Кіріспе

Бадуи халқы (кейде Бадуи немесе Канекес деп те жазылады) – Индонезияның Бантен провинциясының оңтүстік-шығыс бөлігінде, әсіресе Лебак ауданында тұратын, жергілікті сунд этностық тобы.

Этимология

Бадуй термині бадуй тіліндегі бадуйут сөзінен туындаған қысқартылған нұсқа. Бұл – батыс Явада өсетін (Trichosanthes villosa) ендемік өсімдігін білдіретін сунда тіліндегі түпкілікті атау, ол ежелгі заманнан бері дәрілік өсімдік ретінде қолданылып келеді. Сунда тілінің бір бөлігі ретінде бадуйут көне және қазіргі сунда тілінде де бірдей мағынаны білдіреді. Ежелгі заманда Бадуйут деп аталатын өзен болған болуы мүмкін, себебі Cibaduyut термині сунда тілінде тікелей "Бадуйут өзені" дегенді білдіреді, сондықтан бұл тайпа сол өзеннің атымен аталған болуы ықтимал. Бадуй халқы кейде өздерінің мәдени аймақтары мен ауылдарының атаулары болғандықтан, Оранг Канекес ("Канекес халқы") немесе Оранг Сибео ("Сибео халқы") деп аталуды қалайды. Сондай-ақ, бадуй сөзі алғашқыда осы тайпалық топтарды атау үшін сырттан келгендер қолданған экзоним болған деген теория бар, бұл голландтар оларды бедуин арабтарымен байланыстырғандықтан туындаған.

Елді мекендер аумағы

Бадуй аймағы географиялық тұрғыдан 6°27’27" – 6°30’0" оңтүстік және 108°3’9" – 106°4’55" шығыс координаттарында орналасқан. Бадуй халқының саны 11 700 адамды құрайды және олардың орталығы Ранкасбитунгтан 40 км қашықтықтағы Леувидамар ауданы, Лебак аймағы, Бантендегі Канекес елді мекеніндегі Кенденг тауларының етегінде шоғырланған. Бұл аймақ, Кенденг тауларының бір бөлігі болып табылады, теңіз деңгейінен 300–500 метр (975–1625 фунт) биіктікте орналасқан және орташа еңісі 45% жететін төбелі жерлерден тұрады. Топырағы вулканилық (солтүстікте), шөгінді (орталықта) және аралас (оңтүстікте). Орташа температура 20 °C. Бадуйлардың туған жері Ява аралында, Индонезияның астанасы Джакартадан шалқары орналасқан. Канекес халқының үш негізгі елді мекені – Цикеусик, Цикертавана және Сибео.

Тіл

Бадуй халқының туған тілі – бадуй тілі, сунда тілімен ең жақын байланысты және кейде оның диалектісі деп есептеледі. Туған тілімен сөйлейтін адамдар Батыс Явадағы Кенденг тауының маңындағы, Лебак ауданының Ранкасбитунг ауданында, Пандегланг ауданында және Сукабумиде таралып қоныстанған. 2010 жылғы мәлімет бойынша, шамамен 11 620 адам осы тілде сөйлейді.

Мифология

Өздерінің сенімдері бойынша, Канекес халқы өздерін Жерге жіберілген жеті құдайдың бірі – Батара Цикальдың ұрпақтары деп есептейді. Бұл миф көбінесе Киелі кітаптағы бірінші адам Адаммен байланыстырылады. Канекестердің пікірінше, Адам мен оның ұрпақтарына әлемнің үйлесімділігін сақтау үшін медитация жасау немесе тақуалықты ұстану міндеті жүктелген.

Тарих

Канекелердің шығу тарихы тарихшылар пікірлерінен өзгеше, олар өз теорияларын жазулар, португал және қытай теңізшілерінің жазбалары, сондай-ақ «Татар Сундасы» фольклоры сияқты тарихи дәлелдердің синтезіне негіздейді, олардың қалған бөлігі өте аз. Кейбір адамдар бадуйлердің Батутулис маңындағы, Богор төңірегіндегі төбелерде тұрған Паджаджаран Сунда патшалығының аристократиясынан тарағандығына сенеді, бірақ бұл сенімді қолдайтын нақты дәлел жоқ. Аймақтың ішкі архитектурасы дәстүрлі сунда архитектурасына ең жақын. Паджаджаранның Пакуван порты, Сунда Келапа деп белгілі, 1579 жылы Фалетехан (Фатахилла) басқарған мұсылман әскерлерінің шабуылымен қиратылды, ал Паджаджаранның астанасы Даеу Пакуанға кейінірек Бантен сұлтандығы шабуыл жасады. Сұлтандық құрылғанға дейін Ява аралының батыс ұшы Сунда патшалығы үшін маңызды рөл атқарды, Бантен ірі сауда порты болды. Әртүрлі кемелер Цюжунг өзеніне кірді, олардың көпшілігі ішкі аймақтардан жиналған өнімдерді тасымалдау үшін пайдаланылды. Сондықтан аймақтың билеушісі, Принц Пукук Умун, өзеннің тұрақтылығын сақтау қажет деп есептеді. Кенденг тауының аймағындағы тығыз, төбелі орманды күзету және басқаруға жоғары дайындықтан өткен әскерилер тобы жіберілді. Осы аймақтағы нақты міндеттері бар әскерлердің көп бөлігі Канекес қауымынан шықты, олар әлі де Гунунг Кенденгтегі Цюжунг өзенінің жоғарғы бөлігінде тұрады. Екі теория арасындағы келіспеушілік, бұрын Канекестердің жеке басы мен тарихы Сунда патшалығының жауларынан қорғау үшін әдейі жасырылған деген пікірге әкелді. Алайда, 1928 жылы осы аймақта медициналық зерттеулер жүргізген доктор Ван Трихт бұл теорияны жоққа шығарды. Оның сөзіне сәйкес, Канекес халқы аймақтың тумасы және сыртқы ықпалға қарсы тұрды. Канекес халқының өзі де Сунда патшалығының астанасы Паджаджараннан қашқандардың ұрпақтары екенін мойындамайды. Данасасмита мен Джатисунданың айтуынша, бадуйлер патшаның ресми түрде бекіткен елді мекендерінде тұрады, себебі олар кабуйутанды (ата-бабаларға немесе бабаларға табыну) сақтауға міндетті.

Дін және наным-сенімдер

Бадуйлардың діні Агама Сунда Вивитан деп аталады және оның тамыры ата-бабаларға табыну мен табиғат күштерінің рухтарын құрметтеу немесе оларға табынуда жатыр. Цикеусик ауылының коколоты (ақсақалдары) бойынша, канекестер индуизм мен буддизмді ұстанбайды. Дегенмен, даму барысында бұл сенім индуизмнің және белгілі бір дәрежеде исламның ықпалына түсіп, олардың элементтерін сіңірді. Табиғат күштерінің рухтарына көрсетілетін құрмет, табиғи ортаны – тауларды, төбелерді, аңғарларды, ормандарды, бауларды, бұлақтарды, өзендерді және олардың ішіндегі барлық экожүйелерді қорғау және сақтау арқылы жүзеге асырылады. Сонымен қатар, ғаламның тепе-теңдігін сақтау мақсатында орманды күту және қорғау арқылы табиғатқа ең жоғары алғыс айтылады. Бұл сенімнің өзегі – пикукух, яғни канекестердің күнделікті өмірінде сақталатын абсолюттік әдет-ғұрыптардың болуынан көрінеді. Бадуйлар көптеген мистикалық тыйымдарды сақтайды. Оларға кісі өлтіруге, ұрлық жасауға, жалған айтуға, адалсыздық жасауға, маскүнем болуға, түнде тамақ ішуге, кез келген көлік құралын пайдалануға, гүлдер мен хош иіссулар киюге, алтын мен күміс қабылдауға, ақшаға қол тигізуге немесе шаштарын қырқуға рұқсат етілмейді. Ауыл шаруашылығында олар пукукухты сақтап, егістік жерлері үшін жердің контурын өзгертпейді, сондықтан егіншілік әдісі өте қарапайым: жерді тырмамен өңдемей, террасалар жасамай, тек қана сопақшамен, яғни өткірленген бамбукпен өңдейді. Үй салу кезінде де жер бетінің контуры өзгертілмейді, сондықтан канекестер үйлерінің тіректері көбінесе әртүрлі биіктікте болады. Соңғы жылдары ислам дінінің ықпалы Бадуй Луардың дініне де еніп, кейбір түпнұсқалық идеялармен толықты (әсіресе Чикакал Гиранг ауылында). Басты билік Густи Ну Маха Сучиге жүктелген, ол бадуйлардың өмірін өткізу үшін Адамды осы дүниеге жіберген деп есептейді.

Тіршілік ету

Ғасырлар бойы болғандай, Канеке халқының негізгі күнкөрісі күріш өсіру болып табылады. Одан бөлек, олар джунглиден жинаған жемістерді – мысалы, дуриан мен тамаринд, сондай-ақ жабайы балды сату арқылы қосымша табыс табады.

Сыртқы өзара іс-қимыл

Осы уақытқа дейін өз дәстүрлерін қатаң сақтап келген канекелер қауымы сыртқы әлемнен толық оқшауланбаған. Олар Бантен сұлтандығының құрылғанын білді, ол канекелер халқын автоматты түрде патшалықтың билік аймағына қосты. Осы билікке бағыну және мойындау белгісі ретінде канекелер қауымы жыл сайын Бэнтен губернаторына (бұрын Батыс Ява губернаторына) Лебак әкімі арқылы себа рәсімін өткізеді. Ауыл шаруашылығында Канекес Луар халқы жерді жалға беру және жұмысшыларды тарту сияқты мәселелерде сырттан келгендермен тығыз байланыста болады. Бұрын тауарлар айырбас арқылы сатылатын, бірақ қазіргі уақытта қауым ұлттық валюта – рупияны пайдаланады. Канекелер жемістер, бал және қант пальмасын делдалдар арқылы сатады. Сондай-ақ, өздері өндірмейтін қажетті заттарды нарықтан сатып алады. Бүгінде Канекес дәстүрлі аймағына келушілердің саны артып келеді, олардың көп бөлігі жоғары мектеп және колледж студенттері. Олар қауымға қабылданады және жергілікті ережелерді сақтаған жағдайда, тіпті түнде де қалуға болады. Бұл ережелерге Канекес Далам аймағында суретке түсіруге тыйым салу, сондай-ақ өзендерде сабын мен тіс пастасын қолдануға тыйым салу кіреді. Дегенмен, Канекес халқының дәстүрлі аймағы индонезиялық емес адамдарға, оның ішінде журналистерге де жабық.