Кіріспе

Викингтердің басшысы Ивар Сүйексіз (; шамамен 873 жылы қайтыс болды), сонымен қатар Ивар Рагнарссон деп те белгілі, Англия мен Ирландияға шабуыл жасаған викингтердің басшысы болды. Рагнар Лодброк туралы әңгіме бойынша, ол Аслауг пен оның күйеуі Рагнар Лодброктың ұлы, және Бьёрн Темірқабық, Халвдан Хвитсерк, Сигурд Жылан көзіндегі және Рагнвальдтың бауыры болды. Дегенмен, бұл тарихи тұрғыдан дәл болуы мүмкін емес. Ивар, 870-873 жылдар аралығында Дублиннің викинг патшасы болған Имармен бір адам болуы мүмкін. Ол шамамен 787 жылы Швецияның Уппсала қаласында туған болуы мүмкін. Лақаптың шығу тегі белгісіз. "Ívarr beinlausi" сөзін "Ивар аяқсыз" деп аударуға болады, бірақ "beinlausi" сөзін "сүйексіз" деп аударуға да болады, себебі "сүйек" және "аяқ" – бұл ежелгі скандинав тіліндегі "bein" деген сөздің аудармалары. Көптеген сагаларда ол аяқтарының/сүйектерінің болмауы немесе остеогенез имперфекта сияқты сүйек ауруымен ауырғаны айтылады, ал Рагнар ұлдары туралы әңгімеде (Рагнарссона тааттр) бұл еркектердің бедеулігіне қатысты болуы мүмкін екені айтылады.

Хронологиясы

865 жылы Ивар бастаған Ұлы бейкүнә әскері англосаксондық Гептархияға шабуыл жасады. Гептархия – Шығыс Англия, Эссекс, Кент, Мерсия, Нортумбрия, Сассекс және Уэссекс патшалықтарының ортақ атауы. Бұл шабуылды Рагнар Лотброктың ұлдары ұйымдастырды, 865 жылы жылан ұясына тастап өлтірген деп есептелетін Нортумбрияның Элласына кек қайтару мақсатында, бірақ бұл түсіндірменің тарихи нақтылығы белгісіз. Сага бойынша, Ивар Элланы жеңе алмады және келісуге тырысты. Ол тек бір өгіздің терісімен жабуға болатын жерді ғана сұрады және Эллаға қарсы соғыс ашпауға серт берді. Сосын Ивар өгіз терісін жұқа жіптерге бөліп, үлкен бекіністі (ескі сагада Йорк, ал жаңа сагада Лондон) толығымен қамтып алуға болатын етіп кесті, оны өзіне қарасты деп жариялады (бұл Дидо туралы аңызға ұқсас). Келесі жылдың соңында әскер солтүстікке бет бұрып, Нортумбрияға шабуыл жасап, 867 жылы Йорк қаласында Элланы тұтқынға алды. Аңызға сүйенсек, Ивар мен оның бауырлары Элланы «қан бүркіті» әдісімен өлтірді – бұл күрек қуысын арт жағынан ашып, өкпелерді сыртқа тартып, қанат тәрізді пішін жасау арқылы жасалатын, тарихи нақтылығы күмәнді жазалау тәсілі. Эдмундтың қалай өлгенінің нақты мән-жайы белгісіз, алайда оның Рагнардың ұлдарына тұтқынға түсіп, олардың қолынан қаза тапқаны мүмкін деген пікір бар.

Өлім

Англосаксон шежірешісі Этельвеард оның 870 жылы қайтыс болғанын жазды. Ольстер жылнамасы Имардың 873 жылы қайтыс болғанын сипаттайды. Имардың өлімі Ирландияның үзінді жылнамасында да 873 жылға жазылған. Лейтлинд патшасының Готфрейд (яғни, Имардың әкесі) екендігі туралы ақпаратты 17 ғасырда көшіруші қосты. 11 ғасырғы түпнұсқа қолжазбада жазбаның тақырыбы жай ғана righ Lochlann ("Локланн патшасы") деп аталды, бұл, әлдеқайда көп жағдайда, Имарды білдіреді, оның өлімі Үзінді жылнамаларда басқаша көрсетілмеген. Өлім себебі – кенеттен және қорқынышты ауру – ешбір басқа деректе айтылмаған, бірақ бұл Ивардың ежескі скандинавиялық лақап атының нағыз шығу тегі оның өмірінің соңында оны құлатқан белгісіз аурудың салдарымен байланысты болуы мүмкін деген жорамалды тудырады. 1686 жылы Томас Уокер есімді шаруа жұмысшысы Дербиширдегі Рептон қаласында, Ұлы язычник әскері Меркия патшасы Бургредті жеңген шайқас орнына жақын жерде скандинавиялық зират қазығын тапты. Денесін қоршаған жартылай қаңқалардың саны 250-ден асты, бұл жерленген адамның өте жоғары мәртебелі болғанын көрсетеді. Мұндай зират Ивардың соңғы бейіті болуы мүмкін деген пікір бар. Сага бойынша, Ивар оны шабуылға ұшырауға болатын жерге жерлеуді бұйырды және егер осылай жасалса, жерге келген жаулар сәтсіздікке ұшырайды деп болжады. Сагада айтылғандай, бұл болжам шын болды, "Вильгельм Басқыншы (Англияның I Вильгельмі) жағаға шыққанда, [зиратқа] барып, Ивардың қазығын бұзып, оның денесі шірімегенін көрді. Содан кейін Вильгельм үлкен от жақтырып, Ивардың денесін өртеді. Осыдан кейін [Вильгельм жағаға түсіп, шабуыл жасап, жеңіске жетті]."

Шығармалық бейнелер

Ивар – 1969 жылы түсірілген «Ұлы Альфред» фильміндегі екінші дәрежелі кейіпкер, акробатикалық және епті әскер ретінде бейнеленген. 2013 жылы шыққан «Құдайлардың балтасы» фильмінде Ивар Сүйексіз оқшауланған, гомосексуал викинг ретінде көрсетілген. Кейіннен «Викингтер» телехикаясында Нортумбрия королі Элла рөлін сомдаған Иван Кей осы кейіпкерді ойнады. «Викингтер» сериалында Ивар Рагнар мен Аслаугтың ұлы, Бьёрн Темірқабықтың кіші ағасы ретінде бейнеленген. Ол алғаш рет 2-ші маусымда нәресте ретінде пайда болды, ал кейін Джеймс Куинн Марки мен Алекс Хог Андерсен ойнады. Ивардың Шығыс Англияға шабуылы және Эдмунд Шәһідтің өлімі The Darkness тобының «Barbarian» әнінің бейнеклипінде көрсетілген. Ивар – 1993 жылы жарық көрген «Шеге мен крест» романының кейіпкері. Ивар Бернард Корнвеллдің 2004 жылғы «Соңғы патшалық» романында екінші дәрежелі кейіпкер ретінде пайда болады, онда оның «Сүйексіз» деген лақабының себебі өте жіңішке дене бітімімен түсіндіріледі. Роман бойынша Ивар экраннан тыс жерде қайтыс болады, ал оның кейінгі ұрпақтары серияның соңына дейін үнемі көрінеді. Ивар Ubisoft компаниясының «Assassin's Creed: Valhalla» видео ойынындағы қайта оралатын кейіпкер. Ойынның оқиғасы көбінесе Англияда 873 және 878 жылдар аралығында өтеді. Ол ойынның негізгі сюжеттік желісінде маңызды рөл атқарады. Paradox Interactive компаниясының 2020 жылғы «Crusader Kings 3» ойынында Ивар Солтүстік-Батыс Шотландиядағы Suðreyjar жарылының басшысы ретінде ойналатын кейіпкер. Ойын ішіндегі кейіпкерінің бір аяғы жоқ, бұл оның «Сүйексіз» лақабымен байланысты.