Кіріспе

Тажикстанда сөйленетін шығыс иран тілі – Ягноби. Ягноби тілі Тажикстанның Зарафшан аймағындағы Ягноб өзенінің жоғарғы аңғарында Ягноби халқының тілі. Ол соғди тілінің тікелей ұрпағы саналады және кейде ғылыми әдебиеттерде неосоғди тілі деп аталады. Ягноби тілінде шамамен 12 500 адам сөйлейді, олар бірнеше қауымға бөлінген. Басты тобы Зафаробод аймағында тұрады. Ягноб аңғарында да көшіп келгендер бар. Кейбір қауымдар Зуманд және Көктеппа ауылдарында, сондай-ақ Душанбеде немесе оның маңында тұрады. Ягноби тілінде сөйлейтін көптеген адамдар тәжік тілін де біледі. Ягноби тілі көбінесе күнделікті отбасылық қарым-қатынас үшін қолданылады, ал тәжік тілі – бизнес және ресми істер үшін. Бір орыс этнографына жақын тұратын тәжіктер, Ягнобилердің ислам дінін қабылдауына кешіккендіктен оларға ұзақ уақыт бойы жау болған, Ягнобилердің өз тілін тәжіктерді шатастыру үшін "құпия" қарым-қатынас құралы ретінде қолданғанын айтқан. Бұл оқиға кейбіреулердің Ягноби немесе оның туындылары құпия код ретінде қолданылған деген ойға келгеніне себеп болды. Бұл тіл этникалық қауымдастықтың бастауыш мектептерінде оқытылады, сонымен қатар Тажикстан азшылық тілдерінде, оның ішінде Ягноби тілінде білім беруді қолдау үшін заң қабылдады. Екі негізгі диалект бар: батыс және шығыс. Олардың ерекшелігі негізінен дыбысталуында. Мысалы, тарихи *θ дыбысы батыс диалекттерде t, ал шығыс диалекттерде s дыбысына сәйкес келеді: met – mes 'күн' (соғди тілінен mēθ). Батыстағы ay шығыстағы e дыбысына сәйкес келеді: wayš – weš 'шөп' (соғди тілінен wayš немесе wēš). Ерте соғди тобындағы θr (кейін ṣ̌) шығыста sar, ал батыста tir болып айтылады: saráy – tiráy 'үш' (соғди тілінен θrē/θray немесе ṣ̌ē/ṣ̌ay). Екі негізгі диалекттің арасында екі диалектің де ерекшеліктерін бөлісетін аралық диалект те бар.

Фоналогия

Ягноби тілінде 9 монофонг (3 қысқа, 6 ұзын), 8 дифтонг және 27 дауыссыз дыбыс бар.

Морфология

W, E және Tr. Батыс, Шығыс және Көшкінші диалекттерді көрсетеді.

Сөздік

Ягноби тілінің сөздік қорын білуге үш негізгі зерттеме көмектеседі: Андреев пен Пещереваның "Ягноби мәтіндері" еңбегінде ұсынылған ягноби-орыс сөздігі, содан кейін Хромовтың "Ягноби грамматикасы" еңбегіндегі қосымша сөз тізімі. Ал соңғы жұмыс – Хромовтың шәкірті, ягноби тілінің тумасы Сәйфиддин Мирзозода құрастырған ягноби-тәжік сөздігі. Ягноби тіліндегі тәжік сөздері сөздік қорының көп бөлігін құрайды (шамамен 60%), одан кейін түркі тілдерінен келген сөздер (5% дейін, көбінесе өзбек тілінен) және аздаған орыс сөздері (шамамен 2%; орыс тілі арқылы көптеген халықаралық сөздер де ягноби тіліне енген). Сөздік қорының тек үштен бірі шығыс ирандық текті болып табылады және оны соғдия, осетин, памир тілдері немесе пушту тілдерінен белгілі тілдермен салыстыруға болады. 2010 жылы Карл университетінің гуманитарлық факультеті ягноби-чех сөздігін жариялады.

Үлгі мәтіндер

Латын Fálɣar және Yáɣnob негізгі тіл екені анық, бірақ олар тәжік тілінде сөйлейді, ал біз ягноб тілінде сөйлейміз. Біз "Мʏ́штиф" дейміз, олар "Муждив" дейді. Кирилл Фалғарат Яғноб негізгі лафзшинт ӣх гумун, неки ахтит тоҷикипӣ оошт, мох яғнобипӣ. "Мӯштиф" оомишт, ахтит "Муждив" оошт.

Насретдин туралы анекдот

Латын Кирилл IPA аудармасы Nasriddī́n ī xūd či bozór uxš tangái axirī́n. Насриддин Илаһуд чи бозор ухш тангаи ахирин. Насретдин базардан алты тангаға түбетей сатып алды. Кахик вохурдш авi, чаи апурсошт: Кездескен әркім одан: "Xūd čof pūl axirī́nī?" деп сұрайды. "Қайда ақша?" "Түбетейканы қаншаға сатып алдың?" Nasriddī́n ī́ipiš awób atifár, dúipiš awób atifár, tiráyipiš awób atifár, aɣór: Насриддин ӣипиш ҷаоб атифар, дуипиш ҷаоб атифар, тирайипиш ҷаоб атифар, ағор: Насретдин біріншісіне жауап берді, екіншісіне жауап берді, үшіншісіне жауап берді, сосын: "Hámaipi awób tiómfar, zīq vómišt". "Хамаипӣ ҷаоб тифаром, зиқ вомишт". "Егер мен бәріне жауап берсем, ақылымды жоямын". Аксюдш чи сарш анос, bozórisa adáu̯, fayród akún: Ах хӯдш чи сарш анос, бозориса ада, файрод акун: Ол түбетейін басынан шешіп алып, базарға қарай жүгірді де, "Эй, адамдар!" деп айқайлады. "Е odámt! "Э одамт! "Құлақ салыңыздар! "Бұл сіздер үшін маңызды жаңалық!" Тез алаңға жиналаңыздар, сол жақта топласыңыздар! Kattóti šumóxpi árkšint ast!" Каттоти сіздермен бірге жүріп жатыр". "Үлкендердің сіздермен ісі бар!" Odámt hamáš maydóni īyóka ǰām avór, áni šáhri hičúxs nàapiráxs. Одамт ҳамаш майдони ӣёка ҷаъм авор, ани шаҳри ҳичухс наапирахс. Барлығы да алаңға жиналды, қалада ешкім қалмады. Nasriddī́n balandī́i sári asán, fayród akún: Насриддин баландии сари асан, файрод акун: Насретдин биік жерге шығып, "Эй, адамдар! Ғылымды біліңдер, мен осы түбетейді алты танғаға сатып алдым!" деп айқайлады. "Е odámt, ɣiríft, nihíš xūd man uxš tangái axirī́nim." "Э одамт, ғирифт, ниҳиш хӯд ман ухш тангаи ахириним".