Кіріспе

Көптеген аңыздар, ертегілер және рыцарлық романдарда жиі кездесетін архетиптік ұғым. Нортроп Фрай оны квест-романның орталық түрі ретінде анықтады. Оқиға жоғары текті әйел, әдетте ханшайым немесе осыған ұқсас жоғары дәрежелі ақсүйек, нағыз аждаһа немесе оған ұқсас қауіптен батырдың құтқаруы туралы болады (қапаздан құтылған қызды қараңыз). Ол қауіпке тап болған алғашқы әйел болуы мүмкін, немесе одан бұрын одан да төмен туған, бақытсыз әйелдердің тізімінде соңғысы болуы мүмкін. Көбінесе ханшайым аждаһаны өлтірген батырға үйленеді. Аждаһаға құрбандыққа шалына жатқан ханшайымды тауып құтқаратын батыр, оның орнына келген жалған батыр және нағыз батырдың ашылуы – бұл Арне-Томпсон халық ертегілерінің 300-ші түрі, «Аждаһа өлтіруші»нің ерекше белгілері. Олар 303-ші түрінде, «Екі бауыр» ертегісінде де кездеседі. Бұл екі ертегі әлемнің әртүрлі елдерінде әртүрлі нұсқаларда табылған. Халықтың ой-қиялында «ханшайым мен аждаһа» сценарийі түпнұсқа ертегілерге қарағанда көбірек мән береді; стереотиптік батыр аждаһаларды өлтірумен байланысты, мысалы, Гримм ағайындары жүздеген ертегінің ішінде аждаһа мен алыптарды өлтіру туралы бірнеше ғана ертегі жинаған.

Тарих

Мотивтің ең алғашқы мысалдарының бірі ежелгі грек ертегісінде Персейдің Андромеда ханшайымын, көбінесе жыланға немесе айдаһарға ұқсайтын теңіз жындысы Кеттан құтқарғаны туралы айтылады. Бұл мотив басқа грек мифтерінде де кездеседі, мысалы Геракл Троялық Гесионе ханшайымын ұқсас теңіз жындысынан құтқарды. Көне нұсқаларда айдаһар көбінесе құдайдың қаһарының көрінісі ретінде бейнеленеді: Андромеда жағдайында, анасы Кассиопея патшайымы өзін теңіз нимфаларымен салыстырғандықтан, ал Гесионеде – әкесі Посейдонмен жасаған келісімнен бас тартқандықтан. Бұл мотив ертегілерде және кейінірек шыққан нұсқаларда сирек кездеседі, онда айдаһар көбінесе зұлымдықпен әрекет етеді. Жапондық "Ямата но Орочи" аңызы да осы мотивті еске түсіреді. Сусану құдайы екі "Жер құдайымен" кездеседі, олар жеті қызын көпбас жәндікке құрбандыққа шалуға мәжбүр болған, ал олардың қызы Кушинадахим келесі құрбан болады. Сусаноа айдаһарды саке (құра шарабы) ішіп мас еткеннен кейін өлтіре алады. Тағы бір мысал – "Сент-Джордж және Аждаһа" ертегісі. Аңыз айдаһардың қала мемлекетін сумен қамтамасыз ететін бұлаққа ұя салғанымен басталады. Сондықтан, су алу үшін тұрғындар айдаһарды ұясынан уақытша шығарып алуға мәжбүр болды, осы үшін олар айдаһарға адам құрбандығын ұсынды. Құрбан болатын адам жеребе арқылы таңдалды. Бір күні лотерея жергілікті ханшайымға бұйрық берді. Монарх оның өмірі үшін жалбарынып, нәтижеге қол жеткізбеді. Ол айдаһарға ұсынылды, бірақ осы сәтте саяхатшы әулие Георгий келіп, айдаһармен күресіп, оны жеңіп, ханшайымды құтқарады. Кейбір нұсқаларда айдаһар ұрыста өлмейді, бірақ Георгий ханшайымның белбеуін мойнына байлағаннан кейін тынышталады. Алғыс білдірген азаматтар ата-бабаларының пұтқа табынушылығын тастап, христиан дінін қабылдады. Орыс деректерінен алынған, Сент-Джорджға ұқсас әңгіме – Батыл Егорь туралы: Содом мен Комор патшалықтары құлағаннан кейін "Арабия" патшалығына күн сайын адам құрбандығын талап ететін теңіз жындысы қауіп төндірді. Патшаның шешесі құрбандық ретінде әдемі Елизавета ханшайымды жіберді. Егорь батыр Елизаветаны құтқарып, оның белбеуін жыртқыш аңды байлау үшін пайдаланды. Оның құтқарылуын белгілеу үшін үш шіркеу салуды талап етті. Тибет елінің бір ертегісінде екі "жылан құдайы" су ағынын бұғаттап, патшалықты құрғақшылыққа ұшыратты. Екі айдаһар да патшалықтан азаматтардың, ерлер мен әйелдердің құрбандығын талап етеді, оларды жайластыру үшін, ханзада Шалу мен оның адал серігі Саран олардың өмір сүруіне тоқтам қоюға шешім қабылдағанға дейін. Егер әңгіме айдаһар туралы емес, тролль, алып немесе зұлым туралы болса, ханшайым көбінесе жеуге емес, тұтқынға түседі, мысалы, "Ақ жердің үш ханшайымы" ертегісінде. Бұл ханшайымдар құтқарушыларға маңызды ақпарат көзі болып табылады, оларға тұтқынға алушының тапсырмаларын қалай орындау керектігін немесе жыртқыштарды қалай өлтіру керектігін айтады. Егер ол білмесе, мысалы, "Жүрегінде жүрегі жоқ алып" ертегісінде, ол жиі алыптан ақпаратты ала алады. Осы ақпаратсыз батырның күші жоқ болғанына қарамастан, ханшайым бұл білімді өзі қолдануға қабілетсіз. Сонымен қатар, егер жалған талапкер оны шын мәнінде кім өлтіргені туралы үндемеуге қорқытса, ол кейіпкер пайда болған кезде оның әңгімесін қолдайды, бірақ оларға шындықты айтпайды; ол көбінесе кейіпкердің жоқтығында жалған талапкерге үйленуге келіседі. Батыр көбінесе айдаһардың тілін кесіп тастайды, сондықтан жалған батыр оның басын кесіп тастағанда, оны өлтірген деген мәлімдемесінің жалған екендігі оның тілі жоқ екендігімен дәлелденіп, батыр тіл шығарады және осылайша ханшайыммен некеге тұруға деген мәлімдемесін дәлелдейді. Кейбір ертегілерде ханшайымның өзі кейіпкерді тану үшін қадамдар жасайды – Георгик пен Мерлиндегідей, оның плащын кесіп тастайды, оған Теңіз қызындағыдай белгілер береді – және оны жалған кейіпкерден бөліп алады. Бұл айдаһарды өлтіретін батыр, орыс Добрыня Никитич сияқты, ортағасырлық рыцарлар туралы романстарда кездеседі. Тристан мен Изельттың кейбір нұсқаларында Тристан өзінің ағасы, Корнуолл королі Марк үшін оның әкесінің патшалығын қиратып жатқан айдаһарды өлтіру арқылы Изельтты жеңіп алады; ол патшаның үй басқарушысы өзінің айдаһарды өлтіруші екенін мәлімдегенде, өз мәлімдемесін дәлелдеуі керек. Людовико Ариосто бұл тұжырымдаманы Орландо Фуриозоға бір емес, екі рет қолданды: Анжеликаны Руджьеро құтқарды, ал Орландо Олимпияны құтқарды. Олимпияға қауіп төндірген жәндік грек мифтерімен байланысты; Ариосто оны кейіпкерлерге аңыз ретінде сипаттағанмен, жәндік Протейге жасалған құлықтан пайда болды делінген. Екеуі де құтқарған әйелге үйленбеді. Эдмунд Спенсер Сент-Джорджды "Ферия патшайымында" бейнелейді, бірақ Уна айдаһарға қарсы көмек сұраған ханшайым болса және оның басында қоймен бейнеленуі Сент-Джордж мерекелерінің иконографиясына сәйкес келеді, айдаһар оның ғана емес, оның ата-анасының патшалығына да қауіп төндіреді. Көптеген айдаһар туралы әңгімелер, айдаһарды өлтірген батыр ханшайымға үйленеді деген клишеге дәл сәйкес келмейді, себебі ханшайым қауіпті патшалықтың қалған бөлігінен артық емес. Ерекше мысал – Чайлд балладасы 34, Кемп Оуайн, онда айдаһар – қыз; Артур аңызынан алынған Ивейнге негіделген кейіпкер оны үш сүйіспенділікпен түрленуден құтқарады. Мифологиялық салыстырушы Жюльен д’Хуи әртүрлі мәдени дәстүрлерде жылан немесе айдаһармен күресу мотивінің ежелгілігі мен таралуын талдады. Зерттеулер батырдың айдаһарды өлтіруі мен құсқа міну сапары арасындағы байланысты көрсетеді, бұл Месопотамиялық Этана мифіне ұқсас.

Қазіргі нұсқалары

1959 жылғы "Ұйқыдағы сұлу" анимациялық фильмінде Уолт Дисней ертегінің соңында зұлым фея Малефисентаның ханзадаға қарсы тұру үшін өзін айдаһарға айналдырып, ертегіні ханшайым мен айдаһар тақырыбына ұқсатып өзгертеді. Иан Флемингтің "Доктор Но" романында, кітапта да, фильмде де Доктор Но аралын сенімсіз басқыншылардан қорғайтын айдаһар пішіндес танк бейнеленген. Джеймс Бонд пен Honeychile Rider "айдаһардан" қорқып, оны жояды, олардың досы Quarrel қаза табады және Dragon танкының экипажы оларды тұтқынға алады. Энн Бойдтың 1967 жылғы "Джеймс Бонд пен Шайтан" кітабы "Принцесса мен айдаһар" жанрының жаңару теориясын зерттейді. Қазіргі заманғы фантастикалық туындыларда айдаһар ханшайымды жеудің орнына тұтқынға алады. Патриция Вред бұл идеяны "Айдаһармен айналысу" кітабында пародизациялайды. Жастарға арналған феминистік көзқарас Роберт Манштің "Қағаз қалташа принцессасы" кітабында көрінеді, онда принцесса айдаһарды алдап ханзаданы құтқарады (оның күйеуі, ол оған ризашылық білдірудің орнына оның жасалған киімін қорлап, үйленбейді). Джей Уильямстың "Практикалық принцесса" ертегісінде айдаһар патшадан қызын құрбан етуді талап етеді, осылайша ол патшалықтың қалған бөлігін тыныш қалдырады. Бірақ принцесса сабаннан "принцесса қуыршағын" жасап, оны қайнап жатқан шайырмен толтырады. Принцесса сабан қуыршақты өзінің бір көйлегімен киіндіріп, содан кейін өзі құрбандық ретінде ұсынған айдаһар үңгіріне барады. Аждаһа оны толығымен жұтып қояды, ал шайыр оның ішінде жарылып, айдаһарды өлтіреді. Содан кейін принцесса: "Айдаһарлар тым ақылсыз" деп ескертеді. Исаак Азимовтың "Керемет ханзада және отсыз айдаһар" әңгімесінде бұрын айдаһарлар ханзадалықтан ересекке өту кезінде өлтірілгені, бірақ кейін қорғалатын түрге айналғандығы айтылады. Көпшілік пікірге қарамастан, олар ханшайымдарды жемейді, себебі олар арзан парфюммен иіс таратады және асқазанды бұзады. "Жол жүріп жүр" анимациялық телесериалының "Батыр" эпизодында, ертегілерге сенеді және аңқау рыцарь Сэр Брэд Старлайт патшайымды айдаһар патшасынан құтқару үшін аттанады. Алайда, патшайым мен айдаһар патшасы бір-біріне ғашық және үйленуге дайын екені белгілі болады; себебі айдаһардың өзі жақсы жігіт, ал патшайымның құтқарылуына мұқтаждығы жоқ.

Түсіндірме

Орыс ғалымы Владимир Пропп аңыздың тарихи түбірлерін зерттеу барысында аждаһаны өлтіру туралы аңызды (АТУ 300) өзенге қыз құрбандық етудің ежелгі дәстүріне қарсы келетін нұсқасы ретінде түсіндірді, бұл дәстүр мол өнімді қамтамасыз ету үшін жасалған. Пропп бұл практикаға байланысты батырдың дәстүрді "бұзушы" ретінде қарастырылғанын болжады, бірақ уақыт өте келе қыз құрбандығы тоқтатылып, батырдың мәртебесі көтерілді.

Айналастырулар

Кейбір әңгімелерде, әсіресе жақында жазылған әдеби туындыларда, ханшайымдар мен айдаһар туралы қалыпты сюжет бұрылып, қызықтырақ немесе күлкілі әсер тудырады. Мысалы, "Қағаз қалпы" (The Paper Bag Princess) кітабында ханшайым ханзадасының айдаһардан да жағымсыз екенін түсініп, онымен бірге барудан бас тартып, күн батқанда жалғыз кетіп қалады. Кейбір нұсқаларында ханшайым айдаһармен дос болып, оны қолға үйретіп, жеке жеңіске жете алады, тіпті өзі айдаһарға айналуы да мүмкін. Шындығында, ханшайымды айдаһарға немесе оған ұқсас жануарға (мысалы, аллигаторға, алып құсқа немесе қиял жемісінен туған жорғалаушы түрлеріне) айналдыратын сиқыр немесе қарғысқа тап болатын мысалдар бар. Мұндай оқиғаларда өзгерген ханшайым көбінесе жақынына зұлым күштермен күресуде көмектеседі. Мысалы, "Аққу ханшайымы" (The Swan Princess) кітабында ханшайым Одет аққуға айналады және ол сүйіктісіне, өзін қорқынышты жануарға (арыстан, қасқыр және аю бейнесінде) айналдыра алатын сиқыршы Ротбартқа қарсы шайқаста жеңіске жетуге көмектеседі.