Кіріспе
Порторож () – Словенияның оңтүстік-батысындағы Пиран муниципалитетіне қарасты Адриатика теңізі жағалауындағы курорттық және емдеу-сауықтыру орталығы. Оның қазіргі дамуы 19 ғасырдың соңында алғашқы денсаулық сақтау курорттарына сұраныс артуымен басталды. 20 ғасырдың басында Порторож Опатия, Лидо және Градо қалаларымен бірге Адриатика теңізінің ең танымал жағажай курорттарының біріне айналды, ол кезде бұл аймақ Австрияның теңіз жағалауының бір бөлігі болды. Қазір Порторож Словенияның маңызды туристік орталықтарының бірі. Орталықта орналасқан Palace Hotel бір кезде Австро-Венгрия монархиясының ең маңызды курорттарының бірі болса, қазір Венеция мен Дубровник арасындағы ең жақсы қонақүйлердің бірі болып саналады. Аталған елді мекен мен оның төңірегіндегі аймақтарды Порторож халықаралық әуежайы қамтамасыз етеді, ол Сечовле ауылының жанында орналасқан.
Атауы
Словениялық Порторож атауы итальян тілінен алынған Порторозе сөзінен келген, сөзбе-сөз мағынасында "гүлдер порты". Бұл атау 12 ғасырда Porto di rose деп тіркелген. Атаудың шығу тегі Санта-Мария-делле-Розе – "Гүлдердің Әзіресі Мария" есімді, бұл елді мекендегі бұрынғы шіркеудің қасиетті қамқоршысы болған әйелдің есімінен басталады.
Тарих
Елді мекеннің тарихы көршілес Пиран қаласымен тікелей байланысты, онда иллириялық қоныс жайлаушылар ежелгі дәуірде өмір сүрген. Олардың ізінен кельт тайпалары келді, олар кейіннен Рим империясы тарапынан 178 ж.б.д. жаулап алынып, қосылды. Археологиялық қазбалар осы кезеңде аймақта көптеген шаруашылықтар мен виллалар, сондай-ақ villae rusticae деп аталатын шаруашылық ғимараттары салынғанын көрсетеді. Аймақтың ірі дамуы тек империя құлағаннан кейін басталды, варварлардың шабуылынан қорғаныс іздеген қоныс жайлаушылардың саны артты. 7 ғасырда аймақ Византия империясының құрамына кірді. Феодалдық үстемдікке наразылықтың күшеюімен қатар, Венеция Республикасының күшінің артуына байланысты Пирано елді мекені Венециямен сауда шартына қол қойды, ол белгілі бір дәрежеде автономияны қамтыды. Бұл аймаққа алғаш келген діни ордендердің бірі бенедиктиндер болды. 12 ғасырда кеңірек аймақта төрт монастырь және одан да көп шіркеулер болды. Олардың ішінде ең көнесі – 13 ғасырдың басында шығанақтың жанында орналасқан Розарийдің Әйелі шіркеуі. Оның атауы Sancta Maria Roxe немесе S. Maria delle Rose болды, ал 1251 жылы шығанақ Portus sanctae Mariae de Rosa деп аталды. Елді мекен тарихындағы маңызды рөлдердің бірін Сент-Лоранс монастыры атқарды, онда бенедиктиндер тұзды су және тұзды сазды қолданып, ревматизм, асцит және басқа да ауруларды емдеді. 1210 жылы аймақ Аквилея патриархатының билігіне көшті. 13 ғасырда Пирано 1282 жылдың желтоқсанынан 1283 жылдың қаңтарына дейін қысқа соғысқа қатысты, онда Венеция Республикасынан жеңіліске ұшырады. Венеция билігінің екінші кезеңінде, Истрия түбегіндегі басқа қалалардан өзгеше, Пирано Венеция үстемдігіне адал болды және осының нәтижесінде республика ішінде ерекше жеңілдіктерге ие болды, бұл жергілікті экономиканың өркендеуіне әкелді. 1797 жылы Венеция үстемдігі аяқталды, Австрия империясы аймақты 1806 жылға дейін қысқа мерзімге басып алды. 1806-1813 жылдар аралығында бүкіл Истрия түбегі Ильрия провинцияларының құрамына кірді. Екінші Австрия үстемдігі кезінде сауданың кеңеюі және жақын жердегі Луция мен Сечовледегі маңызды тұз өндіріс орындарының дамуымен экономикалық өсім орын алды. Ұлы соғыстан кейін Рапалло шарты бойынша Истрия түбегі Италия Корольдігінің бір бөлігіне айналды. Корольдік, содан кейін фашистік үстемдік кезінде аймақ экономикалық құлдырау мен халық пен мемлекет арасындағы азаматтық қақтығыстардың ортасында болды. Екінші дүниежүзілік соғыста аймақта көп қимыл-қозғалыс болған жоқ, бірақ Триесттің маңызды өнеркәсіптік орталығы бірнеше рет бомбалауға ұшырады. Соғыстан кейін елді мекен Біріккен Ұлттар Ұйымы басқаратын Триест еркін аумағының құрамына кірді. Триест мемлекеті таратылғаннан кейін ол Югославияның бір бөлігіне айналды.
Экономика
Портороз экономикасы негізінен туризм және құмар ойындары индустриясына негізделген. Мұнда кемежай, көптеген спорттық жабық және ашық нысандар, сондай-ақ бірнеше казино, көптеген қонақ үйлер мен пәтерлер үйі бар.
Туризмді дамыту
XIX ғасырдың екінші жартысында Пирано муниципалитетінің басшылары мен жергілікті дәрігерлер аймақта туризмді дамытуды шешті, олар тұзды сумен және тұзды сазбен емдеу ұсынып, денсаулық сақтауды жандандыруға көмектесті. 1879 жылдан бастап Джованни Лугнано түрлі келушілерге тұзды емдеуді ұсынған алғашқы адам болды. 1885 жылы, жаңа тұзды емдеудің табысты басталуынан кейін бірнеше жыл өткен соң, жаңа емдеу орталықтары мен жеке виллалардың құрылысы басталды, ал 1890 жылы әйгілі Palace қонақ үйінің іргесі қаланды. 1908 жылы танымал австриялық дәрігер Орацио Пупини санаторий ашты. Ол сонымен қатар Австрия теміржолының бас дәрігері және Австрия дәрігерлер қауымдастығының мүшесі болды. 1902 жылы Parenzana теміржол желісі іске қосылды, бұл аймақтың танымалдығын арттырды, бірақ кейіннен курорттарға деген қызығушылық төмендегендіктен таратылды. 1909 жылы көптеген жеке виллалардың құрылысы аяқталды, сол кездегі тұрғын үй стандарттарынан әлдеқайда үлкен ғимарат ашылды; Palace Cur Hotel, кейіннен Palace Hotel деп аталды. 1910 жылы өткен ресми ашылу салтанатында Palace қонақ үйі «Адриатика теңізінің жағалауындағы ең әдемі қонақ үй» деп танылды. Қонақ үйдегі жабдықтар ең заманауи емдеу құралдарымен жабдықталған, сондай-ақ, іскер және бай қонақтар үшін казино салынды. Бірінші дүниежүзілік соғыс туризмнің дамуын тоқтатты, ал соғыстан кейін бірнеше жылдан соң (итальяндық басқаруға өткеннен кейін) 1928 жылы емдеу бағдарламаларына жаңа электр терапиясы енгізілді. Екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы кезеңде елді мекен өзінің бұрынғы даңқын қайтаруға ақырындап қол жеткізді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс оған қайтадан ауыр нұқсан келтірді. Дағдарыс 1968 жылға дейін жалғасты, одан кейін жаңа Югославия құрамында бүкіл аймақ бойынша жаңару және құрылыс жұмыстары басталды. Осы кезеңде елді мекеннің инфрақұрылымын салуға кірісті, казино жақын маңдағы Сечовледегі спорттық әуежайды қайта жаңартуға және 1972 жылы көп мақсатты залды салуға ең көп инвестиция жасады. 1976 жылы Бернардинде екі қонақ үй кешені салынды, келесі жылы сол аумақта тағы бір кешен пайда болды. Сол жылы Лучия тұз фабрикасын шағын кемелерге арналған маринаға айналдыру жұмыстары басталды. Словения Югославиядан тәуелсіздік алғаннан кейін Портороз елдің ең маңызды туристік орталықтарының біріне айналды.
Құмар ойындар
1913 жылы 27 шілдеде Вилла-Сан-Лоренцода ашылған алғашқы казино Casino des Etrangers қоғамымен басқарылды. Ол бірнеше ай ғана жұмыс істеп, жабылды. Солтүстік Адриатика аймағында бұл индустрия 1963 жылға дейін тоқтап тұрды, содан кейін президенті Антон Нино Спинелли болған Zavod za pospeševanje turizma казиноны қайта ашуды ұсынды. Келесі жылы Словения Социалистік Республикасындағы алғашқы казино, сондай-ақ Хорватияның Опатия қаласындағыдан басқа Югославиядағы екінші казино ашылды. 1972 жылы компания жаңадан салынған, әлдеқайда үлкен Remisens Premium Hotel Metropol-ға көшіп, 450-ге жуық адамды жұмысқа алды. Үлкен бюджеттік артықшылыққа ие болғандықтан, олар елді мекеннің инфрақұрылымына инвестиция салуға кірісті. Grand Casino Portorož және Grand Hotel Emona кешенінде орналасқан, оған Hotel Villa Park та кіретін Casino Bernardin.
Бернардин
Бернардин – Порторож қаласының батыс бөлігінде орналасқан туристік кешен. Оның атауы sveti Bernardin ("Әйіңкі Бернардин") есімінен шыққан, себебі қазір қираған шіркеу осылай аталған. Көптеген кешендер салынбас бұрын, бұл аймақта шағын кемелерді құрастыратын кеме жасау шеберханасы болды, кейіннен ол Ізола қаласына көшірілді. 1971 жылы Любляна қаласынан келген Emona компаниясы Hoteli Bernardin құрылысын бастап, кешенді салуға кірісті. 1976 жылы алғашқы екі қонақ үй – Бернардин және Вила Парк салынды, ал келесі жылы Grand Hotel Emona аяқталды.
Орналасқан жері
Портороз Триест шығанағының оңтүстік-батысында, Адриатика теңізінің ең солтүстік нүктесінде, Италияның солтүстігінде және Хорватияның оңтүстігіндегі шекаралар арасында орналасқан Пиран қалалық муниципалитетіне қарайды. Фиеза және Пакуг көшелері Портороздың құрамына кіреді. Оңтүстік бөлігінде тұзды көлдерге жақын ескі тұз қоймалары орналасқан, ал Crocebianca (Beli Križ) төбесінен Портороз шығанағы мен Radio Capodistria антеннасына көрініс ашылады.
Климат
Порторож ылғалды субтропиктік климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі Cfa) ие, оның салқын қыстары және жылы жаздары бар. Қыс айларында орташа температура қаңтарда 4,75 °C (41 °F) болса, жаз айларында шілдедегі ең жоғары температура 29,4 °C (85 °F), ал ең төменгі температура 17,3 °C (63 °F) құрайды. Жағалауда орналасқандықтан, 10 °C (14 °F) төмен немесе 35 °C (95 °F) жоғары температуралар сирек кездеседі. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері жыл бойына тең бөлінген, бірақ қыркүйек және қазан айларында жауын-шашын мөлшері артады. Порторожда жылына орташа есеппен 2423 сағат күн сәулесі шашырады.
which is fairly distributed throughout the year, though September and October see a peak in precipitation levels. Portorož averages 2,423 hours of sunshine per year.
Өнер
Порторож қаласында жыл сайын Словен киносы фестивалі (Festival slovenskega filma) өтеді, онда словен кинематографиясының ең жақсы жетістіктері үшін «Весна» сыйлығы табыс етіледі. 1961 жылдан бері Порторож қазіргі заманғы өнер биенналесі – Forma Viva халықаралық мүсіншілер симпозиумын қабылдап келеді. Туындылар Сеча ауылындағы мүсіндер саябағында қойылған. Аталған елді мекенде әлемдегі ең бірегей «The Rolling Stones» мұражайы орналасқан.
Спорт
Портороз 2005 жылдан 2010 жылға дейін WTA турының Banka Koper Slovenia Open теннис турнирінің өтеу орны болды. 2013 жылдан бері ерлер арасындағы ATP Challenger турнирі Tilia Slovenia Open әр жазда ŠRC Маринаның сол корттарында өткізіліп келеді. 1958 жылы Портороз халықаралық шахмат турнирінде Михаил Тал жеңіске жетті; Бобби Фишер алтыншы орынды иеленді және 15 жасында (сол кездегі) рекордтық жасқа жетіп гроссмейстер атағын алды. Тал кейіннен үміткерлер турнирін және 1960 жылғы әлем чемпионатының титулын жеңіп алды. Портороз 1985 жылы Халықаралық физика олимпиадасын және 2001 жылы Еуропа университеттерінің дебаттар чемпионатының қабылдаушысы болды. 2008 жылы Еуро-Жертеңіз университетінің Словениядағы жаңа филиалы ЕО, Таяу Шығыс және Солтүстік Африка университеттерімен бірлесіп ашылды. 2023 жылы Портороз Еуропалық қыздар математика олимпиадасын қабылдайды.