Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әдебиет, ғылым және өнердің шабыттандыратын құдайлары
Inspirational goddesses of literature, science, and the arts
Ежелгі грек діні мен мифологиясында Музалар (Μοῦσαι, Μούσες) – әдебиет, ғылым және өнердің шабыттандыратын құдайлары. Олар ғасырлар бойы ежелгі грек мәдениетінде ауызша таратылған поэзия, лирикалық әндер мен мифтердегі білімнің бастауы болып саналды. Музалардың саны мен аттары аймаққа қарай өзгергенімен, классикалық дәуірден бастап олардың саны тоғызға дейін бекітілді, ал аттары Каллиопа, Клио, Полихимния, Эутерпе, Терпсихора, Эрато, Мельпомена, Талия және Урания деп берілді. Қазіргі заманда метафоралық мағынада муза – біреудің көркемдік шабытына қозғаушы күш беретін адам.
In ancient Greek religion and mythology, the Muses (Μοῦσαι, Μούσες) are the inspirational goddesses of literature, science, and the arts. They were considered the source of the knowledge embodied in the poetry, lyric songs, and myths that were related orally for centuries in ancient Greek culture. The number and names of the Muses differed by region, but from the Classical period the number of Muses was standardized to nine, and their names were generally given as Calliope, Clio, Polyhymnia, Euterpe, Terpsichore, Erato, Melpomene, Thalia, and Urania. In modern figurative usage, a muse is a person who serves as someone's source of artistic inspiration.
Этимология
Мұзалар сөзі (Μοῦσαι) прото-үнді-еуропа тілінің men түбірінен (оның негізгі мағынасы – өтеулі етістік құрылымдарында ‘еске түсіру’, ал өтеусіз құрылымдарында ‘ойластыру’) немесе men түбірінен (‘биіктеу, тау’) шыққан болуы мүмкін, себебі Музалардың ең маңызды құлшылық орындары тауларда немесе төбелерде орналасқан. Р. С. П. Бикес соңғы этимологияны жобамайды және грек тіліне дейінгі шығу тегі де болуы мүмкін екенін ұсынады.
The word Muses (Μοῦσαι) perhaps came from the o grade of the Proto Indo European root men (the basic meaning of which is 'put in mind' in verb formations with transitive function and 'have in mind' in those with intransitive function), or from root men ('to tower, mountain') since all the most important cult centres of the Muses were on mountains or hills. R. S. P. Beekes rejects the latter etymology and suggests that a Pre Greek origin is also possible.
Мифология
Гесиодтың «Теогониясы» (б.з.д. VII ғасыр) бойынша, олар құдайлардың патшасы Зевстің және есте сақтаудың титан құдайы Мнемозинаның қыздары болған. Гесиод «Теогонияда» Музалардың адамдарға ұмытылуды, яғни азабын ұмыту мен міндеттерден босатуды әкелгенін айтады. Алкман мен Мимнерм үшін олар одан да ертерек, ежелгі құдайлар Уран мен Гайядан пайда болған. Гайя – Жер Ана, ол Дельфиде тарихқа дейінгі дәуірлерден бастап, бұл жер Аполлонға арналғанға дейін құлшылық етілген ежелгі ана құдайы, бұл оның кейін Аполлонмен байланысына ауысуын көрсетеді. Кейде Музаларды су нимфалары деп атайды, олар Геликон бұлақтарымен және Пиериспен байланысты. Қанатты жылқы Пегас Геликон жеріне қадамын басқанда төрт қасиетті бұлақ ашылып, одан Музалар, сондай-ақ Пегазидтер дүниеге келді. Афина кейін жылқыны қолға түсіріп, Музаларға сыйлады (Римдік бұлақ нимфалары Каменалар, норвеж мифологиясындағы Вөлва және классикалық Үндістан мифологиясындағы апсаралармен салыстырыңыз). Классикалық авторлар Аполлонды олардың жетекшісі, Аполлон Мусегет («Музалардың жетекшісі») деп атады. Бір миф бойынша, Музалар Аполлон мен Марсий арасындағы сайысты төрешілік етті. Олар сондай-ақ Каллиопаның ұлы Орфейдің дене мүшелерін жинап, Левитраға жерледі. Кейінгі мифте Тамирис оларды ән сайысына шақырды. Олар жеңіп, Тамиристі соқыр етіп, ән айту қабілетінен айырды. Овидийдің «Метаморфозаларында» Пьерьяның Музалармен байланысына сілтеме жасайтын мифке сәйкес, Македония патшасы Пиердің тоғыз қызы болған, ол олардың дағдылары Музалардың дағдыларымен сай келеді деп сенген. Сондықтан ол Музаларды жарысқа шақырды, нәтижесінде оның қыздары, Пиеридтер, олардың мақтандығы үшін сөйлейтін қарғаларға (кисса көбінесе қате түрде «қара қарға» деп аударылады) айналды. Паузаний Музалардың екі буыны туралы дәстүрді жазды: біріншісі Уран мен Гайяның қыздары, екіншісі Зевс пен Мнемозинаның қыздары. Тағы бір сирек генеалогия бойынша, олар Гармонияның (Афродита мен Арес қызы) қыздары, бұл Гармония мен Кадмустың тойында билеген мифке қайшы келеді.
According to Hesiod's Theogony (seventh century BC), they were daughters of Zeus, king of the gods, and Mnemosyne, Titan goddess of memory. Hesiod in Theogony narrates that the Muses brought to people forgetfulness, that is, the forgetfulness of pain and the cessation of obligations. For Alcman and Mimnermus, they were even more primordial, springing from the early deities Ouranos and Gaia. Gaia is Mother Earth, an early mother goddess who was worshipped at Delphi from prehistoric times, long before the site was rededicated to Apollo, possibly indicating a transfer to association with him after that time. Sometimes the Muses are referred to as water nymphs, associated with the springs of Helicon and with Pieris. It was said that the winged horse Pegasus touched his hooves to the ground on Helicon, causing four sacred springs to burst forth, from which the Muses, also known as pegasides, were born. Athena later tamed the horse and presented him to the Muses (compare the Roman inspiring nymphs of springs, the Camenae, the Völva of Norse Mythology and also the apsaras in the mythology of classical India). Classical writers set Apollo as their leader, Apollon Mousēgetēs ('Apollo Muse leader'). In one myth, the Muses judged a contest between Apollo and Marsyas. They also gathered the pieces of the dead body of Orpheus, son of Calliope, and buried them in Leivithra. In a later myth, Thamyris challenged them to a singing contest. They won and punished Thamyris by blinding him and robbing him of his singing ability. According to a myth from Ovid's Metamorphoses—alluding to the connection of Pieria with the Muses—Pierus, king of Macedon, had nine daughters he named after the nine Muses, believing that their skills were a great match to the Muses. He thus challenged the Muses to a match, resulting in his daughters, the Pierides, being turned into chattering jays (with κίσσα often erroneously translated as 'magpies') for their presumption. Pausanias records a tradition of two generations of Muses; the first are the daughters of Ouranos and Gaia, the second of Zeus and Mnemosyne. Another, rarer genealogy is that they are daughters of Harmonia (the daughter of Aphrodite and Ares), which contradicts the myth in which they were dancing at the wedding of Harmonia and Cadmus.
Балалар
Каллиопаның Аполлоннан екі ұлы болды: Иалем мен Орфей. Әңгіменің тағы бір нұсқасында Орфейдің әкесі Оагр болған, бірақ Аполлон оны өрбітіп, лира тарту өнерін үйреткен, ал Каллиопа оны ән салуға баулыған. Линус Аполлонның және Каллиопа, Терпсихора немесе Урания музаларының бірінен туған деп айтылады. Резус Стримон мен Каллиопаның немесе Эутерпенің ұлы болды. Сиреналар Ахелой мен Мельпомене немесе Терпсихораның қыздары еді. Клеофема Эрато мен Малостың қызы. Гьяцинттың Клиодан туғаны да аз таралған аңыз. Именейді Аполлонның ұлы деп, Каллиопа, Клио, Терпсихора немесе Урания музаларының бірі атады. Корибанттар Талия мен Аполлонның балалары еді.
Calliope had two sons, Ialemus and Orpheus, with Apollo. In another version of the story, the father of Orpheus was Oeagrus, but Apollo adopted him and taught him the skill of lyre while Calliope trained him in singing. Linus was said to have been the son of Apollo and one of the Muses, either Calliope or Terpsichore or Urania. Rhesus was the son of Strymon and Calliope or Euterpe. The sirens were the children of Achelous and Melpomene or Terpsichore. Kleopheme was the daughter of Erato and Malos. Hyacinth was the son of Clio, according to an unpopular account. Hymenaeus was assigned as Apollo's son by one of the muses, either Calliope, or Clio, or Terpsichore, or Urania. Corybantes were the children of Thalia and Apollo.
Қоғамда
Грек тіліндегі "муса" сөзі жалпы зат есім ретінде де, құдайдың бір түрі ретінде де қолданылады: ол сөзбе-сөз "өнер" немесе "поэзия" дегенді білдіреді. Пиндардың айтуынша, "мусаны алып жүру" – бұл "өнерде ең жақсы болу". Бұл сөз индоевропалық түбірден шыққан, ол грек тіліндегі Мнемосина және мания, ағылшын тіліндегі mind, mental және monitor, санскрит тіліндегі мантра және авеста тіліндегі Mazda сөздерінің бастауы болып табылады. Сондықтан Музалар орындалған өлшенген сөйлеудің бейнесі және демеушісі болды: "музике" (осыдан ағылшын тіліндегі "music" сөзі шыққан) – "Музалар өнерінің бірі" ғана еді. Басқаларына ғылым, география, математика, философия, әсіресе өнер, драма және шабыт кірді. Архаикалық дәуірде, кітаптардың (жазбалардың) кеңінен қолжетімді болмаған кезінде, бұл білімнің дерлік барлық түрлерін қамтыды. Фалес жазған астрономия туралы алғашқы грек кітабы дактильдік гексаметр түрінде жазылған, сондай-ақ Сократтан бұрынғы философияның көптеген еңбектері де осылай болды. Платон да, Пифагор да философияны "музике" түрінің бірі деп қарастырды. Геродоттың "Тарихы", негізгі жеткізілу құралы қоғамдық оқылым болған, Александрия редакторларымен тоғыз кітапқа бөлінді, олар тоғыз Музаның атымен аталды. Ақын және "заң беруші" Солон үшін Музалар – "жақсы өмірге апаратын кілт" болды, себебі олар өркендеу мен достық сыйлады. Солон өзінің саяси реформаларын афиналық жігіттердің жыл сайынғы мерекелерде өзінің поэзиясын оқуы арқылы сақтап қалуға тырысты, олар өз Музаларына арналған тілектермен толық болды. Ол Музалар адамдарды ең жақсысын істеуге шабыттандырады деп сенді.
The Greek word mousa is a common noun as well as a type of goddess: it literally means 'art' or 'poetry'. According to Pindar, to "carry a mousa" is 'to excel in the arts'. The word derives from the Indo European root men , which is also the source of Greek Mnemosyne and mania, English mind, mental and monitor, Sanskrit mantra and Avestan Mazda. The Muses, therefore, were both the embodiments and sponsors of performed metrical speech: mousike (whence the English term music) was just "one of the arts of the Muses". Others included science, geography, mathematics, philosophy, and especially art, drama, and inspiration. In the archaic period, before the widespread availability of books (scrolls), this included nearly all of learning. The first Greek book on astronomy, by Thales, took the form of dactylic hexameters, as did many works of pre Socratic philosophy. Both Plato and the Pythagoreans explicitly included philosophy as a sub species of mousike. The Histories of Herodotus, whose primary medium of delivery was public recitation, were divided by Alexandrian editors into nine books, named after the nine Muses. For poet and "law giver" Solon, the Muses were "the key to the good life"; since they brought both prosperity and friendship. Solon sought to perpetuate his political reforms by establishing recitations of his poetry—complete with invocations to his practical minded Muses—by Athenian boys at festivals each year. He believed that the Muses would help inspire people to do their best.
Культтар мен қазіргі заманғы мұражайларда
Пифагор Кротонға келгенде, оның кротондықтарға берген алғашқы кеңесі – қаланың орталығында Музаларға арналған киелі орын салу болды, бұл азаматтық келісім мен білімді дамытуға септігін тигізер еді. Музаларға табынушылық көбінесе бұлақтармен немесе фонтандармен байланысты болды. Музалардың өзі кейде Аганиппидтер деп аталды, себебі олар Аганиппе аталған фонтанмен байланысты болған. Гиппокрена және Пирена сияқты басқа да су көздері Музалармен байланысты маңызды орындар саналды. Кейбір дереккөздерде Музаларды "Корицидтер" (немесе "Корикий нимфалары") деп те атаған, бұл Парнас тауындағы Корикий үңгірінен шыққан. Паузаний Музаларды "Ардалидтер" немесе "Ардалиотидтер" деп атады, өйткені Троэзенде мифтік Ардалус салған деген ғибадатхана болған. Музаларға Беотияда, Хеликон тауының маңындағы Музалар аңғарында, Дельфиде және Парнаста ерекше құрмет көрсетілді, онда Аполлон өзінің табынуына қайта бағышталғаннан кейін "Муза жетекшісі" (Mousēgetēs) ретінде танымал болды. Музаға табыну көбінесе ақындардың құлшылықтарымен байланысты болды: Тасостағы Архилохтың, ал Беотиядағы Гесиод пен Тамиристің қабірлерінде поэзиялық айтыстармен бірге Музаларға құрбандық шалу рәсімдері өткізілді. Александрия кітапханасы және оның ғалымдары Александр Македонскийдің қабірінің жанындағы мұзайон (яғни Музалардың "музейі" немесе киелі орны) айналасында бірікті. Көптеген ағартушылар 18 ғасырда "Музалар культін" қайта жаңғыртуға тырысты. Революцияға дейінгі Париждегі танымал масондық ложа "Тоғыз әпке" (Les Neuf Soeurs) деп аталды, яғни Тоғыз Муза; Вольтер, Бенджамин Франклин, Дантон және басқа да ықпалды ағартушылар оған қатысты. Бұл қозғалыстың бірқатар нәтижесі ретінде "музей" сөзі (бастапқыда "Музалардың құлшылық орны") білімді көпшілыққа көрсетуге арналған орынды білдіретін болды. Мусея (Μούσεια) – Музаларға арналған фестиваль, ол Беотиядағы Хеликон тауының төменгі бөлігінде бес жылда бір рет өткізілді. Сондай-ақ, мектептерде тойланатын Мусея деп аталатын тағы бір фестиваль болды.
When Pythagoras arrived at Croton, his first advice to the Crotoniates was to build a shrine to the Muses at the center of the city, to promote civic harmony and learning. Local cults of the Muses often became associated with springs or with fountains. The Muses themselves were sometimes called Aganippids because of their association with a fountain called Aganippe. Other fountains, Hippocrene and Pirene, were also important locations associated with the Muses. Some sources occasionally referred to the Muses as "Corycides" (or "Corycian nymphs") after a cave on Mount Parnassos, called the Corycian Cave. Pausanias referred to the Muses by the surnames "Ardalides" or "Ardaliotides", because of a sanctuary to them at Troezen said to have been built by the mythical Ardalus. The Muses were venerated especially in Boeotia, in the Valley of the Muses near Helicon, and in Delphi and the Parnassus, where Apollo became known as Mousēgetēs ('Muse leader') after the sites were rededicated to his cult. Often Muse worship was associated with the hero cults of poets: the tombs of Archilochus on Thasos and of Hesiod and Thamyris in Boeotia all played host to festivals in which poetic recitations accompanied sacrifices to the Muses. The Library of Alexandria and its circle of scholars formed around a mousaion (i. e., 'museum' or shrine of the Muses) close to the tomb of Alexander the Great. Many Enlightenment figures sought to re establish a "Cult of the Muses" in the 18th century. A famous Masonic lodge in pre Revolutionary Paris was called Les Neuf Soeurs ('The Nine Sisters', that is, the Nine Muses); Voltaire, Benjamin Franklin, Danton, and other influential Enlightenment figures attended it. As a side effect of this movement the word museum (originally, 'cult place of the Muses') came to refer to a place for the public display of knowledge. Museia (Μούσεια) was a festival dedicated to Muses which was held every fifth year on the lower slopes of Mount Helicon in Boeotia. There was also another festival which was called Museia, which was celebrated in schools.
Музалардың есімімен аталған жерлер
Луизиана штатының Нью-Орлеан қаласында барлық тоғыз есіммен аталатын көшелер бар. Көпшілік пікір бойынша, жергілікті диалект – "Ят" тілінде осы есімдердің айтылуы ерекше ағылшыншаландырылған. Бірақ шындығында, бұл айтылулар қаланың француз, испан және креол тамырларымен сәйкес келеді.
In New Orleans, Louisiana, there are streets named for all nine. It is commonly held that the local pronunciation of the names has been colorfully anglicized in an unusual manner by the "Yat" dialect. The pronunciations are actually in line with the French, Spanish, and Creole roots of the city.