Кіріспе

Жапон журналисі және саясаткер (1886–1943)

Сейго Накано (中野 正剛) – Жапония Империясындағы журналист және саясаткер, ең алдымен «Тохокай» («Алыс Шығыс қоғамы») партиясын басқарған арқылы оңшыл саясатқа қатысқанымен, сондай-ақ Тоджо Хидекиге қарсылығымен және түсініксіз жағдайларда өз-өзіне қол жұмсауымен белгілі. Фукуока қаласында туған Накано Васеда университетінде төрт жыл оқыды, 1909 жылдың шілдесінде бітіргенге дейін «Жапония және жапондықтар» (Nihon oyobi Nihonjin) журналына бірнеше мақала жазды. Осы және басқа да сөздері мен мақалаларында ол өзінің саяси көзқарастарын білдірді. Накано өмірі бойы Жапонияның билігіне қарсылық көрсетті, Кацура Таро, Барон Танака Гиичидің Сейюкай кабинеті және, ақырында, Тоджо Хидеки сияқты олигархтарды сынады, соңғысы оның өмірін қиюына себеп болды. Алайда, осы қарсылыққа қарамастан, Накано саяси партиялар мен диетада жұмыс істеуге, жас офицерлердің зорлық төңкерістері мен бүліктерін қабылдамауға бекінді. Оның саяси ойларына Ойомей дәстүрі үлкен әсер етті. Жеке тұлғаға қатысты интуиционистік, автономистік көзқарас ұстанатын Ойомей ой-пікірі байлық пен жемқор билікке бағынудан гөрі «жақсы» немесе «әділ» деп танылған нәрсені ұстануды баса көрсетті. Саиго Такамориді, Накано өзінен әлдеқайда ұлы батыр деп есептеді, Ойомей Мейджи үкіметіне қарсы көтерілісін батырлық деп қастерледі. Мейджи қалпына келтіру туралы пікірінде Накано бұл оқиғаны Шогунаттың деспотиялық билігіне қарсы халықтың наразылығының нәтижесі деп қарастырды. Бірақ қалпына келтірудің көшбасшылары деспотиялық үкіметке қарсы ерлікпен күш салғанмен, Саиго сияқты бостандыққа құштар адамдар шеттетіліп, Мейджи олигархиясы Батыс идеяларының елге ағылуына жол беріп, Жапонияның ерекше рухын жойып, халық қалауына қарсы олигархиялық бюрократиялық жүйені құрды. 1-ші Конституциялық қорғау қозғалысы кезінде ол «Асахи Шимбун» газетінде жазушы ретінде Кацура кабинетіне және ханбацу жүйесіне қатысты шабуылдар жасады, бұл оған либерал ретінде бедел әкелді, бірақ газеттің наразылығына да себеп болды, нәтижесінде ол 1916 жылы «Тохожиронша» газетін шығарды. 1920 жылы диетаға сайланғаннан кейін Накано жас реформатор саясаткерлердің қатарына қосылды, ақырында 1922 жылы Инукай Цуёси және «Какушин Курабу» (Реформа клубы) бірікті, бірақ кейіннен екі үлкен партияның бірінен тыс жерде ешқандай маңызды өзгеріс жасалмайды деп сеніп, 1924 жылы «Кенсейкайға» ауысты. Маньчжурия оқиғасынан кейін Накано заговоршыларды бағалады, олардың шешуші әрекеттерін Танака кабинетінің Қытай мәселесі бойынша қатал саясат пен АҚШ-қа бағыну арасындағы тартыспен салыстырды. 1930 жылдардың басындағы дағдарыс жағдайында мықты үкімет құру үшін Накано алдымен «Сейюкай» мен «Минсейто» одағын ұйымдастыруға тырысты, содан кейін Адачи Кензомен бірге «Kokumin Domei» (Азаматтар Альянсы) саяси партиясын құрды. Алайда, екі тұлға арасындағы келіспеушіліктерге байланысты Накано 1936 жылы «Тохокайды» құру үшін бөлінді. Ақырында ол «Тайсей Йокусанкайға» қосылды, бірақ 1940 жылдың соңында консервативті күштер, негізінен заибацулар мен партиялық саясаткерлер оған қойған шектеулерге наразылық білдіріп, кетіп қалды. Ол Тоджо Хидеки мен оның кабинетіне қарсы күресіп, 1943 жылы үкімет қысымымен өз-өзіне қол жұмсады.

Ерте өмір

Накано Цинтаро Накано (中野 甚太郎) Кюсюдегі Фукуока қаласында туды, ол отбасының үлкен және аға баласы болған. Оның әкесі Тайжиро Накано кедей самурайлар отбасынан шыққан, кепілдік беру дүкенінің иесі еді. Оның анасы Тора Накано болды. Наканоның Тайсуке және Хидето деген екі ағасы, ал Теру және Мура деген екі қарындасы болды. 5 жасынан 14 жасқа дейін Накано бастауыш мектепті бітіріп, содан кейін Фукуока префектурасының Шуюкан мектебіне оқуға түсті. Бастауыш сыныптарда оқығанда ол жақсы оқушы болып есептелді. Шуюкан мектебінде Накано дзюдоға қызығушылық танытты, бірақ бірінші курста аяғына жарақат алып, қайта оқуға мәжбүр болды, бұл оның әскери қызметке қабылдануына кедергі келтірді. Осы кезеңде ол мектеп журналына Масаката деген псевдониммен мақалалар жаза бастады және Шимбукан деп аталатын жауынгерлік өнер орталығын құруға көмектесті. 1905 жылдың сәуір айында Накано Токионың Шинжуку ауданында орналасқан беделді жеке университет – Васеда университетінің Саяси ғылымдар факультетіне оқуға түсті. Сол кезде оның әкесінің бизнесі банкротқа ұшырағандықтан, оқу ақысын төлеу үшін «Нихон ойоби Нихондзин» («Жапония және жапондықтар») журналына жаза бастады, осылайша журналдың иесі Мияке Сетсуреймен танысты. Сонымен қатар, ол құпия ультраұлттық қоғам Генёшаның ең ықпалды тұлғасы Мицуру Тоямамен де танысты. Накано ешқашан Генёшаға қосылмаса да, өмір бойы онымен және Тоямамен байланысын сақтап келді. Васеда университетіне түскеннен кейін төрт жыл өткен соң, 1909 жылдың шілде айында бітірді.

Журналистикадағы мансабы

Накано бітіргеннен кейін саясатқа қадам басу үшін журналистика саласында мансап қуды. 1911 жылы ірі әрі танымал «Асахи Шимбунға» ауысудан бұрын ол қысқа мерзімге «Ничи Ничи Шимбунда» жұмыс істеді. «Асахида» жазған мақалаларында ол саяси көзқарастарын жариялады, мысалы, «Қызметтегі және қызметтен тыс саясаткерлер» деген мақаласында аристократия өкілі Кацура Тароны және тағы бір аристократ, сондай-ақ көпшілік «Сейюкай» партиясының жетекшісі Сайонжи Кинмочиді сынға алды. Олардың біреуі премьер-министрліктен кеткенде, екіншісі оның орнына келіп отыруына жасаған келісімін айыптады. Синхай революциясы кезінде Накано Ямагата Аритомо сияқты адамдардың қарсылығына қарамастан, революционерлерді қолдады және Шанхайға іссапармен барып, Сунь Ятсенмен кездесті. Тайшо саяси дағдарысы басталғанда, Накано «Асахидағы» лауазымын пайдаланып, Кацура Таро мен үкіметті қатал сынады және 1913 жылы хаттарын кітапқа жинады. Алайда, Наканоның газеттегі батылдығы оған басшылықта көп жау жаратты, сол жылы ол Кореяға ауыстырылды. Кореяда ол губернатор Тераучи Масатакеді колонияны деспотиялық түрде басқарғаны үшін сынады. Кореяға көшуден бұрын Накано Мияке Сетсурейдің қызы Тамикоға үйленді. 1915 жылдың наурыз айында Накано Кореядағы қызметін аяқтап, Ұлыбританияға сапарлады. Ол кезде Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған еді. Саяхаты барысында ол Батыс державаларына деген наразылығын күшейтіп, жалпыазиялық идеяға сене бастады. Ұлыбританиядағы жағдайды ыдырау белгілері деп санады және 1917 жылы Батыстың екіжүзділігін айыптайтын мақала жазды. Олар әділдік пен өз ұлтының тағдырын өзі шешуді уағыздаса да, өз отарларында зорлық-зомбылықты жалғастырды. Наканоның көңілі қатты күйзеліске түсіп, 1916 жылы АҚШ арқылы Жапонияға жоспарланған мерзімінен бұрын оралуға шешім қабылдады. Жапонияға оралғаннан кейін «Асахидан» кетіп, «Тохожиронша» («Шығыс шолуы») газетінде жұмыс істеді, оның бас редакторы болды. «Тохожиронша» мен «Нихон ойоби Нихондзин» газеттері кейіннен Канто жер сілкінісі салдарынан қирап, 1923 жылы «Гакан» («Біздің көзқарастарымыз») газетін құру үшін бірікті. «Тохожиронша» арқылы ол Окума кабинетінің жиырма бір талабын сынады, жапондық делдалдық арқылы Қытайдың солтүстік және оңтүстік үкіметтерін қайта біріктіруді қолдады және күріш көтерілісін жақтады. Ол сондай-ақ Сибирьге жасалған интервенцияға қарсы шығып, кеңестік Ресейді мойындауды талап етті, өйткені бұл ағылшын-американдық блоктың үстемдігін әлсіретеді деп сенді. 1919 жылы Накано Версальдегі бейбітшілік конференциясы туралы баяндама жасау үшін сапарға шықты. Жапонияға оралғаннан кейін ол үкіметтің АҚШ-қа қарсы күрестегі әлсіздігін сынады, нәтижесінде газет таралымы 2000-нан 7000-ға дейін үш еседен астамға өсті.

Саясаттағы өрлеуі

1917 жылы Накано өзінің туған қаласы Фукуокада диеталық орын үшін тәуелсіз науқан жүргізді, бірақ сәтсіз аяқталды. 1920 жылы ол қайтадан сайлауға түсті. Енді «Тохожиронша» басылымдарындағы жазбаларының арқасында артқан даңқы, «Қара Аждаһа» қоғамы қолдаған қарсы үміткердің сайлаудан бас тартуы (ол Ресей мәселесінде Наканоға қарама-қарсы пікірде болды) және сайлаушылардың көбеюі Наканоға диетада орын алуға көмектесті. Ол ұлттық қайта құруды жақтаған жапон саясаткерлерінің жаңа, реформашы буынының бір бөлігіне айналды. Соғыстан кейінгі наразылықтың жаңа партияларға сол кездегі екі үлкен партия – Сейюкай мен Кенсейкаймен бәсекелесуге мүмкіндік беретініне үміттене отырып, Накано 1921 жылы «Тәуелсіздер клубына» (Мушозоку Курабу), ал бір жылдан кейін «Реформа клубына» (Какушин Курабу) қосылды. Екеуі де жас, прогрессивті элементтерімен көзге түсетін партиялар еді, соңғысы Инукай Цуюсидің ықпалында болды, оны Накано Тайшо саяси дағдарысы кезінде ынта-қайратпен қолдаған болатын. Бірақ уақыт өте келе Накано Инукайдың билікпен жиі келісімдерге баруына көңілі тоймады, сондай-ақ кішігірім партияда қалып, ешқандай нақты өзгеріске ықпал ете алмайтынына сене бастады. 1924 жылы ол «Конституциялық саясат қауымдастығына» (Кенсейкай) қосылып, Адачи Кендзо фракциясына қосылды. 1927 жылы Кенсейкай Вакацуки кабинеті өзінің қарсыласы Сейюкаймен келісім жасады, бұл ресми түрде жаңа императордың таққа отыруына деген құрметпен түсіндірілді, бірақ шындығында жалпыға бірдей сайлау құқығы бойынша өткізілетін елдің алғашқы сайлауының қандай нәтижелер беретініне қатысты белгісіздік болды. Бұл қадам Кенсейкай ішінде сынға ұшырады, соның салдарынан Накано Қаржы министрлігінің кеңесшісі болып тағайындалды. Алайда, сол жылдың соңында Вакацуки кабинеті құлағаннан кейін Накано лауазымынан кетуге мәжбүр болды, ал барон Танака Гиичи жаңа Сейюкай кабинетін құрды. Накано Танака мен оның кабинетімен бірнеше рет қақтығысты. 1926 жылы ол Танаканы Сибирьге жасалған интервенция кезінде әскери министр болып жұмыс істегенде қаржыны жымқыруда айыптады. Танака премьер-министр болған кезде Накано оған қарсы сынап-жарғылады, Қытай мен Маньчжурияға қатысты қатаң сыртқы саясатын сынады, сондай-ақ АҚШ алдында әлсіздік танытты. 1927 жылы Накано Кенсейкайдың мұрагері – Минсейто партиясын құруға көмектесті. Партиядағы беделінің артуын көрсете отырып, Накано партия директоры, сайлауалды кампания жетекшісі болды және партия бағдарламасын әзірлеуге жауапкершілік алды. Жан Цуолиннің қазасынан кейін Танака кабинеті құлағаннан кейін Хамагучи Осачи басқаратын Минсейто кабинеті құрылды. Наканоға Парламенттік байланыс вице-министрі лауазымы ұсынылды, ол онда мемлекеттік және жеке меншік компаниялардың аралас құрылымын құру арқылы телефон индустриясын кеңейту жоспарын жасады, бірақ оның жоспарларын премьер-министр Хамагучиге жасалған қастандық әрекетінен ауыр жарақат алғаннан кейін премьер-министр міндетін атқарушы болған Шидехара Киджуро тоқтатты. Накано наразылық білдіріп, отставкаға кетті. Наканоның Минсейтомен келіспеушіліктері болды, әсіресе алтын стандартты қайта енгізу мәселесінде, ол оны кемшілік деп есептеді. 1931 жылы Маньчжурия оқиғасы болғанда, Накано жас офицерлердің жағына шығып, олардың рухын жоғары бағалады және «Ōyōmei» дәстүріне ықпал етті, ол әрекет пен интуицияға баса назар аударды. Жас офицерлермен элиталық бюрократияны ұнатпағанына қарамастан, Накано әрқашан жүйе ішінде жұмыс істеуге тырысты.

Минсейтомен ажырасу

1932 жылы Ұлы депрессия және Маньчжурия оқиғасы сияқты соңғы оқиғалар Наканоны әлем мен билік құрылымының дағдарысқа бет бұрып бара жатқанына көндірді. Мықты үкімет құру үшін ол бастапқыда екі ірі саяси партия – Сейукай мен Минсейтоның бірігуін құруға тырысты. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталған соң, Накано Адачи Кендзо және оның жақтастарымен бірге Кокумин Домей (Ұлттық Альянс) құрып, Минсейтодан бөлінді және ұлттық жаңғырту туралы бұрынғы ұсыныстарын кеңейтіп, дамытты. "Тенкан Нихон но Доко" ("Өзгерістегі Жапонияның бағыттары") атты жарияламасында ол сол кездегі басты үрдістің бірпартиялық жүйеге қарай бағытталғанын, ал британдық үлгідегі парламенттік саясат пен еркін экономика ескіргенін мәлімдеді. 1933 жылғы "Кокка Кайдзо Кейкаку Корио" ("Ұлттық жаңғырту жоспарының жобасы") атты жарияланымда Накано корпоративтік жүйені жақтады. Кокумин Домей құрылғаннан кейін партиялық бағдарлама "халықтың тұрмысын қамтамасыз етуді мақсат ете отырып", "бақыланатын экономиканы" құруға шақырды. Жапонияны жаңғырту жолында Накано Канжи Ишивара сияқты әскери қайраткерлермен байланыс орнатып, Маньчжурияны мойындауды ынталандырды. Алайда Наканоның Кокумин Домейдегі уақыты шектеулі болды. 1932 жыл өте бара жатқанда, оны үмітсіздікке толы билік құрылымынан бөлінуге итермелеген дағдарыс сезімі де әлсіреп, Адачидың тудырған керісіншіліктері күшейді. Наканоны әсіресе Адачидың партиялық форма – қара көйлек киюден бас тартуы, себебі ол оны көңілсіз деп ойлады, және Окада кабинетіне қолдау көрсетуі қынжырды. 1936 жылдың мамырында Накано "Тохокай" ("Алыс Шығыс Қоғамы") құрып, бұл оның халықтық партия құруға жасаған соңғы әрекеті болды. 30-жылдардың басында Наканоның отбасында да қайғылы оқиғалар орын алды. 1934 жылы әйелі туберкулезден, 1931 жылы баласы шаңғы тебу кезінде апатқа ұшырап, ал 1935 жылы екінші ұлы қан уланудан көз жұмды. Ел деңгейінде дағдарыс сезімінің әлсіреуі Наканоны Жапонияның ұлттық жаңғыруы Маньчжурия оқиғасындағыдай халықаралық шаралар арқылы жеделдетілуі мүмкін екендігіне сендірді.

Гитлермен кездесу және ИРАА-да болған уақыт

26 ақпандағы оқиға кезінде Накано ұлдарын алыстан көтерілісшілерді көруге қуанып алып келді, бұл оқиға қайта жаңғыруды бастауы мүмкін деп санайды, бірақ көтеріліс басылған кезде Наканоның үміті де солай күйреп қалды. Алайда Қытай соғысының басталуымен ол осы жанжалдың Жапонияны қайта құруға қажетті мүмкіндік болады деп сенді. Накано соғысты ынтамен қолдап, Чан Кай Шек Батыстың қуыршағы екенін мәлімдеді. 1937 жылдың желтоқсан айында ол Бенито Муссолинимен жеке кездесу өткізді. Келесі айда Накано Адольф Гитлер мен Иоахим фон Риббентроппен кездесіп, неміс диктаторына Қытайдың ұлттық үкіметі өлім аузында екенін айтты. Ол сондай-ақ ағылшын-американдық блогына қарсы Ось державаларымен тығыз ынтымақтастық орнатуға шақырды. Осы кезде Наканоның нацистік және әскери риторикасы диетада оған жаулар табуын бастады. 1939 жылы Накано Тохокайды социалистік Шакай Тайшутомен біріктіру арқылы кеңейтуге тырысты. Соңғы жылдары бұл партия әскер мен бюрократияны заибацуларға қарсы қолдауға көбірек бейімделді, капитализмге қарсы ортақ мақсатта бірігіп, Қытай соғысын қолдады. Алайда, билікті бөлу мәселесі бойынша келіспеушіліктерден кейін бірігу сәтсіз аяқталды және екі тарап тек достық қарым-қатынасты сақтауға келісті. Сол жылы Қытайға сапармен келген Сейукай мен Минсейто Наканоға диетада шабуыл жасап, оның қолдауын азайтып, отставкаға кетуге мәжбүр етті, бірақ ол кейіннен 1942 жылы қайта сайланды. 1939 жылдың қаңтар айында Накано тоталитарлық Жапонияның қажеттілігі туралы сөз сөйледі. Ол "фашизм де, нацизм де біздің ұлтымызға жарамайды" дегендерге қарсы шықты. Ол содан кейін ескі стильдегі консервативті деспотизм мен "негізге негізделген тоталитаризмді" ажыратты. Көпшілік билікке қарсы (өйткені көпшілік "қазіргі заманның құлдырауына нақты себепкер") және "басқаларға қамқорлық танытпайтын жекелеушілікке" қарсы тұрып, ол "демократиядан асып түсетін үкіметке" шақырды, ол "адамның мәнін" ескереді. "Ортақ идеалдар мен сезімдерді бөлісетін" адамдардың бірігуі арқылы "үлкен ұлттық ұйым" құрылуы мүмкін. Жоғары азаматтық және әскери шенеуніктердің, сондай-ақ артықшылықты капиталдың билік монополиясына қарсы күресте ол жапондық жағдайға антисемитизм тақырыбын бейімдеді. Гитлердің Ұлы соғыста Германияның жеңілісі Германия мен Австралия бюрократиясымен біріккен қаржы мен басқарудағы еврейлердің үстемдігіне байланысты болды деген мәлімдемесін еске түсіріп, ол соғыс уақытындағы жапон экономикасын бюрократтар мен мемлекеттік экономикалық агенттіктердегі капиталистік серіктестерінің бақылауымен салыстырды, оларды сипаттау үшін "юдая шуги" (еврейлік ойлау қабілеті) деген ұғымды енгізді. 1940 жылы Накано Жапонияда жаңа тәртіпті ұйымдастыруға көмектесетін орган құруға дайындық жасау үшін ой-толғау орталығы ретінде премьер-министр Фумимаро Коноэ құрған Жаңа құрылымды дайындау комитетіне қосылды. Сол жылдың соңында Тайсей Йокусанкай (Императорлық басқаруға көмек көрсету қауымдастығы) осы органның нәтижесінде құрылды және Накано атқарушы директор болып тағайындалды. 1942 жылғы сайлау нәтижесі де Наканоны көңілсіздікке түсірді, өйткені ол 46 үміткерді тіркеді және 20-сы сайлануын күтті, бірақ тек 7-і, өзінің ішінде, сәтті болды. Ол "Йокусан Сейжикай" ұйымына қосылды. Ақырында Накано Тоджо мен ИРАА-ны қатты сынады. Ол партияның халыққа диктатура орнату үшін бюрократияның құралына айналып бара жатқанын және оның халық еркінен алыс екенін мәлімдеді. Ол Тоджоны деспот деп атады. Наканоның Тоджоға ашуының себептері бюрократияның қатал экономикалық бақылауы мен Тынық мұхитындағы Жапонияның жағдайының нашарлауы болды. Перл-Харборға шабуылға дейін Накано Оңтүстік-Шығыс Азиядағы отарлық аумақтарға кеңеюді ынтамен қолдады, өйткені Франция мен Нидерландыдағы еуропалық билеушілер немістермен басып алынған немесе Ұлыбритания жағдайында Германиямен соғысқа байланысты ұсталған, оларды Жапония оңай басып алып, босата алады. Алайда, АҚШ-ты қақтығысқа тарту Наканоны алаңдатты. Васеда университетінде Накано "Әлем жеке тұлға арқылы өркендейді" (Тенка Ичинин о Мотте Окору) атты сөз сөйледі. Онда ол Киши Нобусуке мен бюрократияны сынап, Жапонияның соңғы тарихын қарастырды. Ол сондай-ақ белгілі жапон либералы Итагаки Тайсукені және жалпы жапон либерализмін мақтап, оны ағылшын-американдық либерализмінен ажыратты. Мұндай сын оған үкімет тарапынан күшейтілген қысымды әкелді. Наканоға мақалалар жариялауға немесе қоғамдық сөздер сөйлеуге тыйым салынды. 1943 жылдың маусымында Накано диета мүшесінің қуылғандығына байланысты "Йокусан Сейжикай" ұйымынан кетті. Өмірінің соңғы айларында Накано Тоджо кабинетін құлатуға көмектесуге тырысты. Ол Коноэ Фумимаро, жоспарлау кеңесінің офицері Танабе Тадао, Мацумаэ Сигэёси, Хатояма Ичиро және Хигасикуни ханзадасы сияқты адамдарға жүгінді. Ақырында Накано аға дипломаттарды Тоджоны қызметтен алып тастап, оның орнына генерал Угаки Казусиге қоюға көндіруді жоспарлады. Тоджоның адал жақтастары әскер мен үкіметтен қуылса, экономика соғыстың бағытын өзгерту үшін және АҚШ-ты бейбіт келісімдерге мәжбүр ету үшін қайта құрылатын еді. 21 қазан күні Тоджо кабинеті экономикалық бақылауды күшейту жоспарын ұсынғанда Наканоны диетадан шығарып тастауды көздеп, полиция Наканоны және 100-ге жуық адамды қамауға алды. Қамауда Накано үкімет туралы зиянды қаңқу сөздер таратқанын мойындады. Алайда, бұл мойындау оны заңды түрде ұстап тұруға және 26 қазан күнгі диета отырысына қатысуына кедері келтіре алмағандықтан, Накано келесі күні диетаға қатыспау туралы келісімге қол қойды және 25 қазанда босатылды. Накано өмірге қол жұмбас алдында, оның бөлмесіндегі Гитлер мен Муссолинидің портреттері Кусуноки Масасиге, адалдығымен танылған самурайдың мүсінімен және өмірі бойына құрмет тұтқан Сайго Такаморидің өмірбаянымен ауыстырылды. Оның жерлеу рәсіміне 20 000 адам қатысты.