Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аударманы зерттеу академиялық пән ретінде
журнал
Study of translation as an academic discipline
the journal
Аударма зерттеулері – аударма, түсіндіру және жергіліктілендіру теориясы, сипаттамасы және қолданылуын жүйелі түрде зерттейтін академиялық пәнаралық сала. Пәнаралық сала ретінде аударма зерттеулері аударманы қолдайтын түрлі зерттеу салаларынан көптеген нәрселерді қабылдайды. Оларға салыстырмалы әдебиет, компьютерлік ғылым, тарих, тіл білімі, филология, философия, семиотика және терминология жатады. "Аударма зерттеулері" терминін Амстердамда тұратын американдық ғалым Джеймс С. Холмс 1972 жылғы "Аударма зерттеулерінің атауы мен мәні" атты мақаласында енгізді, ол бұл саладағы негізгі тұжырымдама саналады. Ағылшын тілінде жазатын авторлар аударма зерттеулерін атау үшін кейде "транслятология" (және сирек қолданылатын "традуктология") терминін пайдаланады, ал осы саладағы француз тіліндегі сәйкес термин әдетте traductologie (мысалы, Société Française de Traductologie) болып табылады. Америка Құрама Штаттарында "аударма және түсіндіру зерттеулері" термині басымдыққа ие (мысалы, American Translation and Interpreting Studies Association), бірақ еуропалық дәстүр түсіндіруді аударма зерттеулерінің құрамына енгізеді (мысалы, European Society for Translation Studies).
Translation studies is an academic interdiscipline dealing with the systematic study of the theory, description and application of translation, interpreting, and localization. As an interdiscipline, translation studies borrows much from the various fields of study that support translation. These include comparative literature, computer science, history, linguistics, philology, philosophy, semiotics, and terminology. The term "translation studies" was coined by the Amsterdam based American scholar James S. Holmes in his 1972 paper "The name and nature of translation studies", which is considered a foundational statement for the discipline. Writers in English occasionally use the term "translatology" (and less commonly "traductology") to refer to translation studies, and the corresponding French term for the discipline is usually traductologie (as in the Société Française de Traductologie). In the United States, there is a preference for the term "translation and interpreting studies" (as in the American Translation and Interpreting Studies Association), although European tradition includes interpreting within translation studies (as in the European Society for Translation Studies).
Алғашқы зерттеулер
Тарихи тұрғыдан алғанда, аударма зерттеулері ұзақ уақыт бойы "ұсынымдық" (аудармашыларға қалай аудару керектігін түсіндіру) болып келді, тіпті аударма туралы ұсынымдық емес пікірталас аударма туралы емес деп есептелді. Аударма зерттеулері тарихшылары, мысалы, аударма туралы батыстық ойлардың бастауын іздегенде, көбінесе атақты оратор Цицеронның грек тілінен латын тіліне аударма арқылы өзінің шешендік қабілетін қалай жетілдіргені туралы айтқан сөздерімен бастайды – бұл кейіннен Иероним "мағынаны сақтап аудару" деп атаған нәрсенің алғашқы сипаттамасы. Бірнеше ғасыр бұрын Геродотпен берілген Мысырдағы аудармашылардың сипаттамалық тарихы әдетте аударма зерттеулері деп қарастырылмайды, себебі ол аудармашыларға қалай аудару керектігін көрсетпейді. Қытайда аударма туралы пікірталас Хан әулеті кезінде буддалық сутраларды аударудан бастау алды.
Historically, translation studies has long been "prescriptive" (telling translators how to translate), to the point that discussions of translation that were not prescriptive were generally not considered to be about translation at all. When historians of translation studies trace early Western thought about translation, for example, they most often set the beginning at the renowned orator Cicero's remarks on how he used translation from Greek to Latin to improve his oratorical abilities—an early description of what Jerome ended up calling sense for sense translation. The descriptive history of interpreters in Egypt provided by Herodotus several centuries earlier is typically not thought of as translation studies—presumably because it does not tell translators how to translate. In China, the discussion on how to translate originated with the translation of Buddhist sutras during the Han dynasty.
Академиялық тәртіпті талап етеді
1958 жылы Мәскеуде өткен славистердің төртінші конгресінде аудармаға лингвистикалық және әдеби көзқарас арасындағы тартыс осы деңгейге жетті: аударманың барлық түрлерін зерттей алатын, лингвистиканың немесе әдебиеттанудың толық құрамына кірмейтін жеке ғылымның болуы керек деген ұсыныс жасалды. Салыстырмалы әдебиет аясында 1960 жылдары Айова және Принстон университеттері сияқты кейбір американдық университеттерде аударма шеберханалары құрылды. 1950-1960 жылдары аударманы зерттеуге бағытталған жүйелі лингвистикалық зерттеулер пайда бола бастады. 1958 жылы француз лингвистері Жан Поль Виней мен Жан Дарбельне француз және ағылшын тілдерін салыстырып, контрасттық талдау жасады. 1964 жылы Эжен Нида «Аударма ғылымына қарай» атты нұсқаулықты жариялады, ол Харрис трансформациялық грамматикасының ықпалымен, әсіресе Библия аудармасына арналған. 1965 жылы Дж. Кэтфорд аударманы лингвистикалық тұрғыдан теориялық тұрғыдан қарастырды. 1960 және 1970 жылдары чех ғалымы Жири Леви және словак ғалымдары Антон Попович пен Франтишек Мико әдеби аударма стилистикасы бойынша жұмыс істеді. Әдеби аударманы зерттеуге жасалған алғашқы қадамдар 1972 жылы Копенгагенде өткен үшінші халықаралық қолданбалы лингвистика конгресінде Джеймс С. Холмстің баяндамасында топталды. «Аударманың атауы мен мәні» атты баяндамасында Холмс жеке ғылымды консолидациялауды сұрады және осы саланың жіктелуін ұсынды. Кейіннен Гидеон Тури 1995 жылы шығарған «Сипаттамалы аударма зерттеулері және одан әрі» еңбегінде Холмс ұсынысының визуалды «картасын» ұсынды. 1990 жылдарға дейін аударма зерттеушілері, әсіресе прескриптивтік, дескриптивтік және Скопос парадигмалары шеңберінде, белгілі бір мектептер құруға бейім болды. 1990 жылдардағы «мәдени бұрылыс» кезінен бастап, ғылым жеке зерттеу салаларына бөліне бастады, онда ғылыми жобалар бір-біріне параллель жүреді, бір-бірінен және басқа академиялық пәндерден әдістемелерді қарыз алады.
In 1958, at the Fourth Congress of Slavists in Moscow, the debate between linguistic and literary approaches to translation reached a point where it was proposed that the best thing might be to have a separate science that was able to study all forms of translation, without being wholly within linguistics or wholly within literary studies. Within comparative literature, translation workshops were promoted in the 1960s in some American universities like the University of Iowa and Princeton. During the 1950s and 1960s, systematic linguistic oriented studies of translation began to appear. In 1958, the French linguists Jean Paul Vinay and Jean Darbelnet carried out a contrastive comparison of French and English. In 1964, Eugene Nida published Toward a Science of Translating, a manual for Bible translation influenced to some extent by Harris's transformational grammar. In 1965, J. C. Catford theorized translation from a linguistic perspective. In the 1960s and early 1970s, the Czech scholar Jiří Levý and the Slovak scholars Anton Popovič and František Miko worked on the stylistics of literary translation. These initial steps toward research on literary translation were collected in James S. Holmes' paper at the Third International Congress of Applied Linguistics held in Copenhagen in 1972. In that paper, "The name and nature of translation studies", Holmes asked for the consolidation of a separate discipline and proposed a classification of the field. A visual "map" of Holmes' proposal was later presented by Gideon Toury in his 1995 Descriptive Translation Studies and beyond. Before the 1990s, translation scholars tended to form particular schools of thought, particularly within the prescriptive, descriptive and Skopos paradigms. Since the "cultural turn" in the 1990s, the discipline has tended to divide into separate fields of inquiry, where research projects run parallel to each other, borrowing methodologies from each other and from other academic disciplines.
Философиялық бағыттар
Зерттеу деңгейіндегі басты пікір мектептері көбінесе маңызды теориялық ұғымдардың төңірегінде шоғырланады, олардың көпшілігі талқылау нысанына айналған.
The main schools of thought on the level of research have tended to cluster around key theoretical concepts, most of which have become objects of debate.
Теңдестік
1950-1960 жылдарға дейін аударма танудағы талқылаулар "эквиваленттілікке" қалай қол жеткізуге болатынына қатысты болды. "Эквиваленттілік" термині әртүрлі ойлау мектептеріне сәйкес екі ерекше мағынаға ие болды. Орыс дәстүрінде "эквиваленттілік" көбінесе тілдік формалардың бір-бірге сәйкес келуі немесе бекітілген техникалық терминдердің немесе тіркестердің жұбы болды, сондықтан "эквиваленттілік" "субституциялар" спектріне қарсы қойылды. Алайда, Винай мен Дарбельнеттің, Баллиге сүйене отырып, француз дәстүрінде "эквиваленттілік" – тең функционалдық құндылыққа қол жеткізу болды, бұл көбінесе формада өзгерістерді қажет етті. Кэтфордтың 1965 жылғы эквиваленттілік туралы түсінігі француз дәстүрімен үйлесетін болды. 1970-ші жылдарда орыс теоретиктері "эквиваленттілік" ұғымын тілдік трансформациялардың нәтижесі ретінде кең мағынада қабылдады. Сонымен бірге, Аударманың Түсіндірме Теориясы аударма тануға девербализировандік мағына ұғымын енгізіп, сөз сәйкестіктері мен мағыналық эквиваленттер арасында ажырату жасады, сондай-ақ сөздер мен тіркестердің сөздік анықтамалары (сөз сәйкестіктері) мен белгілі бір контекстте мәтіндердің немесе олардың бөліктерінің мағынасы (мағыналық эквиваленттер) арасындағы айырмашылықты көрсетті. Эквиваленттілік талқылаулары аударма шешімдерінің типологияларымен (сондай-ақ "процедуралар", "техникалар" немесе "стратегиялар" деп аталады) бірге жүрді, мысалы, Федоров (1953) және Винай мен Дарбельнет (1958). 1958 жылы Ло Диянянның "Аударма: Оның принциптері мен техникалары" (英汉翻译理论与技巧) кітабы қытай және ағылшын тілдері арасындағы аударма шешімдерінің типологиясын ұсыну үшін Федоров пен ағылшын тіл біліміне сүйенді. Бұл дәстүрлерде эквиваленттілікке жету жолдары туралы пікірталастар көбінесе нормативтік сипатта болып, аудармашыларды даярлаумен байланысты болды.
Through to the 1950s and 1960s, discussions in translation studies tended to concern how best to attain "equivalence". The term "equivalence" had two distinct meanings, corresponding to different schools of thought. In the Russian tradition, "equivalence" was usually a one to one correspondence between linguistic forms, or a pair of authorized technical terms or phrases, such that "equivalence" was opposed to a range of "substitutions". However, in the French tradition of Vinay and Darbelnet, drawing on Bally, "equivalence" was the attainment of equal functional value, generally requiring changes in form. Catford's notion of equivalence in 1965 was as in the French tradition. In the course of the 1970s, Russian theorists adopted the wider sense of "equivalence" as something resulting from linguistic transformations. At about the same time, the Interpretive Theory of Translation introduced the notion of deverbalized sense into translation studies, drawing a distinction between word correspondences and sense equivalences, and showing the difference between dictionary definitions of words and phrases (word correspondences) and the sense of texts or fragments thereof in a given context (sense equivalences). The discussions of equivalence accompanied typologies of translation solutions (also called "procedures", "techniques" or "strategies"), as in Fedorov (1953) and Vinay and Darbelnet (1958). In 1958, Loh Dianyang's Translation: Its Principles and Techniques (英汉翻译理论与技巧) drew on Fedorov and English linguistics to present a typology of translation solutions between Chinese and English. In these traditions, discussions of the ways to attain equivalence have mostly been prescriptive and have been related to translator training.
Аңдатпалық аударма зерттеулері
Дескриптивті аударма зерттеулері Холмс картасының бір бөлігін толтыру мақсатында эмпирикалық сипаттамалық ғылымды құруға бағытталған. 20 ғасырдың басында орыс формалистері мәдени өнімдерге ғылыми әдістеме қолданылуы мүмкін деген ойды қалыптастырған, ал осы идеяны салыстырмалы әдебиет зерттеушілері қайта жаңғыртқан. Енді бұл әдеби аудармаға қолданылып келеді. Осы қолданыстың бір бөлігі – аударма әдебиетін қабылдаушы немесе мақсатты әдеби жүйенің ішкі жүйесі ретінде қарастыратын полисистемдер теориясы (Even Zohar 1990). Гидеон Тури өзінің теориясын зерттеу үшін аудармаларды "мақсатты мәдениет фактілері" ретінде қарастыру қажеттігіне негіздейді. "Манипуляция" және "қамқорлық" (патронаж) ұғымдары да әдеби аудармалармен байланысты дамытылған.
Descriptive translation studies aims at building an empirical descriptive discipline, to fill one section of the Holmes map. The idea that scientific methodology could be applicable to cultural products had been developed by the Russian Formalists in the early years of the 20th century, and had been recovered by various researchers in comparative literature. It was now applied to literary translation. Part of this application was the theory of polysystems (Even Zohar 1990) in which translated literature is seen as a sub system of the receiving or target literary system. Gideon Toury bases his theory on the need to consider translations as "facts of the target culture" for the purposes of research. The concepts of "manipulation" and "patronage" have also been developed in relation to literary translations.
Скопостың теориясы
Аударма теориясындағы тағы бір жаңалықты 1984 жылы Еуропада неміс тілінде жарық көрген екі кітапқа байланыстыруға болады: Катарина Рейсс (сондай-ақ Reiß) және Ханс Вермеердің «Аударма теориясының негізі» мен Юста Холц Мэнттеридің «Аудармалық әрекет» (Translatorisches Handeln) еңбектері. Осы екеуінен Skopos теориясы деп белгілі болған теория туды, ол эквиваленттілікті басымдыққа қоюдың орнына аударманың мақсатына басымдық береді.
Another discovery in translation theory can be dated from 1984 in Europe and the publication of two books in German: Foundation for a General Theory of Translation by Katharina Reiss (also written Reiß) and Hans Vermeer, and Translatorial Action (Translatorisches Handeln) by Justa Holz Mänttäri. From these two came what is known as Skopos theory, which gives priority to the purpose to be fulfilled by the translation instead of prioritizing equivalence.
Мәдениет аудармасы
Мәдениетке бет бұру пәннің дамуындағы тағы бір маңызды қадам болды. Бұл өзгеріс Сьюзан Баснетт пен Андре Лефевердің "Аударма, тарих және мәдениет" еңбегінде айқындалды және аударма зерттеулері мен басқа салалық зерттеулер мен түсініктер арасындағы байланыстар арқылы жылдам дамыды: гендерлік зерттеулер, каннибализм, постколониализм немесе мәдени зерттеулер және тағы да басқалары. "Мәдени аударма" тұжырымы көбінесе Хоми Бхабханың Салман Рушдидің шығармаларын "Мәдениеттің орны" кітабында талдауынан туындайды. Мәдени аударма – мәдени зерттеулерде қолданылатын, нақты бір мәдениеттегі тілдік немесе өзге де трансформация процесін білдіретін ұғым. Бұл тұжырым тілдік аударманы мәдениеттердегі өзгерістер мен алмасудың мәнін талдау үшін құрал ретінде немесе метафора ретінде пайдаланады.
The cultural turn meant still another step forward in the development of the discipline. It was sketched by Susan Bassnett and André Lefevere in Translation History Culture, and quickly represented by the exchanges between translation studies and other area studies and concepts: gender studies, cannibalism, post colonialism or cultural studies, among others. The concept of "cultural translation" largely ensues from Homi Bhabha's reading of Salman Rushdie in The Location of Culture. Cultural translation is a concept used in cultural studies to denote the process of transformation, linguistic or otherwise, in a given culture. The concept uses linguistic translation as a tool or metaphor in analyzing the nature of transformation and interchange in cultures.
Аударма тарихы
Аударма тарихы – аудармашылардың кәсіби және әлеуметтік топ ретіндегі тарихымен, сондай-ақ мәдениеттердің дамуын, өзара әрекеттесуін және жоғалуын көрсететін аудармалар тарихымен айналысады. Ливен Д’Хулст пен Пим аударма тарихының кейбір принциптерін ұсынды. Аударма тарихындағы маңызды жобаларға ағылшын тіліндегі "Аударманың Оксфорд тарихы" және француз тіліндегі "Аударма тарихы" кіреді. Робинсон (2002) Ницшеге дейінгі батыс теориялары бойынша, Д’Хулст (1990) 1748–1847 жылдардағы француз теориялары бойынша, Сантойо (1987) испан дәстүрі бойынша, Эдвард Балсерзан (1977) 1440–1974 жылдардағы поляк тәжірибесі бойынша, ал Ченг (2006) қытай бойынша аударма теориясының тарихи антологияларын жинақтады.
Translation history concerns the history of translators as a professional and social group, as well as the history of translations as indicators of the way cultures develop, interact and may die. Some principles for translation history have been proposed by Lieven D'hulst and Pym. Major projects in translation history have included the Oxford History of Literary Translation in English and Histoire des traductions en langue française. Historical anthologies of translation theories have been compiled by Robinson (2002) for Western theories up to Nietzsche; by D'hulst (1990) for French theories, 1748–1847; by Santoyo (1987) for the Spanish tradition; by Edward Balcerzan (1977) for the Polish experience, 1440–1974; and by Cheung (2006) for Chinese.
Аударма әлеуметтанулары
Аударма әлеуметтануы аудармашылар кім екенін, олардың жұмыс формалары қандай (жұмыс орындарын зерттеу) және аударма туралы мәліметтер тілдер арасындағы идеялардың таралуы туралы не білдіретінін зерттейді.
The sociology of translation includes the study of who translators are, what their forms of work are (workplace studies) and what data on translations can say about the movements of ideas between languages.
Колониалды кезеңнен кейінгі аударма зерттеулері
Постколониалдық зерттеулер метрополия мен бұрынғы колониялар арасындағы, немесе күрделі бұрынғы колониялар ішіндегі аудармаларды зерттейді. Олар аударма мүлдем бөлек мәдениеттер мен тілдер арасында ғана жүзеге асырылады деген қағиданы түбегейлі түрде сарапқа салады.
Post colonial studies look at translations between a metropolis and former colonies, or within complex former colonies. They radically question the assumption that translation occurs between cultures and languages that are radically separated.
Гендерлік зерттеулер
Гендерлік зерттеулер аудармашылардың сексуалдылығын, олар аударған мәтіндердің гендерлік ерекшеліктерін, қолданылатын мүмкін гендерлік аударма процестерін және аударманы сипаттау үшін қолданылатын гендерлік метафораларды қарастырады. Луиза фон Флотов, Шерри Саймон және Кит Харвидің пионерлік зерттеулері бар. Бір жынысты сексуалдықтың қауіпті түрлерін жою немесе жоюға болмайтындығы мәселесі, мысалы, ежелгі авторлардың шығармалары христиандық контексте Ренессанс дәуірінің ойшылдарымен аударылған кезде талқыланады.
Gender studies look at the sexuality of translators, at the gendered nature of the texts they translate, at the possibly gendered translation processes employed, and at the gendered metaphors used to describe translation. Pioneering studies are by Luise von Flotow, Sherry Simon and Keith Harvey. The effacement or inability to efface threatening forms of same sex sexuality is a topic taken up, when for instance ancient writers are translated by Renaissance thinkers in a Christian context.
Этика
Этика саласында кеңінен талқыланған жариялымдар – Антуан Берман мен Лоуренс Венутидің мақалалары. Олардың кейбір көзқарастарында айырмашылықтар болғанымен, аударғанда бастапқы және мақсатты тіл мен мәдениет арасындағы ерекшеліктерді ескеру қажеттігінде келіседі. Екеуі де «мәдени өзгешелік [ ] осы өзгешелікті қалай сақтауға болады» деген сұраққа ден қояды. Соңғы зерттеулерде ғалымдар осы мәселеге қатысты Эммануэль Левинастың этика және субъективтілік туралы философиялық еңбегін қолданды. Оның жариялымдары әртүрлі интерпретацияланғандықтан, оның этикалық жауапкершілік тұжырымдамасы бойынша түрлі пікірлер қалыптасты. Бір жағынан, аударма идеясының өзі этикалық тұрғыдан күмәнді болуы мүмкін деген болжамдар айтылды, ал екінші жағынан, оны автор немесе мәтін мен аудармашы арасындағы қарым-қатынасты жекелей, тең және өзара іс-қимыл ретінде қарастыруға шақыру деп түсіндірді. Бұл зерттеулермен бірге аудармашының жауапкершілігіне деген жалпы мойындалу артып келеді. Аудармашылар мен қатар аудармашылар геосаяси шиеленістерде белсенді қатысушылар ретінде қарастырылып, олардың жеке басы мен бағалауларына тәуелсіз этикалық қағидаларды сақтау мәселесін тудырады. Осыған байланысты аударма мен түсіндіруді тек тілдік көшіру процесі ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік және саяси мақсаттағы қызмет ретінде қарастыру қажет. Басқа салалардағыдай (мысалы, әскери медициналық этика немесе құқықтық этика), белгісіздікті азайту және кәсіби деңгейді арттыру үшін басшылық принциптерді ұсынатын этикалық кодекс қажеттігі туралы жалпы пікір қалыптасқан. Дегенмен, осы саладағы этика ұғымы әлі толыққанды анықталмағандықтан, мұндай кодекстің нақты формасы туралы пікірлер әртүрлі.
In the field of ethics, much discussed publications have been the essays of Antoine Berman and Lawrence Venuti that differ in some aspects but agree on the idea of emphasizing the differences between source and target language and culture when translating. Both are interested in how the "cultural other [ ] can best preserve [ ] that otherness". In more recent studies, scholars have applied Emmanuel Levinas' philosophical work on ethics and subjectivity on this issue. As his publications have been interpreted in different ways, various conclusions on his concept of ethical responsibility have been drawn from this. Some have come to the assumption that the idea of translation itself could be ethically doubtful, while others receive it as a call for considering the relationship between author or text and translator as more interpersonal, thus making it an equal and reciprocal process. Parallel to these studies, the general recognition of the translator's responsibility has increased. More and more translators and interpreters are being seen as active participants in geopolitical conflicts, which raises the question of how to act ethically independent from their own identity or judgement. This leads to the conclusion that translating and interpreting cannot be considered solely as a process of language transfer, but also as socially and politically directed activities. There is general agreement on the need for an ethical code of practice providing some guiding principles to reduce uncertainties and improve professionalism, as having been stated in other disciplines (for example military medical ethics or legal ethics). However, as there is still no clear understanding of the concept of ethics in this field, opinions about the particular appearance of such a code vary considerably.
Аудиовизуалды аударма зерттеулері
Аудиовизуалды аударма зерттеулері (АВТ) – кино, теледидар, бейне ойындар және опера сияқты тікелей эфирдегі шаралар сияқты аудио және/немесе визуалды ортада жүзеге асырылатын аударманы зерттейді. Бұл саланың зерттеулерінің ортақ белгісі – аударма бірнеше семиотикалық жүйеде жасалады, себебі аудармаланған мәтіндер (полисемиотикалық мәтіндер деп аталады) бірнеше семиотикалық арна арқылы хабарлама береді, яғни жазба немесе ауызша сөз ғана емес, сонымен қатар дыбыс және/немесе бейне арқылы да жеткізіледі. Зерттелетін негізгі аударма түрлері – субтитрлеу, фильмді дубляждау және дауыстау, сондай-ақ опера және театр үшін титрлер. Медиа қолжетімділігі зерттеулері де көбінесе осы саланың бір бөлігі саналады, мұнда көзі нашар көретін немесе толық соқыр адамдар үшін аудиосипаттама және есту қабілеті нашар немесе саңырау адамдар үшін субтитрлер зерттеудің басты нысандары болып табылады. Әртүрлі медиа форматтары мен аударма түрлерінің аударма жасау процесіне қатысты әсер ететін жағдайлары мен шектеулері АВТ өнімдері мен процестерін зерттеудің маңызды бөлігін құрайды. АВТ зерттеулері саласындағы көптеген зерттеушілер мен мамандар European Association for Studies in Screen Translation ұйымында біріккен.
Audiovisual translation studies (AVT) is concerned with translation that takes place in audio and/or visual settings, such as the cinema, television, video games and also some live events such as opera performances. The common denominator for studies in this field is that translation is carried out on multiple semiotic systems, as the translated texts (so called polysemiotic texts) have messages that are conveyed through more than one semiotic channel, i. e. not just through the written or spoken word, but also via sound and/or images. The main translation modes under study are subtitling, film dubbing and voice over, but also surtitling for the opera and theatre. Media accessibility studies is often considered a part of this field as well, with audio description for the blind and partially sighted and subtitles for the deaf or hard of hearing being the main objects of study. The various conditions and constraints imposed by the different media forms and translation modes, which influence how translation is carried out, are often at the heart of most studies of the product or process of AVT. Many researchers in the field of AVT Studies are organized in the European Association for Studies in Screen Translation, as are many practitioners in the field.
Кәсіптік емес аударма
Кәсіби емес аударма – бұл аударма қызметін кәсіби аудармашы емес адамдар атқарады, көбінесе Интернет мүмкіндіктері арқылы. Бұл тәжірибелер технологияның демократизациялануы мен Интернеттің кең таралғандығының арқасында өркендеді. Әлемнің түкпір-түкпірінде түрлі жазба және мультимедиалық өнімдерді аударумен айналысатын ерікті аударма бастамалары пайда болды. Әдетте, еріктілердің аударма саласында білімі болуы міндетті емес, бірақ "Шекарасыз аудармашылар" сияқты, оқытылған аудармашылар да қатыса алады. Әр ғалымның баса назар аударатын ерекшелігіне байланысты, "кәсіби емес аударманы" атау үшін әртүрлі терминдер қолданылады. О’Хаган "пайдаланушы жасаған аударма", "жанкүйерлер аудармасы" және "қоғамдық аударма" терминдерін қолданса, Перес Гонсалес оны "әуесқойлардың субтитрлеуі" деп атайды. Пим бұл аударма түрі мен кәсіби аударма арасындағы басты айырмашылықтың материалдық сыйақыға байланысты екенін айтады және оны "ерікті аударма" деп атауды ұсынады. Ең танымал жанкүйерлердің кәсіби емес аударма тәжірибелеріне фансаббинг, фандуббинг, ойынды бұзу (ROM hacking) немесе бейне ойындарды жанкүйерлер аудармасы, сондай-ақ сканлейшн жатады. Бұл тәжірибелер көбінесе берік және біріккен жанкүйерлер қауымының қолдауына ие, бірақ ірі кәсіби емес аударма жобалары көбінесе көпшілікке тарту (crowdsourcing) үлгілерін қолданады және компаниялар немесе ұйымдар бақылауында болады. 2008 жылдан бері Facebook көпшілікке тарту арқылы өз веб-сайтын пайдаланушыларымен аударады, ал TED конференциясы TED Translators ашық аударма жобасын құрды, онда еріктілер Amara платформасын TED дәрістері үшін онлайн субтитрлер жасауға пайдаланады.
Non professional translation refers to the translation activities performed by translators who are not working professionally, usually in ways made possible by the Internet. These practices have mushroomed with the recent democratization of technology and the popularization of the Internet. Volunteer translation initiatives have emerged all around the world, and deal with the translations of various types of written and multimedia products. Normally, it is not required for volunteers to have been trained in translation, but trained translators could also participate, such as the case of Translators without Borders. Depending on the feature that each scholar considers the most important, different terms have been used to label "non professional translation". O'Hagan has used "user generated translation", "fan translation" and "community translation". while Pérez González labels it "amateur subtitling". Pym proposes that the fundamental difference between this type of translation and professional translation relies on monetary reward, and he suggests it should be called "volunteer translation". Some of the most popular fan controlled non professional translation practices are fansubbing, fandubbing, ROM hacking or fan translation of video games, and scanlation. These practices are mostly supported by a strong and consolidated fan base, although larger non professional translation projects normally apply crowdsourcing models and are controlled by companies or organizations. Since 2008, Facebook has used crowdsourcing to have its website translated by its users and TED conference has set up the open translation project TED Translators in which volunteers use the Amara platform to create subtitles online for TED talks.
Жергілікті жер
Локализация зерттеулері қазіргі тіл индустриясының техникалық мәтіндерді тілдерге аудару және бейімдеуін ("локализациялауын") қарастырады, оларды нақты "жергілікті жерге" (тілдік ерекшеліктері мен түрлі мәдени параметрлермен анықталған мақсатты аймақ) қарай сәйкестендіреді. Локализация көбінесе бағдарламалық қамтамасыздама, өнімдерге арналған құжаттама, веб-сайттар және бейне ойындармен байланысты, онда технологиялық аспекті маңызды. Локализациядағы маңызды ұғым – интернационализация, онда бастапқы өнім мәдени ерекшеліктерінен айырылып, бірден бірнеше тілге локализациялауға мүмкіндік береді.
Studies of localization concern the way the contemporary language industries translate and adapt ("localize") technical texts across languages, tailoring them for a specific "locale" (a target location defined by language variety and various cultural parameters). Localization usually concerns software, product documentation, websites and video games, where the technological component is key. A key concept in localization is internationalization, in which the start product is stripped of its culture specific features in such a way that it can be simultaneously localized into several languages.
Аудармашыларды оқыту
Аударма саласы – аудармашыларды оқыту, оқытушылардың аударманы оқытуға қолданатын педагогикалық тәсілдердің жиынтығы және аударма ғылымын толықтыруға бағытталған күш-жігерді қамтиды. Сонымен қатар, аударма оқушылары нақты бір бастапқы мәтіннің дұрыс эквивалентін табуға тырысқанда көптеген қиындықтарға кезеседі. Осы себептерге байланысты, аударма білімі – зерттеуде жауап берілуі тиіс бірқатар сұрақтарды қамтитын маңызды зерттеу саласы болып табылады.
The field refers to the set of pedagogical approaches used by academic educators to teach translation, train translators, and endeavor to develop the translation discipline thoroughly. Moreover, translation learners face many difficulties in trying to come up with the right equivalence of a particular source text. For these reasons, translation education is an important field of study that encompasses a number of questions to be answered in research.
Оқытуларды түсіндіру
Аударма зерттеулері пәні көбінесе аударма зерттеулерінің серігі деп аталады. Бұл екі пәннің ұқсастығынан туындайды, олардың екеуі де идеяларды бір тілден екінші тілге жеткізуден тұрады. Шындығында, аудармашылық қызметі ұзақ уақыт бойы аударманың мамандандырылған түрі ретінде қарастырылды, бірақ ғылыми тұрғыдан негізделген аудармашылық зерттеулері 20 ғасырдың екінші жартысында аударма зерттеулерінен біртіндеп дербес болып шықты. Аудармашылық зерттеулері аударма зерттеулерінің теориялық аясына күшті бағытталған болса да, әрқашан осы қызметтің практикалық және оқу-әдістемелік аспектілеріне назар аударды. Бұл пәннің тұрақты дербестенуіне және аударма зерттеулері сияқты салааралық алғышарттарға негізделген жеке теориялық базаның қалыптасуына әкелді. Аудармашылық зерттеулері бірнеше тәсілдерді дамытып, түрлі парадигмалық өзгерістерге ұшырады, нәтижесінде аудармашылар мен олардың еңбек жағдайларын зерттейтін әлеуметтанулық зерттеулердің соңғы толқыны пайда болды.
The discipline of interpreting studies is often referred to as the sister of translation studies. This is due to the similarities between the two disciplines, consisting in the transfer of ideas from one language into another. Indeed, interpreting as an activity was long seen as a specialized form of translation, before scientifically founded interpreting studies emancipated gradually from translation studies in the second half of the 20th century. While they were strongly oriented towards the theoretic framework of translation studies, interpreting studies have always been concentrating on the practical and pedagogical aspect of the activity. This led to the steady emancipation of the discipline and the consecutive development of a separate theoretical framework based—as are translation studies—on interdisciplinary premises. Interpreting studies have developed several approaches and undergone various paradigm shifts, leading to the most recent surge of sociological studies of interpreters and their work(ing conditions).
Болашақ перспективалары
Аударма зерттеулері университеттердегі аударма мектептері мен курстарының өсуімен бірге дамыды. 1995 жылы 60 елде жүргізілген зерттеуде аударма немесе аудармашылық бойынша университет деңгейінде 250 оқу орны бар екені анықталды. 2013 жылы осы дерекқорда 501 аудармашы даярлайтын мекеме тіркелді. Осыған сәйкес, аударма бойынша конференциялар, аударма журналдары және аудармамен байланысты жарияланымдардың саны артты. Аударманың танымалдылығы аударма зерттеулерінің ұлттық және халықаралық қауымдастықтарының құрылуына да ықпал етті. Осы қауымдастықтардың ондайы 2016 жылдың қыркүйегінде Аударма және Аудармашылық зерттеулері қауымдастықтарының халықаралық желісін құрды. Парадигмалардың көбейіп кетуі саладағы қақтығыстардың ықтимал себебі ретінде қарастырылады. Әлде 1999 жылы «Тержімешілер мен аудармашыларды даярлау: Мыңжылдыққа жаңа бағыттар» атты Вик форумында эссенциалистік емес және эмпирикалық тәсілдер арасындағы тұжырымдамалық айырмашылық талқыланды. Талқылауға қатысқан Розмари Арожо мен Эндрю Честерман екі тәсіл үшін де ортақ негіз табуға тырысты. Пәнаралық байланыс жаңа парадигмалардың пайда болуына мүмкіндік берді, себебі көптеген дамыған теориялар лингвистика, салыстырмалы әдебиеттану, мәдениеттану, философия, социология немесе тарихнама сияқты басқа ғылымдармен байланыс нәтижесінде туды. Сонымен қатар, бұл аударма зерттеулерінің дербес ғылым ретінде фрагментациялануына әкелуі мүмкін. Қақтығыстың тағы бір себебі теория мен практика арасындағы келіспеушіліктерден туындайды. Ертедегі зерттеулердің прескриптивтігі дескриптивтікке және теориялық зерттеулерге жол бергендіктен, мамандар зерттеулердің практикалық қолданылуын азайған деп санайды. Сонымен қатар, университеттердегі ғылыми зерттеулерді бағалауда аударма практикасына көбінесе мән берілмейді. Аударма зерттеулері зерттеу салаларын кеңейтуге бейім, және осы тенденция жалғасады деп күтілуде. Бұл әсіресе бейімделу зерттеулеріне, ішкі тілдік аудармаға, семиотикалық жүйелер арасындағы аудармаға (мысалы, бейнеден мәтінге, мәтіннен музыкаға) және аударманың барлық түсіндіру түрі, демек, барлық түсініктің формасы ретінде қарастырылуына қатысты, бұл туралы Роман Якобсонның «Аударманың лингвистикалық аспектілері» еңбегінде айтылған.
Translation studies has developed alongside the growth in translation schools and courses at the university level. In 1995, a study of 60 countries revealed there were 250 bodies at university level offering courses in translation or interpreting. In 2013, the same database listed 501 translator training institutions. Accordingly, there has been a growth in conferences on translation, translation journals and translation related publications. The visibility acquired by translation has also led to the development of national and international associations of translation studies. Ten of these associations formed the International Network of Translation and Interpreting Studies Associations in September 2016. The growing variety of paradigms is mentioned as one of the possible sources of conflict in the discipline. As early as 1999, the conceptual gap between non essentialist and empirical approaches came up for debate at the Vic Forum on Training Translators and Interpreters: New Directions for the Millennium. The discussants, Rosemary Arrojo and Andrew Chesterman, explicitly sought common shared ground for both approaches. Interdisciplinarity has made the creation of new paradigms possible, as most of the developed theories grew from contact with other disciplines like linguistics, comparative literature, cultural studies, philosophy, sociology or historiography. At the same time, it might have provoked the fragmentation of translation studies as a discipline on its own right. A second source of conflict rises from the breach between theory and practice. As the prescriptivism of the earlier studies gives room to descriptivism and theorization, professionals see less applicability of the studies. At the same time, university research assessment places little if any importance on translation practice. Translation studies has shown a tendency to broaden its fields of inquiry, and this trend may be expected to continue. This particularly concerns extensions into adaptation studies, intralingual translation, translation between semiotic systems (image to text to music, for example), and translation as the form of all interpretation and thus of all understanding, as suggested in Roman Jakobson's work, On Linguistic Aspects of Translation.