Кіріспе
Британ тіл білімі маманы және жазушы Дэвид Кристал (6 шілде 1941 жылы туған) – ағылшын тілінің тіл білімі саласында жұмыс істейтін британ тіл білімі маманы. Кристал Лондон университетінің колледжінде ағылшын тілін оқыды және Бангор университеті мен Рединг университетінде дәріс берді. 1995 жылы OBE орденімен марапатталды, ал 2000 жылы Британ академиясының мүшесі болды. Кристал интернет тіл білімінің қолдаушысы және Шекспирдің қойылымдарына қатысып, түпнұсқалық айтылуы туралы кеңес берді.
David Crystal, (born 6 July 1941) is a British linguist who works on the linguistics of the English language. Crystal studied English at University College London and has lectured at Bangor University and the University of Reading. He was awarded an OBE in 1995 and a Fellowship of the British Academy in 2000. Crystal is a proponent of Internet linguistics and has also been involved in Shakespeare productions, providing guidance on original pronunciation.
Отбасы
Кристал 1941 жылғы 6 шілдеде Солтүстік Ирландияның Лисберн қаласында дүниеге келді, оның анасы Ұлыбританияны бомбалау кезінде осы қалаға эвакуацияланған болатын. Ол бір жасқа толғанша ата-анасы ажырасып кетті. Балалық шағының көп бөлігінде ол әкесінен алыс болып, оның жайлы ештеңе білмеді, бірақ кейіннен (жұмыстас байланыстары мен жартылай інісі арқылы) Лондондағы Сэмюэл Кристалдың өмірі мен мансабы туралы, сондай-ақ оның жартылай еврей тегі туралы білді. Ол анасымен бірге Солтүстік Уэльстегі Холихед және Англияның Ливерпуль қалаларында өсті, онда 1951 жылдан бастап Сент-Мэри колледжінде оқыды. Кристал - Рим-католик дінін ұстанады. Қазіргі уақытта ол Холихедте әйелі Хиларимен бірге тұрады, ол бұрынғы тілдік терапевт, қазір балаларға арналған кітаптардың авторы. Оның төрт ересек баласы бар. Оның ұлы Бен Кристал да автор, және ол әкесімен бірлесіп төрт кітап жазған.
Мансап
Кристал 1959-1962 жылдар аралығында Лондон университетінің колледжінде ағылшын тілін оқыды. Содан бері ол Бангор университетінде және Рединг университетінде дәріс берді және Бангордың лингвистика ғылымының құрметті профессоры. Академиялық жұмыстан толыққанды зейнеткерлікке шыққан ол жазушы, редактор және консультант болып жұмыс істейді, сондай-ақ теледидар мен радио хабарларын дайындауға қатысады. Оның BBC-мен байланысы бұрынғы BBC Radio 4 тіл мәселелеріне арналған сериясынан бастап, соңғы кезде BBC World Service веб-сайтында ағылшын тілін үйренушілерге арналған подкасттарға дейін жетеді. Ол сондай-ақ Уэльс білімді қоғамының негіздеуші мүшесі және Тіл білімі институтының мүшесі. Оның көптеген ғылыми қызығушылықтарына ағылшын тілін оқыту және үйрену, клиникалық лингвистика, сот лингвистикасы, тілдің жоғалуы, "ойын лингвистикасы" (Crystal's neologism for the study of language play), стиль, ағылшын жанрлары, Шекспир, индекстеу және лексикография кіреді. Ол Ағылшын тілін шет тілі ретінде оқытушылардың халықаралық қауымдастығының (IATEFL) демеушісі, Редакциялау және түзеу институтының (CIEP) құрметті президенті және Ұлыбританияның Ұлттық сауаттылық қауымдастығының демеушісі. Ол "Babel The Language Magazine" журналының консультанты, сонымен қатар ол үшін мақалалар жазды.
Жұмыс
Кристалл әр түрлі тақырыптар бойынша 120-дан астам кітаптың авторы, автор-одагері және редакторы, басқа да істермен қатар, анықтамалық еңбектерді редакциялауға маманданған, соның ішінде (автор ретінде) «Кембридж тілінің энциклопедиясы» (1987, 1997, 2010) және «Кембридж ағылшын тілінің энциклопедиясы» (1995, 2003, 2019), ал (редактор ретінде) – «Кембридж биографиялық сөздігі», «Кембридж фактісі», «Кембридж энциклопедиясы» және «Жаңа пингвин энциклопедиясы» (2003). Ол лингвистика және ағылшын тілі туралы жалпы оқырманға арналған бірнеше кітап жазды, оларда техникалық материалды қолжетімді ету үшін әртүрлі графикалық элементтер мен қысқа эсселер қолданылады. «Стандартты ағылшын тілі деген не?» деген мақаласында Кристалл ағылшын тілінің әлемдік деңгейде екіге бөлініп, бірігуі мүмкін екенін болжайды, жергілікті түрлерінің өзара түсіністік деңгейі төмендеп, «Дүниежүзілік стандартты сөйлеу ағылшын тілі» деп аталатын жаңа стандарттың қажеттілігіне әкеледі (қараңыз, сондай-ақ, «Халықаралық ағылшын тілі»). 2004 жылы жарық көрген «Ағылшын тілінің тарихы» атты кітабында ол тілдік әртүрліліктің құндылығын және ағылшын тілінің «стандартты емес» саналатын түрлеріне құрмет көрсету қажеттігін айтады. 2009 жылы Routledge баспасы оның «Мен тек сөз тіркесін өткізіп бара жатырмын: Тілдегі өмірім» атты автобиографиялық естелігін шығарды, ол бірден оның үш дәрісінен тұратын DVD-мен бірге жарық көрді. Оның «Spell It Out: The Curious, Enthralling and Extraordinary Story of English Spelling» (2013) атты кітабында кейбір ағылшын сөздерін жазудың неге қиын екені түсіндіріледі. Ал «Making a Point: The Pernickety Story of English Punctuation» кітабы 2015 жылы Profile Books (Ұлыбритания) және St. Martin's Press (АҚШ) баспаларында жарық көрді. Кристалл – жаңа зерттеу саласы – Интернет лингвистикасының жақтаушысы және осы тақырыпта «Language and the Internet» (2001) атты кітап жариялаған. Кристаллдың «Txtng: The Gr8 Db8» (2008) кітабы мәтіндік тілге және оның қоғамға тигізетін әсеріне арналған. Ол «Тіл кітапханасы» кітаптар сериясының редакторларының бірі болды. 2001-2006 жылдары Кристалл Crystal Reference Systems Limited компаниясының төрағасы болды, ол анықтамалық мазмұн мен Интернет іздеу және жарнама технологияларын ұсынды. Компанияның iSense және Sitescreen өнімдері 1980-ші жылдардың басында Кристалл жасаған және 1990-шы жылдардың ортасында Интернетте қолдануға бейімделген күрделі семантикалық желі – патенттелген Global Data Model негізінде құрылған. Бұларға семантикалық таргеттеу технологиясы (ad pepper media компаниясы iSense ретінде сатқан) және брендті қорғау технологиясы (Emediate ApS компаниясы SiteScreen ретінде сатқан) кіреді. iSense технологиясы Ұлыбритания мен АҚШ-та патенттелген. Компания Ad Pepper Media N. V. компаниясымен сатып алынғаннан кейін ол 2009 жылға дейін оның ҒЗД директоры ретінде басқарма мүшесі болып қалды. Кристалл Холихед монастырын бұзудан құтқару науқанына белсенді қатысты, нәтижесінде Ucheldre орталығы құрылды.
Шекспир шығармаларына қатысу
Ағылшын тілінің эволюциясы саласындағы сарапшы ретінде ол 2004 және 2005 жылдары Шекспирдің «Глобус» театрында осы замандағы «Түпнұсқа айтылу» бойынша Шекспирдің пьесаларын қоюға қатысты, актерлерді сол дәуірдегі дұрыс айтылуға баулыды. Содан бері ол «Түпнұсқа айтылу» форматында қойылған бірнеше Шекспир пьесалары бойынша кеңесші болды, олардың ішінде «Жазғы түннің арманы», «Гамлет», «Макбет», «Перикл», «Венеция саудагері» және «Генрих V» пьесалары бар.
Анықтамалық еңбектер
Кристал, Дэвид (1980). Тіл білімі мен фонетиканың алғашқы сөздігі. Лондон: Deutsch (Кейінгі басылымдары Blackwell баспасында «Тіл білімі мен фонетика сөздігі» деген атпен жарияланды).
Кристал, Дэвид (1987). Тіл энциклопедиясы. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы.
Кристал, Дэвид (1988). Грамматиканы қайта ашу. Лондон: Longman.
Кристал, Дэвид (ред.) (1992). Кембридж қысқаша энциклопедиясы. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы.
Кристал, Дэвид (1992). Тіл және тілдердің энциклопедиялық сөздігі. Оксфорд: Blackwell. (Содан кейін Penguin баспасында жарық көрді, 2-ші басылымы «Тіл сөздігі» деп аталды).
Кристал, Дэвид (ред.) (1993). Кембридж кітап энциклопедиясы. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы.
Кристал, Дэвид (ред.) (1993). Кембридж фактілер анықтамалығы. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы.
Кристал, Дэвид (ред.) (1994). Кембридж биографиялық энциклопедиясы. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы.
Кристал, Дэвид (1996). Грамматиканы ашу. Лондон: Longman.
Кристал, Дэвид (1996). Кембридж биографиялық сөздігі. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы.
Кристал, Дэвид (ред.) (2002). Жаңа Penguin энциклопедиясы. Лондон: Penguin.
Кристал, Дэвид және Кристал, Бен (2002). Шекспирдің сөздері: сөздік және тіл серігі. Лондон: Penguin.
Кристал, Дэвид (ред.) (2003). Penguin қысқаша энциклопедиясы. Лондон: Penguin.
Кристал, Дэвид (ред.) (2003). Жаңа Penguin фактілер анықтамалығы. Лондон: Penguin.
Кристал, Дэвид (2004). Грамматиканы түсіну. Лондон: Pearson Longman.
Кристал, Дэвид (2004). Интернет және мәтіндік сөйлеу сөздігі. Эдинбург: Эдинбург университетінің баспасы.
Кристал, Дэвид (2004). Penguin фактілер кітабы. Лондон: Penguin.
Кристал, Дэвид (2005). Penguin қалталық орфографиялық сөздігі. Лондон: Penguin анықтамалығы.
Кристал, Дэвид (2005). Доктор Джонсонның сөздігі: антология. Лондон: Penguin Classics.
Кристал, Дэвид (ред.) (2005). Penguin қысқаша энциклопедиясы. Лондон: Penguin анықтамалығы.
Кристал, Дэвид (ред.) (2005). Қалталық цитаталар. Лондон: Penguin анықтамалығы.
Кристал, Дэвид (ред.) (2005). Қалталық фактілер. Лондон: Penguin анықтамалығы.
Кристал, Дэвид (ред.) (2006). Penguin қалталық «Осы күні». Лондон: Penguin анықтамалығы.
Кристал, Дэвид (ред.) (2006). Penguin қалталық патшалар мен патшайымдар. Лондон: Penguin анықтамалығы.
Кристал, Дэвид (ред.) (2006). Penguin қалталық танымал адамдар. Лондон: Penguin анықтамалығы.
Фаулер, Х. В., Кристал, Дэвид (ред.) (2009). Фаулердің қазіргі ағылшын тілінің сөздігі. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. (1926 жылғы 1-ші басылымының қайта басылуы).
Кристал, Дэвид және Кристал, Бен (2015). Оксфорд суреттелген Шекспир сөздігі. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы.
Кристал, Дэвид (2016). Шекспирдің түпнұсқалық айтылуының Оксфорд сөздігі. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы.
Crystal, David (1987). The Cambridge Encyclopedia of Language. Cambridge: Cambridge University Press. Crystal, David (1988). Rediscover Grammar. London: Longman. Crystal, David (ed.) (1992). The Cambridge Concise Encyclopedia. Cambridge: Cambridge University Press. Crystal, David (1992). An Encyclopedic Dictionary of Language and Languages. Oxford: Blackwell. (Subsequently, published by Penguin, with the 2nd ed. titled The Penguin Dictionary of Language)
Crystal, David (ed.) (1993). The Cambridge Paperback Encyclopedia. Cambridge: Cambridge University Press. Crystal, David (ed.) (1993). The Cambridge Factfinder. Cambridge: Cambridge University Press. Crystal, David (ed.) (1994). The Cambridge Biographical Encyclopedia. Cambridge: Cambridge University Press. Crystal, David (1996). Discover Grammar. London: Longman. Crystal, David (1996). The Cambridge Biographical Dictionary. Cambridge: Cambridge University Press. Crystal, David (ed.) (2002). The New Penguin Encyclopedia. London: Penguin. Crystal, David and Crystal, Ben (2002). Shakespeare's Words: A Glossary and Language Companion. London: Penguin. Crystal, David (ed.) (2003). The Penguin Concise Encyclopedia. London: Penguin. Crystal, David (ed.) (2003). The New Penguin Factfinder. London: Penguin. Crystal, David (2004). Making Sense of Grammar. London: Pearson Longman. Crystal, David (2004). A Glossary of Netspeak and Textspeak. Edinburgh: Edinburgh University Press
Crystal, David (2004). The Penguin Book of Facts. London: Penguin. Crystal, David (2005). Penguin Pocket Spelling Dictionary. London: Penguin Reference. Crystal, David (2005). Dr Johnson's Dictionary: an Anthology. London: Penguin Classics. Crystal, David (ed.) (2005). The Penguin Concise Encyclopedia. London: Penguin Reference. Crystal, David (ed.) (2005). Pocket Quotations. London: Penguin Reference. Crystal, David (ed.) (2005). Pocket Facts. London: Penguin Reference. Crystal, David (ed.) (2006). Penguin Pocket On This Day. London: Penguin Reference. Crystal, David (ed.) (2006). Penguin Pocket Kings and Queens. London: Penguin Reference. Crystal, David (ed.) (2006). Penguin Pocket Famous People. London: Penguin Reference. Fowler, H. W., Crystal, David (ed.) (2009). Fowler's Dictionary of Modern English Usage. Oxford: Oxford University Press. (Reprint of 1926 1st ed.) Crystal, David and Crystal, Ben (2015). Oxford Illustrated Shakespeare Dictionary. Oxford: Oxford University Press. Crystal, David (2016). The Oxford Dictionary of Original Shakespearean Pronunciation. Oxford: Oxford University Press.
Санаулы зерттеулер мен шолулар
Ағылшын тілінің Кембридж энциклопедиясы туралы шолу.