Кіріспе
Канададағы өзен. Солтүстік Американың боралдық орманындағы Лиард өзені Юкон, Британдық Колумбия және Солтүстік-Батыс Аймақтар арқылы ағып өтеді. Юконның оңтүстік-шығысындағы Пелли тауларының Сент-Сир жотасында бастау алып, Британдық Колумбия арқылы оңтүстік-шығысқа қарай ағып, Рокки тауларының солтүстік шекарасын көрсетеді, содан кейін солтүстік-шығысқа бұрылып Юконға және Солтүстік-Батыс Аймақтарына қайта оралады. Өзен Маккензи өзеніне Солтүстік-Батыс Аймақтарындағы Форт Симпсон қаласы тұсында құяды. Өзен шамамен боралдық орман және мускегті кезеді.
The Liard River of the North American boreal forest flows through Yukon, British Columbia and the Northwest Territories, Canada. Rising in the Saint Cyr Range of the Pelly Mountains in southeastern Yukon, it flows southeast through British Columbia, marking the northern end of the Rocky Mountains and then curving northeast back into Yukon and Northwest Territories, draining into the Mackenzie River at Fort Simpson, Northwest Territories. The river drains approximately of boreal forest and muskeg.
География
Өзендік мекендер Төменгі Маккензи тұщы сулы экорегионының бір бөлігін құрайды. Юкон аймағындағы өзен маңы Лиард өзені аңғары деп аталады, ал Аляска тас жолы өзен бойымен бір бөлігін өтеді. Бұл аймақ Лиард жазығы деп те аталады және ол үлкен Юкон-Танана жотасының физиографиялық бөлігі болып табылады, ал ол өз кезегінде үлкен Интермонтаналық үстірттер физиографиялық бөлімінің құрамына кіреді. Лиард өзені – Наханни орман бизондарының көшіп өту жолы.
Тарих
Өзеннің жергілікті атауы – Nêtʼił Tué', бұл Каска тілінде «Ілініп тұрған өзен» дегенді білдіреді. Атау өзеннің бастауына жақын, аса тар жерден шыққан, онда Каска халқы ешкілерге арналған тұзақтар қоятын. Атаудың «Nêtʼił» бөлігі осы тұзақтарға сілтеме жасайды. Өзеннің бүгінгі танымал атауының шығу тегі нақты емес, бірақ ол өзеннің көп бөлігінде кеңінен өсетін «Шығыс пахта ағашы» (популдің бір түрі) деген француз сөзінен алынған. Ертедегі тері саудагерлері өзен бойымен саяхаттап, Форт-Нелсон өзенінен жоғарыдағы Лиардты «Батыс тармағы» деп, ал Форт-Нелсон өзенін «Шығыс тармағы» деп атаған. Өзеннің көп бөлігін алғашқы болып кезіп өткен еуропалық – Гудзон шығанағы компаниясының (HBC) Джон МакЛеод. 1831 жылдың 28 маусымында Форт-Симпсоннан аттанған МакЛеод сегіз адаммен бірге өзенге көтеріліп, алты аптадан астам уақыт ішінде Деиз өзеніне жетіп, оған ат қойды. Төрт күннен кейін олар Френсис өзеніне жетіп, оны Лиардтың басты саласы деп жаңылысып, көтеріліп кетті. Тоғыз жылдан кейін тағы бір HBC қызметкері Роберт Кэмпбелл Сент-Сир тауларындағы Лиардтың бастауын тауып, МакЛеод өзенінің атын екі экспедицияны да мақұлдаған HBC губернаторы сэр Джордж Симпсонның әйелі Фрэнсис Рамзи Симпсонның құрметіне өзгертті. Юкон және Британ Колумбиясының өзен бойындағы барлық аймақ Каска-Денаның дәстүрлі, басып алынбаған жері саналады. Олар мыңдаған жылдар бойы осы аймақта өмір сүріп, оны өздерінің заңды мекені деп санайды. Бұл талапты Acho Dene Koe First Nation және Fort Nelson First Nation даулайды, олардың құрамында Лиардтың Grand Canyon-ның шығысында орналасқан қалалардың бұрынғы тұрғындары бар, мысалы, Нельсон Форкс, Ла Жоли Бютт және Франсуа. Олардың ұрпақтары осы күнгі күнге дейін осы аймақта өмір сүріп, аң аулайды. Каска-Денаның талаптарына қарамастан, 1910 және 1922 жылдары бастап, аймақтың көп бөлігі 8 және 11 шарты бойынша Форт-Нельсон және Ачо Дене Кое алғашқы ұлтының жері деп танылды.
Ерекшеліктері
Лиардтың Үлкен каньоны – Лиард өзенінің Ыстық бұлақтарынан шығысқа қарай басталатын өзеннің бір бөлігі. Онда IV және одан да күшті көптеген тасқын сулар бар. Ол Тод және Траут өзендерінің Лиард өзенімен қосылатын жерлері арасында орналасқан. Бұл аймақ 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында BC Hydro компаниясының потенциалды гидроэлектр стансасын зерттеуге арналған орын болды. Бастапқыда E учаскесі деп аталған, кейіннен Devil’s Gorge деп өзгертілген бұл жер, Бейбітшілік өзеніндегі C учаскесімен салыстырылатын бірнеше жобаның бірі ретінде қарастырылды. Бірақ, іске асыру мүмкіндігі және Британдық Колумбияның болашақ электр энергиясына деген қажеттіліктері осы жобаның, Британдық Колумбияның басқа жобаларымен бірге, C учаскесінің пайдасына тоқтатылуына себеп болды. Лиард каньоны Үлкен каньоннан бөлек және Төменгі Постқа жақын орналасқан. Лиард өзенінің Ыстық бұлақтары Аляска тас жолының 765-ші шақырымында орналасқан танымал туристік орын. 1944 жылы салынған тарихи Лиард өзенінің аспалы көпірі Аляска тас жолының 798-ші шақырымында орналасқан.
The Liard Canyon is a separate canyon from the Grand Canyon, and is located near Lower Post. Liard River Hot Springs is a popular tourist attraction located at kilometre 765 of the Alaska Highway. The historic Liard River Suspension Bridge, built in 1944, is located at kilometre 798 of the Alaska Highway.
Юкон
Лиард өзені Юконның оңтүстік-шығыс бөлігінде, Льюис тауының беткейлерінде басталады, Льюис тауының биіктігінде. Ол оңтүстік және шығысқа қарай ағады, Пелли тауларының арасында, содан кейін Юкон үстіртінде оңтүстікке қарай ағып, Prospect Creek суларын қабылдайды. Caribou көлдерінен келген Caribou Creek суларын алғаннан кейін ол шығысқа бұрылады, содан кейін Swede және Junkers Creek суларын қосады. Ол Пелли тауларының Сент-Сир жотасының оңтүстік жиегімен өтеді, онда Ингс өзені құяды. Ол Симпсон жотасының оңтүстік шетімен ағып, Old Gold Creek, Rainbow Creek, Dome Creek, Quartz Creek және Scurvy Creek суларын қабылдайды. Лиард өзені оңтүстік-шығысқа қарай жалғасады, Кассиар тауларының солтүстігінде, онда Sayyea Creek және Cabin Creek суларын қабылдаса, Eckman Creek, Black River және Hasselberg Creek солтүстіктен құяды. Ол оңтүстік-шығыс бағытта ағып, Sambo Creek, False Pass Creek, Meister River, Frances River, Rancheria River, Tom Creek, Watson Creek және Albert Creek суларын қабылдап, Watson Lake-тің батысындағы Үстіңгі Лиард арқылы ағады, онда оны Аляска тас жолы кесіп өтеді. Ол Cormier Creek суларын қабылдап, содан кейін Лиард каньоны арқылы ағып, Британдық Колумбияға кіреді.
Британдық Колумбия
Ол Аляска тас жолының оңтүстік-шығысы мен шығысы бойымен ағып, Деиз өзені, Клой сағасы, Трепаниер сағасы және Блэк Ангус сағасы суларын қабылдайды. Ол шығысқа қарай Дис орманды аймағы арқылы жалғасады, онда Хайленд өзенінің суын Хайленд өзенінің оңтүстік провинциялық паркінен алады, содан кейін Малкольм сағасын, Татисно сағасын және Нустло сағасын қабылдайды. Ол Юкон шекарасымен ағып өтеді, онда Аляска тас жолы қайтадан Лиард өзенін бойлай өтеді және Кош сағасы, Контакт сағасы, Скоби сағасы және Сандин сағасы суларын қабылдайды, содан кейін Сандин тауының айналасында оңтүстікке бұрылады, Циа сағасынан, Тсинитла сағасынан, Татзиль сағасынан және Легуил сағасынан су алады. Ол Лиард жазығының солтүстік жиегімен шығысқа қарай бұрылады, онда Скокс-Лэндинг жанында Кечика өзенін, Нилоил көлінен Нилоил сағасын және Көмір өзенінен Көмір өзенін қабылдайды. Ол шығысқа және оңтүстік-шығысқа қарай жалғасады, Рид тауының оңтүстігінде, әлі де Аляска тас жолымен жалғасады, Геддес сағасы, Грант сағасы, Смит өзені, Лапи сағасы, Титер сағасы, Молд сағасы және Хуль сағасы суларын қабылдайды. Ол Лиард өзенінің Ыстық бұлақтар провинциялық паркіне кіреді, онда Траут өзені Лиард өзеніне құяды. Аляска тас жолы Траут өзені бойымен оңтүстікке қарай өтеді, ал Лиард өзені шығысқа қарай Лиард өзені дәлізінің провинциялық паркі мен қорғалған аймағы арқылы, Мусква тауларының Сентинель жотасының оңтүстігіне қарай ағып өтеді. Ол оңтүстік-шығысқа қарай Барикада жотасы мен Сентинель жотасының Ротенберг тауы арасында жалғасады, мұнда Муль сағасы мен Сулфур сағасы Лиард өзеніне құяды. Ол шығысқа қарай, Солтүстік Роки тауларынан шығып, тау етегі арқылы ағып өтеді, онда Бримстоун сағасы, Крусти сағасы, Грейлинг өзені, Грейбанк сағасы және Тод өзені суларын қабылдайды. Ол солтүстік-батысқа бұрылады, Гарбутт сағасы, Лепин сағасы, Чимни сағасы, Рути сағасы, Скеттер өзені және Бивер өзені суларын қабылдайды. Содан кейін оңтүстік-шығысқа бұрылады, Кэткин сағасы, Дунэдин өзені және Форт-Нелсон өзенінен су алады. Осы жерден ол солтүстікке бұрылады, Зус сағасы, Сэнди сағасы және Ла Биш өзені суларын қабылдайды және Солтүстік-Батыс аумақтарына, Юкон шекарасының шығыс жағынан өтеді.
Солтүстік-Батыс аумақтары
Лиард өзені солтүстікке қарай ағысын жалғастырады, Биг Айленд Крик, Котанили өзені және Петитот өзендерінің суларын қабылдайды. Ол Форт Лиард әуежайының жанындағы Франклин тауларындағы Коти тауынан айналып өтеді және Лиард тас жолымен қиылысады. Лиард тау жотасының шығысынан және Флетт тауынан аққанда Маскег өзені, Раббит Крик және Флетт Крик суларын алады. Лиард Сауылтау тауының шығысына қарай иреліседі, Бивер Уотер Крик, Нетла өзені және Бей Крик суларын қабылдайды. Наханни Буттен оңтүстігінде және Наханни ұлттық паркі қорығының шығысында Оңтүстік Наханни өзенінің суларын алғаннан кейін Лиард шығысқа және солтүстік-шығысқа бұрылады, Грейнгер өзені, Блэкстоун өзені, Дехджида сағасы, Мату өзені, Бірш өзені және Поплар өзендерінен су алады. Содан кейін ол солтүстікке бұрылып, Маккензи тас жолы оны бойлай өтеді, Маккензи өзеніне құя бермес бұрын Маннерс сайын қабылдайды. Құю орыны Форт Симпсоннан жоғары, Клей Пойнтта орналасқан, ал Трюсделл аралы мен Франклин Кларк аралы өзен сағасында пайда болған.