (АМК) мүше болып кірді – бұл кеңес министрлік тағайынымен құрылған, Австралияның түрлі мүдделерін білдіретін және үкіметке көпмәдениеттік мәселелер, әлеуметтік бірлік және интеграция саясаты мен бағдарламалары бойынша тәуелсіз және тиімді кеңес беретін орган. Ол қоғамдық жұмыстарға қатысуын жалғастырды, көптеген қытай қауымдастықтарына кеңесші ретінде көмектесіп, қауымдық ұйымдармен тығыз байланыста болды. Чен 2019 жылғы 25 қарашада Оңтүстік Австралияда болған жол апатында қаза тапты.

Жеке өмір

Чен кітапханашы Паулинге үйленген. Олардың екі ересек баласы бар: маркетинг және мәдени стратегия бойынша сарапшы Жасинта және хирург Адриан.