Кіріспе

Уорда Аль-Жазаирия (وردة الجزائرية; туған аты Уорда Мохаммед Фтоки (وردة محمد فتوكي); 22 шілде 1939 – 17 мамыр 2012) – алжирлік әнші. Ол египеттік араб тіліндегі әндерімен және музыкасымен кеңінен танымал болды. Араб әлемінде оның есімі кейде жай ғана "Уорда" ("гүл") немесе "Алжир гүлі" деп қысқартылатын.

Ерте өмір

Варда Фтуки 1939 жылы 22 шілдеде Парижде дүниеге келді. Оның әкесі Мұхаммед Фтуки Алжирден, Сук-Ахрас қаласынан шыққан, ал анасы ливандық болған. Ол бес баланың ең кішісі еді. Варда 1950-ші жылдары ән айтумен айналыса бастады. Ол «Там Там» кабаресінде алғаш рет өнер көрсетті, бұл кабаре оның әкесіне тиесілі еді. Латын кварталында, Сен-Северин көшесінде орналасқан «Там Там» араб әнінің көптеген танымал жұлдыздарының, мысалы Сафия Шамия және Фарид Эль Атраш сияқты әртістердің туған жері еді.

ТАМ-ТАМ: Варданың бірінші кезеңі

Мұхаммед Фтуки 1951 жылы «Тунис – Алжир – Марокко» атты акростихтің негізінде мекемені ашты, сол кезде Эль-Джазаир, Эль-Кутубия, Бағдад сияқты басқа да бірнеше ұқсас орындар пайда болды. Фарид әл-Атраш сонда ән салған. Салим әл-Хиллали, тағы бір ахрасиан, жылдар бойы әр түнде сонда ән шырқады. Қазіргі араб әншілерінің тууы мен дамуына орын болған бұл кабарелер, сонымен қатар диаспора өкілдерінің кездесу орны, идеялардың таралуы мен ой-пікірді еркін білдіруге арналған аламаттар еді. Осылайша, Азаттық соғысы кезінде «Там Там» француз ФРН-ның (Алжирдің ұлттық азаттық фронты) құпия мекенжайына айналып, қару-жарақ сақталатын орынға айналды. «Le Tam Tam» Алжирдің тәуелсіздігі үшін күрескен Демократиялық бостандықтардың жеңісі үшін қозғалыс (MTLD) штаб-пәтерімен байланысты болды. Кабаре MTLD штаб-пәтеріне іргелес орналасқан және полиция бақылауында болды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол отбасымен Бейрутке көшіп, балаларының, әсіресе Урда мен Мессаудтың (перкуссияшы және композитор) өнер біліміне арнады. Әкесінің тың еңбегінің арқасында Варда мен оның бауырласының да таланты гүлденді. Мұхаммед Фтуки 1961 жылы Каирде қайтыс болды және сонда жерленді. 1950 жылы ол Pathé Marconi компаниясы үшін алғашқы пластинкасын жаздырды. 1956 жылы, Алжир соғысы басталғаннан кейін, әкесінің кабаресінде ФЛН (Алжир ұлттық азаттық фронты) үшін арналған қарулар табылғандықтан, мекеме жабылып, отбасы елден қуылды. Олар Бейруттің түнгі өмірімен мәшһүр Хамра ауданына көшіп баруды жоспарлады. 1959 жылы Алейдегі казинода композитор Мұхаммед Әбдел Уахабпен танысып, ол оған классикалық ән салу өнерін үйретті және ақын Ахмед Шаукидің «Би Омри Куло Хаббитак» қасидасын оның дауысына бейімдеді. Мысырлық музыкалық фильмдердің режиссері Хелми Рафла оны келісімшартқа алып, Мысырда музыкалық және кино мансабын дамытуға мүмкіндік берді. Ол Рафланың «Алмаз Вэ Абдо Эль Хамули» және «Амираты әл Араб» фильмдерінде түсті.

Ән айту

1972 жылы Алжир президенті Хоуари Бумедиеннің өтініші бойынша Варда египеттік оркестрмен бірге Алжирде өткен Алжирдің тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған салтанатты шараға қатысты. Осы өнер көрсетілісінен кейін Варда күйеуімен өзара келісім бойынша ажырасып, мансабын қайта бастауға шешім қабылдады. Бірақ Мысыр президенті Анвар Садат оның "Inkan el Ghala Yenzad" әні ливиялық көшбасшы Муаммар Каддафиді мақтап айтқаны үшін Мысырда өнер көрсетуіне тыйым салды. Бұл тыйым оның әйелі Жеханның араласуы арқасында алынып тасталды. 1999 жылы оның ең танымал әндерінен құралған "Nagham El Hawa" атты әзіл-қалжың жинағы жарық көрді. 2009 жылы Варда Алжирде өткен 2-ші Панафрикалық фестивальдің ашылу кешінде өнер көрсетті. Сонымен қатар, Мароккодағы "Mawazine" фестивалінің 8-ші кезеңінде 30 000 адамның алдында ән шырқады. Оның соңғы концерттерінің бірі 2011 жылдың қыркүйек айында Ливанда өтті. Оның денесі туған жері Алжирге жеткізіліп, мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізілді. Ол 19 мамырда Алжирдегі Эль-Алия зиратындағы "Шехидтер алаңына" жерленді, бұл алаң ұлттық батырларға арналған. Оның қазасы режиссер Моунс Хаммар түсірген "Eyyam" әнінің музыкалық видеосының түсірілімін тоқтатты. 2013 жылдың мамыр айында музыкалық видео баспасөзге ұсынылды. Әншінің жоғалған бейнесі анимациялық ротоскопинг техникасы арқылы цифрлық түрде қосылды. Билал Зайн музыкасын жазған, ал Мунир Бу Асаф сөздерін жазған ән 2009 жылы жазылған. Оның репертуарында 300-ден астам ән бар. Мансабының барысында Варда ондаған миллион альбом сатты. 2019 жылдың 30 қарашасында Париждегі Батаклан театрында "Mazzika" тобы мен ливандық әнші Ранин Чаар Вардаға арналған концерт ұйымдастырды. 2021 жылы Париждегі Араб Әлемі институты Варданы қоса, "Араб әлемінің диваларына" арналған көрме ұйымдастырды. Көрмеде ХХ ғасырдың ең көрнекті араб әйел суретшілері, аңызға айналған артистер, уақыттан өшпес иконалар, соғыстан кейінгі араб қоғамының дамуына үлес қосқан және бүгінгі күнге дейін құрметпен еске алынатын актрисалар мен әншілердің туындылары қойылды. Варда шебер аспаз болған және мұсылман болғанына қарамастан, тамақ дайындауда шарап қолданудан тартынбаған. Мысырдың "Al Akhbar" газетіне берген сұхбатында, Нил өзеніне қарап тұрған үйінде ол: "Тамақ пісіру, сүйікті мысықтарыма күтім жасау және көне әндерді тыңдауды жақсы көремін" деді. 2009 жылы Мұхаммед VI патшаның бұйрығымен Марокконың Уиссам Алауит орденінің командирі болды, ал Рабаттың уәлісі оған қаланың кілттерін табыс етті. 2012 жылы Франция президенті оны өнер және әдебиет орденінің рыцарі дәрежесіне тағайындады. 2021 жылы Варда Франция президенті Эммануэль Макронның үкіметі тағайындаған 318 "Әртүрлілік батыры" тізіміне енді. Әнші Францияда болашақта көшелерге немесе қоғамдық ғимараттарға ат қоюға болатын "аумақтық әртүрлілікті" көрсететін 251 ер адам мен 67 әйелдің бірі болды.