Кіріспе

Шан әулетінің патшасы Чжоу (紂) – Ди Синь Шан немесе Шан патшасы Шоуға, ежелгі Қытайдың Шан әулетінің соңғы патшасына берілген қаралы сөз. Ол Чжоу Синь деп те аталады. Қытай тілінде оның аты Чжоу (紂) сөзі сонымен қатар жылқының құйрықшесін, яғни ер немесе жекпе-жекте жылқының кірленуі мүмкін бөлігін білдіреді. Оны келесі әулеттің атымен шатыстырмау керек, өйткені олардың әрқайсысының әрбір таңбасы және айтылуы өзгеше. Кейінгі уақытта Чжоу патшасының тарихы, егер билеуші жемқорлыққа және моральдық құлдырауға бой алса, мемлекеттің қандай жағдайға түсуі мүмкін екенін ескертетін нақыл сөз ретінде кең таралды.

Аттар

Ди Синь – Шан әулетінің императорлық үйі берген өлімнен кейінгі есім. Ди Синь Зи тегінен, Инь руынан туған, ал есімі Шоу еді. Ол тірі күнінде Чжоу мемлекетінен Шанның Шоу патшасы деп аталды. Өлген соң, оған Чжоу әулеті "Шанның Чжоу патшасы" (商紂王) деген қаралы есім берді, мұндағы Чжоу (紂) сөзі "жылқының құрсауы" деген мағынаны білдіріп, "әділетсіздік пен зиян" ұғымын қамтиды.

Ерте билік

Ұлы тарихшының жазбаларында Сима Цян Ди Синнің билігінің бастапқы кезеңінде, оның қабілеттері қарапайым адамдардан жоғары болғанын, ойға шапшаң және тез ашуланғыш болғанын жазды. Аңыз бойынша, ол кез келген пікір таласында жеңіске жете алатын есімді және жалаңаш қолымен жабайы аңдарды аулауға жеткілікті күшті болған. Ол Зи Цы (子啓) мен Зи Ян (子衍) (кейін Чжоу мемлекетінің вассалдық билеушілері) інілері және У Гэннің әкесі болды. Оның әкесі Ди Идің Джи Зи және Би Ган деген екі бауыры болған. Ди Син Шан мемлекетінің аумағын, оны қоршаған тайпалармен, соның ішінде шығыстағы Дунъи тайпасымен шайқасып кеңейтті.

Билік етуінің соңғы кезеңдері

Ди Синнің өміріне қатысты көптеген мәліметтер келесі әулеттер тарапынан бұрмаланған. Сондықтан, қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі оның шынымен де ақылды және лайықты адам болғанын, оған тағылған қатыгездіктердің көбісінің жалған екенін айтады. Төменде оның өлімінен кейінгі мың жылда жарық көрген жазбалардағы оның бейнесі келтірілген. Осы кезеңде оның айналасында көптеген қате пікірлер қалыптасқан. Өмірінің соңғы жылдары Ди Син ішімдікке, әйелдерге құмарланып, адалдықтан бас тартып, елді басқарудан гөрі осыларға көбірек мән берді және мемлекеттік істердің барлығына дерлік немқұрайлы қарады. Сима Цзяньнің мәлімдемесіне сәйкес, ол тіпті той-думандар мен әдепсіздікке толы кештер ұйымдастырды, онда оның кәнизактарымен бірге көптеген адамдар арамдыққа берілді, мағынасы жоқ, ырғағы бұзылған әндер шығарды. Аңыз бойынша, ол өзінің зұлым әйелі Даджидің ықпалына түсіп, онымен бірге түрлі жамандықтар мен қатыгездіктер жасады. Чжоудың ең танымал ойын-сауықтарының бірі – "Алкогольдік көл мен еттің орманы" болды. Сарай аумағында бірнеше каноэ сыйымды үлкен көл салынды. Оның ішкі қабырғалары теңіз жағалауынан әкелінген жылтыратылған, сопақ тастармен қапталды. Бұл көлді толығымен ішімдікпен толтыруға мүмкіндік берді. Көлдің ортасында ағаштар отырғызылған шағын арал салынды, ал олардың бұтақтарына қуырылған еттен жасалған шашқылар ілінді. Бұл Чжоу мен оның достары мен кәнизактарына көлде каноэмен жүзуге және қажет болғанда судан ішімдік ішуге, ал ашқанда ет жеуге мүмкіндік берді. Бұл, қытай тарихындағы билеушінің ысырапқа берілуі мен сыбайлас жемқорлығының ең танымал мысалы саналды. Ұлы тарихшының жазбаларында айтылғандай, Даджиге ұнау үшін ол "қызған темірмен жазалау (炮格之刑)" жазасын ойлап тапты. Үлкен, іші қуыс қола цилиндрді жанғыш көмірмен толтырып, қызыл қызғанша қыздырғаннан кейін, тұтқындарды оны құшақтауға мәжбүр етті, бұл қорқынышты және ауыр жарақаттармен аяқталды. Чжоу мен Даджи мұндай азаптауларды көруден қатты ынтыққан. Жәбірленушілерге қарапайым халықтан бастап түрмедегілер мен Мей Бо сияқты жоғары лауазымды шенеуніктер де кірді. Чжоудың жомарттықпен жасаған шығындарын қаржыландыру үшін ауыр салықтар енгізілді. Халық қатты қиындыққа тап болды және Шан әулетіне деген үмітін жоғалтты. Чжоудың інісі Вэй Цзи оны өзгертуге тырысты, бірақ одан сөгіс естіді. Оның тағы бір інісі Би Ган да оған қарсылық көрсетті, бірақ Ди Син оның жүрегін жарып, дана адамның жүрегі қалай көрінетінін көруге тырысты. Оның келесі інісі Джи Зи мұны естіген соң, патшаға қарсылық білдіріп, ақымаққа салғандықтан түрмеге қамалды.

Күз

Цзян Цзя бастаған Чжоу әулетінің әскері 1046 жылғы Мүй шайқасында Шан әулетін жеңген кезде Ди Син барлық қазынасын сарайына жинап, сосын сарайын өртеп, өз-өзіне қол жұмсады. Ол қайтыс болғаннан кейін Ди Синнің басы кесіліп, Джи Фа оны ақ тудың діңгегіне іліп қойды. Ди Синнің сүйікті әйелдерінің ішінде Да Цзи өлім жазасына кесілді, ал тағы екеуі өз-өзіне қол жұмсады, олардың да бастары кішкентай ақ немесе қызыл туларға ілінді. «Жоу» (紂; crupper) деген ат шын мәнінде Жоу патшасы қайтыс болғаннан кейін пайда болды, ол – өлімнен кейінгі лақап есім. Бұл лақап есім оған теріс баға беру мақсатында берілді, ал оның билігі кезеңінде үдеп келе жатқан сыбайлас жемқорлық туралы әңгімелер жиналды. Ол қайтыс болғаннан соң ғасырлар өткенде, ол дерлік үлгілі зұлым билеуші ретінде танылды.

Әдебиетте және аңыздарда айтылған

Чжоу Конфуцийдің «Аналектілерінде» (19 «子張») және Үш таңбалы классикада да еске алынады. Чжоу сондай-ақ «Фэншен Яньи» (Құдайлардың тағайындалуы) және оның көптеген бейімдемелеріндегі басты кейіпкерлердің бірі. Осылайша, Ди Син, сонымен қатар Чжоу деп белгілі, конфуцийлік принциптердің (теріс) үлгісі ретінде танылды (Жаспар мандатына сәйкес билікті ауыстыруды ақтаған зұлым билеуші ретінде бейнеленген), сонымен қатар халық мәдениетінің символына айналды. Бұл оны тарихи тұрғыдан қызықты тұлға етеді, бірақ тарих, аңыз және философиялық тұжырымдама арасындағы шекараны анықтауды қиындатады. «Фэншен Яньиде» Чжоу Нюва қасиетті орнына барып, оның сұлулығына қатысты құмарлық пікірлерімен оны ренжітеді. Жауап ретінде Нюва Шан әулетінің құлауын шешті және Чжоуды баурап алу үшін үш әдемі әйелге (Даджиді қоса) айналған үш адамын жіберді. Осы әйелдердің ықпалымен Чжоу қатыгез патшаға айналып, халықтың сенімін жоғалтып, құлдырауға ұшырады. Бүгінгі күнге дейін оның өмір салты туралы көп нәрсе белгісіз, себебі оған қатысты табылған археологиялық жәдігерлердің саны шектеулі. Роман бойынша, Чжоу патшасының Цзян патшайымы есімді әйелі болған, ал Даджи императордың кәнизағы болды. Чжоу патшасы Цзян патшайымынан Инь Хун және Инь Цзяо есімді екі ұл өмірге келді. Романдық Цзян патшайымының кейіпі Чжоу патшасының әйелі Цзюо Нюдің тарихи тұлғасына негізделген. Цзюо Ню Гуйфан тайпасының басшысы Цзюохоудың қызы болды және саяси одақ арқылы Чжоу патшасына сыйға тартылды. «Фэншен Яньиде» айтылғандай, Цзян Цзя Чжоу патшасының білімді және жақсы даярланған адам екенін мойындады, бірақ оның қабілетсіз билеушіге айналуына азғыру себеп болды. Өлгеннен кейін Цзян Цзя Чжоу патшасын Тяньси Син («Жаспар бақытының жұлдызы») деп жариялады. Тяньси Син ретінде ол адамдардың некелерін басқарумен шұғылданды.

Археология және тарихнама

Археологтар 1567 жылғы Иньсудағы қабірді Чжоу патшасы үшін салынған деп есептеді, бірақ ол Муйе шайқасында өзін-өзі өлтіргендіктен онда жерленген жоқ. Шан әулетінің құлауынан кейін Ди Синь және Сяның Цзелері кейінгі әулеттердің тарихшылары көптеген тарихи жазбаларда зұлымдықпен айтылды. Алайда, кейбір ежелгі және қазіргі тарихшылар археологиялық дәлелдер тарихи жазбаларға қайшы келетіні немесе ескі және жаңа жазбалар арасындағы сәйкессіздіктерге байланысты осы көзқарасқа күмән келтірді. Көпшілікке белгілі болғандай, Ди Синь өзінің ағасы Би Ганды жүрегін жұлып алып өлтірген. Xia Shang Zhou хронологиялық жобасы және басқа зерттеулер сәйкессіздіктерді көрсетті. Би Ганның наразылық білдіргені үшін өлгені туралы мәлімет тек Көктем және Күз кезеңінде жазылған, ал Ди Синьнің оның жүрегін жұлып алғаны туралы әңгіме Соғысқан мемлекеттер кезеңінің аңыздарында кейінірек пайда болды, бұл Ди Синьдің зұлымды бейнесін нығайту үшін қосымша мәліметтер қосылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ди Синь сонымен қатар Алкогольдік көл және Елік террасасы павильонындағы Ет орманмен де танымал, бұл кейінгі әулеттердің тарихшылары Ди Синьнің құлдырауын және жемқорлығын айыптау үшін дәлел ретінде пайдаланды. Дегенмен, Елік террасасы павильонындағы қазіргі археологиялық зерттеулер құрылыстың негізінде су сақтау және санитарлық талаптарға арналған су қоймасын тапты. «Шарап көлі» туралы әңгіме Хан әулеті кезінде-ақ күмән тудырды. Ғалым Ван Чонг өзінің «Луньхэн» еңбегінде «шарап көлдері мен ет ормандары» туралы мәліметтерге сенуге болмайтынын айтты. Оңтүстік Сун дәуірінде Луо Мидің «Люши» кітабында жазған зерттеушісі Ди Синьге қатысты айыптаулар түрлі құжаттарды қарастырғаннан кейін негізінен сенімсіз және асыра айтылған деп есептеді. Шан және Чжоу әулеттері туралы үздіксіз зерттеулер, оракул сүйектерінің, қола бұйымдарының және басқа археологиялық материалдардың қазбаларымен қолдау тапқан қазіргі заманғы академиялық қауым Ди Синьдің зұлымды бейнесіне күмән келтірді. Батыс Чжоу дәуіріндегі Ди Синь бейнесі, теріс болғанымен, айқын қатыгездік қамтылған жоқ. Чжоу әулетінің жазбаларындағы ең көне жазбада Ди Синьге қарсы тек алты айып та жазылған, оның ішінде әйелдерге құлақ асу, қашқындарды үкіметтік/әскери лауазымдарға тағайындау, тиісті рәсімдерді орындамау, шамадан тыс ішімдік ішу және оның тағдырының көкте (Тәңірдің мандаты) екендігіне сену. Чжоу патшасы Канның кезіндегі Да Ю дині Шан әулетінің құлауының басты себебі Ди Синьдің шамадан тыс ішімдік ішуі болды деп жазылған. Кейінгі әулеттердегі сипаттамалар, оқиғалар алыс өткенде орын алса да, егжей-тегжейлі, қанқұмар және қатыгез болады. Шан әулетінің соңғы кезеңіндегі қазба орындарында металдан және ағаштан жасалған қабір бұйымдары кең тараған, ал рәсімдер үшін құрбандықтар азайған, бұл қарапайым жерлеуге деген үрдісті білдіреді. Ди Синь билігі алдында Шан әулетінің патшасы Зу Цзя императорлық рәсімдерді жеңілдетіп, құрастырды, адам мен жануарларды құрбандыққа шалу орнына ырымдар кезінде астық пен биді қолдануды арттырды. Ди Синь билік құрған Шан әулетінің соңында адам мен жануарларды құрбандыққа шалудың ешқайсысы болған жоқ. Шан әулетінен кейін Чжоу әулеті рәсімдерді оңайлатуды тоқтатты және оның орнына адам құрбандықтарының жиілігін арттырды, бұл салт бірнеше жүз жыл бойы жалғасты. Ди Синьдің және Шан әулетінің соңғы кезеңіндегі қарапайым ырым-жырымдарын прогрессивті мәдени өзгеріс деп қарастыруға болады, ал кейінгі Чжоу әулетінің тұрғысынан алғанда, бұл ата-бабаларға құрметсіздік болды. Чжоу әулеті кезінде әйелдер көптеген ресми лауазымдарды атқарды, мысалы, рәсімдерді басқаруға жауапты жұмыстар, әскери істерге кеңес беру, сотты және қонақтарды басқару, олар Шан мемлекеті тарапынан жоғары құрметке ие болды, бұл көптеген ғалымдар: Чэнь Си, Чжан Маоронг, Ван Кивей, Ван Хуй, Ван Рюйин, Ду Фанцин, Хе Мин, Генг Чао, Си Найе байқады. Ғалымдардың талдауларына сәйкес, Шан әулетіндегі әйелдердің жалпы мәртебесі келесі Чжоу әулетінен айтарлықтай жоғары болды. Чжоу дәуірінде әйелдер әскери және саяси мәселелерден тысқарыланып, мемлекет жібек өндіру мен тоқу сияқты үй шаруасына басымдық берді. Шан династиясы кезінде әйелдерді билікке тағайындау прогрессивті және гендерлік теңдік мәдениетіне нұсқайды, ал Конфуций дінінің ритуалдарына сәйкес Чжоу мемлекеті консервативті болды. Жоудың Шангты құлату үшін тағы бір негізін қалаушы - үкімет лауазымдарына қашқындарды тағайындау. Бұл Ди Синьдің қасақана жасаған ісі еді, ол осы әдіс арқылы сотта тым көп билікке ие болған руларды басуға тырысты. Ди Синь лайықтылыққа сенді және басқа елдерден келген қашқындарды жұмысқа алды. Ішімдік ішу Шан мәдениетінің бір бөлігі болды, сондықтан Ди Синьнің ішімдік проблемасы сол кезде ерекше емес еді. Тәңірдің мандаты туралы ұғым қызу пікірталдардың нысаны болып табылады. Кейбір ғалымдар, мысалы, Чао Фулин, Шан әулетінің кейінірек пайда болған «Тәңірдің мандаты» ұғымын білмегенін айтады, ол әулеттердің өркендеуі мен құлауын анықтайды. «Шан кітабында» «Тәңірдің мандаты» термині шындығында «ата-бабалардың бұйрығын» (көктегі ата-бабалардың өмірге немесе өлімге құдайлық күші) білдіреді. Гу Сиаган және басқа «Ежелдікке күмәндану мектебінің» тарихшылары, кезеңдерге қарай Ди Синьге қатысты айыптаулардың көбірек және егжей-тегжейлі болғанын атап өтті. Көктем және Күз кезеңінде түрлі мектептердің зиялылары Қытай бойынша саяси идеологияларын ұсыну үшін саяхаттады. Әңгімелерінде Ди Синь, құлаған бұрынғы әулеттің қайтыс болған билеушісі, «жамандық жазаланады» деген ойды тарату үшін жағымсыз мысал ретінде бейнеленді. Батыс Чжоу кезеңінен бастап алынған түпнұсқа құжаттармен салыстырғанда, олар Чжоу патшасына көптеген жаңа айыптаулар тағайындады, мысалы, Алкогольдік көл және Ет орман туралы әңгіме және «Қайыққан темірмен жазалау (炮格之刑)». Хан әулетінен бастап және одан кейін билеушілер Шан патшасы Чжоудың жағымсыз бейнесін таратуды жалғастырды. Ғсырлар бойы жиналған жалақорлықтың нәтижесінде Ди Синь (Чжоу патшасы) бірте-бірте зұлымдықтың белгісі ретінде сипатталды.